267
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
DAVLAT BYUDJETI DAROMADLARI TARKIBIDA BILVOSITA
SOLIQLARNING TUTGAN O`RNI
G‘aniyev Ro‘ziboy Bo‘rivich
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti
Tadbirkorlik va boshqaruv fakulteti
Moliya va moliyaviy texnologiyalar yo’nalishi
4-bosqich 5MM-2022 guruh talabasi
Telefon raqami:+998 91 238 04 07
Email adres: ganiyevruziboy0404@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.17518970
Annotatsiya:
Ushbu maqolada davlat byudjeti daromadlari tarkibida bilvosita soliqlarning ahamiyati
va vazifalari
yoritib beriladi. Bilvosita soliqlar zamonaviy moliya tizimining ajralmas qismi bo‘lib, davlat
byudjeti barqarorligini ta’minlashda muhim o‘rin tutadi. Ular to‘g‘ridan-to‘g‘ri daromadga emas, balki tovar
va xizmatlarning iste’moliga solinadigan soliqlar bo‘lib, iqtisodiyotdagi pul aylanishi va iste’mol jarayonlariga
bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Bilvosita soliqlarning asosiy ahamiyati
shundaki, ular davlatga doimiy va barqaror
daromad manbaini yaratadi. Chunki bu soliqlarni yig‘ish nisbatan oson, nazorat qilish mexanizmlari kuchli va
ular aholining barcha qatlamlari tomonidan to‘lanadi. Shu orqali davlat ijtimoiy dasturlarni moliyalashtirish,
infratuzilmani rivojlantirish hamda byudjet taqchilligini kamaytirish imkoniyatiga ega bo‘ladi.
Kalit so`zlar:
davlat byudjeti, byudjet daromadlari, bilvosita soliqlar, qo‘shilgan qiymat solig‘i (QQS),
aksiz solig‘i, bojxona bojlari, soliq siyosati, soliq tizimi, soliq bazasi, soliq tushumlari, fiskal siyosat, iqtisodiy
barqarorlik, davlat moliyasi, soliq yukini taqsimlash, soliq islohotlari, iste’mol soliqlari, byudjet barqarorligi,
soliq ma’murchiligi, iqtisodiy rivojlanish, davlat daromadlari.
Annotation:
This article highlights the importance and functions of indirect taxes in the structure of
state budget revenues. Indirect taxes are an integral part of the modern financial system and play an important
role in ensuring the stability of the state budget. They are taxes imposed not on direct income, but on the
consumption of goods and services, and have a direct impact on the circulation of money in the economy and
consumption processes. The main importance of indirect taxes is that they create a permanent and stable source
of income for the state. Because these taxes are relatively easy to collect, have strong control mechanisms, and
are paid by all segments of the population. This allows the state to finance social programs, develop
infrastructure, and reduce the budget deficit.
Keywords:
state budget, budget revenues, indirect taxes, value added tax (VAT), excise tax, customs
duties, tax policy, tax system, tax base, tax revenues, fiscal policy, economic stability, public finance, tax
burden distribution, tax reforms.
Kirish:
Bilvosita soliqlar ulushining yuqoriligi aholining past daromadli qatlamlariga nisbatan soliq
yukining ortishiga sabab bo‘lmoqda. Davlat byudjeti mamlakatning iqtisodiy va ijtimoiy taraqqiyotini
ta’minlashda asosiy moliyaviy vosita hisoblanadi. Byudjet daromadlari tarkibida soliqlar muhim o‘rin tutadi,
ularning ichida esa bilvosita soliqlar eng barqaror va kafolatlangan tushum manbalaridan biridir. Bilvosita
soliqlar — bu to‘g‘ridan-to‘g‘ri daromadlarga emas, balki tovar va xizmatlarning iste’moliga solinadigan
soliqlar bo‘lib, ular iste’molchi tomonidan tovar narxiga qo‘shilgan holda to‘lanadi. Ushbu soliqlarning
mohiyati shundan iboratki, ular iqtisodiyotdagi iste’mol jarayonini tartibga solish
,
davlat byudjetiga barqaror
tushum keltirish va ijtimoiy siyosatni amalga oshirish vositasi sifatida xizmat qiladi. Bilvosita soliqlar
to‘lovchi bilan soliq yukini amalda ko‘taruvchi o‘rtasida bilvosita aloqa mavjudligi bilan bevosita soliqlardan
farq qiladi. Ular orqali davlat iqtisodiy faoliyatni nazorat qiladi, narx siyosatini boshqaradi va byudjet
barqarorligini ta’minlaydi.
Asosiy qism:
Bilvosita soliqlar — bu to‘lovchi tomonidan bevosita emas, balki tovar yoki xizmat narxiga
qo‘shilgan holda bilvosita tarzda to‘lanadigan soliqlar bo‘lib, ular asosan iste’mol jarayoniga ta’sir qiladi.
Ularning iqtisodiy mohiyati shundaki, bu soliqlar daromadga emas, balki iste’molga solinadi. Ya’ni, inson
qancha ko‘p
xarid qilsa,
shuncha
ko‘p
soliq
to‘laydi.
Bilvosita soliqlar davlat uchun eng ishonchli va barqaror daromad manbai sanaladi. Chunki ular aholining
barcha qatlamlari tomonidan to‘lanadi va iqtisodiy faollikka bevosita bog‘liqdir. Shu bois ular davlat
byudjetini shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi.
Bilvosita soliqlarning turlari va ularning o‘rni:
O‘zbekiston soliq tizimida bilvosita soliqlar quyidagi turlarga bo‘linadi:
268
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
Qo‘shilgan qiymat solig‘i (QQS)
– bilvosita soliqlarning asosiy turi bo‘lib, ishlab chiqarishning har
bir bosqichida yaratilgan qo‘shimcha qiymatga solinadi. U davlat byudjeti tushumlarining eng katta qismini
tashkil etadi.
Aksiz solig‘i
– zararli yoki hashamat tovarlariga (tamaki, spirtli ichimlik, benzin, avtomobil va
boshqalar) solinadi. Bu soliq iqtisodiy va ijtimoiy jihatdan tartibga soluvchi vosita sifatida xizmat qiladi.
Bojxona bojlari
– import qilinadigan mahsulotlardan olinadi va ichki bozorni himoya qilish, hamda
byudjet daromadlarini oshirishga qaratilgan.
Ushbu soliqlar to‘plami davlat byudjeti daromadlarining 40–50 foizgacha qismini tashkil etib, fiskal
siyosatning asosiy poydevorini yaratadi.
Xulosa va takliflar:
O‘zbekiston Respublikasida amalga oshirilayotgan keng ko‘lamli moliyaviy-
iqtisodiy islohotlar sharoitida bilvosita soliqlar davlat byudjeti daromadlarining barqaror va strategik manbai
sifatida muhim ahamiyat kasb etmoqda.
Bilvosita soliqlar
— bu tovar va xizmatlarning iste’moliga solinadigan, narxga qo‘shilgan holda
undiriladigan soliqlar bo‘lib, ularning asosiy turlari qo‘shilgan qiymat solig‘i (QQS)
,
aksiz solig‘i
va bojxona
bojlaridan iborat.
So‘nggi yillarda bilvosita soliqlar O‘zbekiston davlat byudjeti daromadlarining asosiy qismini
shakllantirib kelmoqda. Masalan, 2018-yilda QQS bo‘yicha islohotlar amalga oshirilganidan so‘ng
,
bilvosita
soliqlar umumiy byudjet tushumlarining qariyb 42 foizini
tashkil etgan. 2020-yilda pandemiya sharoitida ichki
iste’mol hajmining pasayishiga qaramay, bilvosita soliqlarning ulushi 39 foiz atrofida saqlanib qoldi. 2022–
2024-yillarda esa
,
iqtisodiy faollik tiklanishi bilan bu ko‘rsatkich 45–47 foizgacha oshdi. Ushbu raqamlar
shuni ko‘rsatadiki, bilvosita soliqlar iqtisodiyotdagi kon’yunktura o‘zgarishlariga nisbatan barqaror bo‘lib,
davlat byudjeti daromadlarini kafolatli ta’minlovchi asosiy manbaga aylangan. Ayniqsa, QQS stavkasining 15
foizgacha pasaytirilishi
va
aksiz solig‘ining tarmoq xususiyatiga qarab differensiallashtirilishi byudjet
siyosatining muvozanatini saqlashda muhim omil bo‘ldi.
1-jadval. Davlat byudjeti daromadlari 2024-yil (mlrd so’mda)
1
Daromadlar
1-chorak
1-yarim
yillik
9 oylik
Yillik
Bilvosita soliqlar
18 193,0
40 004,0
62 324
88 341
Qo‘shilgan qiymat solig‘i
12 267,0
26 689,3
41 847
59 280
Aksiz solig'i
3 729,8
8 613,9
13 517
19 060
Bojxona boji
2 196,2
4 700,7
6 960
10 001
Resurs to‘lovlari va mulk solig‘i
8 317,3
17 155,7
26 478
36 363
Mol-mulk solig‘i
1 718,0
3 524,9
5 153
6 805
Yer solig'i
1 853,4
4 022,1
6 016
8 216
Yer qaʼridan foydalanganlik uchun soliq
4 506,4
9 183,0
14 687
20 170
Suv resurslaridan foydalanganlik uchun soliq
239,5
425,7
623
1 173
Boshqa daromadlar
7 339,6
23 515,8
40 745
58 886
Keltirilgan jadval ma’lumotlariga ko‘ra, davlat byudjeti daromadlari tarkibida bilvosita soliqlar eng katta
ulushni egallaganini ko‘rish mumkin. Xususan, yillik hisobda bilvosita soliqlar miqdori
88 341 mlrd so‘mni
tashkil etib, umumiy byudjet daromadlarining
qariyb yarmiga (48%)
teng.
Bilvosita soliqlarga oid jahon inqirozlari
Tarixda bevosita va bilvosita soliqlarning o‘zi tufayli yuzaga kelgan global inqiroz
bo‘lmagan, lekin
ular bilan bevosita bog‘liq iqtisodiy va ijtimoiy inqirozlar
bir necha marta ro‘y bergan. Bunday inqirozlar,
asosan,
soliq yukining oshishi
,
narxlarning keskin ko‘tarilishi yoki aholi iste’mol qobiliyatining pasayishi
natijasida yuzaga kelgan. Quyida bir necha muhim tarixiy misollar keltirilgan:
1
Davlat budjeti daromadlari 2024, www.imv.uz
269
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
1.
1773-yilgi
“Choy
inqirozi”
(Boston
choyi
isyoni,
AQSh)
Britaniya hukumati Amerika koloniyalarida choy va boshqa mahsulotlarga bilvosita soliq
(boj va
aksiz) joriy qilganidan so‘ng, narxlar oshdi va aholining noroziligi kuchaydi. Natijada bu voqea AQSh
mustaqillik urushining boshlanishiga sabab bo‘ldi. Bu tarixda bilvosita soliqlar tufayli yuzaga kelgan
eng mashhur siyosiy inqirozlardan biri hisoblanadi.
2.
1789-yilgi Fransiya inqilobi:
Inqilobdan avvalgi Fransiyada soliqlar asosan oddiy xalq zimmasiga yuklatilgan, xususan, tuz, vino, non,
shakar va boshqa mahsulotlarga solingan bilvosita soliqlar aholining turmush darajasini keskin pasaytirgan.
Natijada ijtimoiy norozilik avj olib, bu holat Fransiya inqilobiga olib kelgan omillardan biri bo‘ldi.
3.
1970–1980-yillardagi neft inqirozi davri:
Energiya resurslari narxining oshishi bilan ko‘plab davlatlar bilvosita soliqlar (ayniqsa, aksiz va QQS)
orqali byudjetni to‘ldirishga urinib ko‘rdi. Ammo bu chora inflyatsiya va narxlarning keskin o‘sishiga sabab
bo‘lib, iste’molchilarga bosimni kuchaytirdi. Shu davrda bilvosita soliqlarning haddan tashqari oshirilishi
iqtisodiy inqirozni yanada chuqurlashtirgan.
4.
2008–2009-yillardagi global moliyaviy inqiroz:
Bu davrda bilvosita soliqlar bevosita inqiroz sababchisi bo‘lmagan, ammo inqiroz oqibatida iste’mol
darajasi kamaygani uchun bilvosita soliqlar bo‘yicha tushumlar keskin kamaydi. Masalan, Yevropa Ittifoqi
mamlakatlarida QQS tushumlari 10–15% gacha qisqargan, bu esa byudjet defitsitini keltirib chiqargan.
5.
2020-yilgi COVID-19 pandemiyasi davrida yuzaga kelgan global iqtisodiy inqiroz:
Ushbu davrda bilvosita soliqlar yana bir bor sinovdan o‘tdi. Pandemiya sababli ishlab chiqarish va savdo
hajmi qisqargan, bu esa QQS va aksiz solig‘i tushumlarining keskin kamayishiga olib keldi. O‘zbekiston,
Rossiya, Turkiya, Germaniya kabi mamlakatlar bilvosita soliqlarning vaqtincha pasaytirilgan stavkalarini joriy
qilib, iste’molni rag‘batlantirishga harakat qildilar.
Xulosa:
Demak, bilvosita soliqlarning o‘zi bevosita global inqirozga sabab bo‘lmagan, lekin ularning haddan
tashqari oshirilishi yoki noto‘g‘ri boshqarilishi tarixda bir necha bor ijtimoiy norozilik, inflyatsiya va iqtisodiy
muvozanatsizlik keltirib chiqargan. Shu sababli, bugungi kunda ko‘plab davlatlar bilvosita soliqlar siyosatini
muvozanatli va ijtimoiy adolat tamoyiliga asoslangan holda yuritmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
https://uz.wikipedia.org/wiki/Soliq
2.
https://cyberleninka.ru/article/n/soliqlarning-turlari-va-funksiyalari/viewer
funksiyalari/viewerhttps://www.imv.uz/static/davlat-budjeti-daromadlari-2023-2024
3.
https://www.imv.uz/static/davlat-budjeti-daromadlari-2024
4.
Davlat budjeti daromadlari 2024, www.imv.uz
