273
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
IQTISODIY ISLOHOTLAR SHAROITIDA KICHIK BIZNES
SUB’EKTLARINI SOLIQQA TORTISH MEXANIZMLARI
Sharifov Samandar Shernazar o‘g‘li
Denov tadbirkorlik va pedagogika insitiuti
Tadbirkorlik va boshqaruv fakulteti moliya va moliyaviy texnologiya yoʻnalishi 4-bosqich talabasi
Tel:+998 (97)-069-37-38
https://doi.org/10.5281/zenodo.17518996
Annotatsiya:
Ushbu ilmiy tezisda O‘zbekiston Respublikasida olib borilayotgan iqtisodiy islohotlar
jarayonida kichik biznes va xususiy tadbirkorlik subyektlarini soliqqa tortish tizimining mohiyati,
mexanizmlari hamda ularni takomillashtirish yo‘llari keng yoritilgan. Kichik biznes mamlakat iqtisodiyotining
muhim tarmog‘i sifatida iqtisodiy o‘sish, bandlik va aholining daromad darajasiga sezilarli ta’sir ko‘rsatuvchi
omil hisoblanadi. Shu boisdan soliq siyosatini soddalashtirish, imtiyozlarni kengaytirish, soliq yuki darajasini
optimallashtirish va soliq ma’murchiligini raqamlashtirish orqali tadbirkorlik subyektlari faoliyatini qo‘llab-
quvvatlash davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida tahlil qilinadi. Tezisda iqtisodiy islohotlar
kontekstida soliq mexanizmlarining samaradorligi, kichik biznes subyektlari uchun soddalashtirilgan soliqqa
tortish tizimining afzalliklari va xorijiy tajribalarni o‘rganish natijalari keltiriladi.
Kalit so‘zlar:
kichik biznes, xususiy tadbirkorlik, soliq tizimi, iqtisodiy islohotlar, fiskal siyosat, soliq
siyosati, soliq yukini kamaytirish, soliq imtiyozlari, soliq ma’murchiligi, soddalashtirilgan tizim, elektron
soliq, raqamli iqtisodiyot, yagona soliq to‘lovi, daromad solig‘i, QQS, ijtimoiy soliq, yer solig‘i, foyda solig‘i,
soliq nazorati, soliqqa oid islohotlar, biznes muhiti, investitsiya jozibadorligi, soliq turlari, tadbirkorlikni
rag‘batlantirish, moliyaviy barqarorlik, davlat byudjeti, fiskal barqarorlik, soliq stavkalari, soliq ma’lumotlari,
raqamlashtirish, davlat qo‘llab-quvvatlovi, iqtisodiy modernizatsiya, byudjet daromadlari, soliq to‘lovchi
huquqlari.
O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishganidan so‘ng iqtisodiyotning barcha tarmoqlarida chuqur
tarkibiy o‘zgarishlar amalga oshirildi. Ayniqsa, kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirish mamlakat
iqtisodiyotining barqaror o‘sishida, bandlikni ta’minlashda va aholining daromadlarini oshirishda muhim
omilga aylandi. Shu boisdan ham iqtisodiy islohotlarning markazida tadbirkorlik subyektlarini qo‘llab-
quvvatlash va ularning soliq yukini kamaytirish masalasi alohida e’tibor bilan ko‘rilmoqda.
Kichik biznes subyektlarini soliqqa tortish mexanizmlari hozirgi davrda iqtisodiy barqarorlik va fiskal
siyosatning asosiy yo‘nalishlaridan biri sanaladi. Soliq tizimining soddalashtirilgan shakli kichik korxonalarga
o‘z faoliyatini qulay muhitda yuritish imkonini beradi. Shu maqsadda O‘zbekiston Respublikasida 2020-yildan
boshlab “yagona soliq to‘lovi” tizimi joriy etildi. Mazkur tizim tadbirkorlik subyektlariga turli soliq turlarini
birlashtirilgan holda to‘lash imkonini beradi.
So‘nggi yillarda olib borilgan iqtisodiy islohotlar natijasida soliq siyosati ham tubdan takomillashtirildi.
Soliq stavkalari qisqartirildi, ayrim soliq turlari bekor qilindi, soliq to‘lovchilar uchun elektron xizmatlar joriy
qilindi. Xususan, kichik biznes subyektlari endilikda soliq hisobotlarini
my.soliq.uz
elektron platformasi
orqali onlayn tarzda topshirish imkoniyatiga ega. Bu esa ma’muriy xarajatlarni kamaytirish, shaffoflikni
ta’minlash va korrupsiya xavfini bartaraf etishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Kichik biznesni soliqqa tortish mexanizmlari asosan quyidagi yo‘nalishlarda amalga oshiriladi:
•
soddalashtirilgan soliq tizimi (yagona soliq to‘lovi orqali);
•
qo‘shilgan qiymat solig‘i bo‘yicha imtiyozlar;
•
daromad solig‘i bo‘yicha chegirmalar;
•
ijtimoiy soliqning pasaytirilgan stavkalari;
•
elektron hisob-fakturalar tizimi orqali avtomatlashtirilgan nazorat.
Ushbu mexanizmlar tadbirkorlik subyektlarining moliyaviy yukini kamaytirish, ularni rasmiy sektorga
jalb etish va davlat byudjeti daromadlarini barqarorlashtirishga xizmat qiladi.
Ammo amaliyotda ayrim muammolar ham mavjud. Jumladan, kichik korxonalarning buxgalteriya
hisobi yuritishdagi murakkabliklar, soliq ma’lumotlarini elektron shaklda topshirishda texnik nosozliklar, soliq
organlari bilan o‘zaro muloqotning sustligi va ayrim hollarda soliq yukining noteng taqsimlanishi bunga misol
bo‘ladi. Shu sababli soliq tizimini yanada liberallashtirish, soliq stavkalarini optimallashtirish hamda kichik
biznes uchun soliq imtiyozlarini kengaytirish zaruriyati mavjud.
274
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
Kichik biznes subyektlarini soliqqa tortish mexanizmlarini takomillashtirishda xorijiy tajriba ham
muhim o‘rin tutadi. Masalan, Turkiya, Polsha va Janubiy Koreya tajribasida kichik korxonalarga dastlabki
faoliyat yillarida “soliq ta’tili” (tax holiday) berilishi, raqamli soliq tizimining keng joriy etilishi ularning tez
o‘sishiga sabab bo‘lgan. O‘zbekistonda ham 2023–2025-yillarga mo‘ljallangan “Soliq siyosatini
takomillashtirish strategiyasi” doirasida shunga o‘xshash chora-tadbirlar bosqichma-bosqich joriy etilmoqda.
Jadval 1. Kichik biznes subyektlari uchun amaldagi soliq stavkalari va undirish mexanizmlari
№ Soliq turi
Stavka (%)
Soliq
to‘lovchi
toifasi
Undirish
mexanizmi
Izoh
1
Yagona soliq
to‘lovi
4 %
Mikrofirmalar,
kichik korxonalar
Har
oyda
avtomatik hisob-
kitob asosida
Barcha
soliqlarni
birlashtiruvchi
soddalashtirilgan tizim
2
Ijtimoiy soliq
1 %
Xususiy tadbirkorlar Ish haqi fondiga
nisbatan
Kichik biznes uchun
pasaytirilgan stavka
3
Qo‘shilgan
qiymat solig‘i
(QQS)
12 %
Ixtiyoriy to‘lovchi
korxonalar
Elektron
hisob-
fakturalar orqali
Kichik korxonalarning
aksariyati QQSdan ozod
4
Yer solig‘i
O‘zgaruvchan Tadbirkorlik uchun
foydalanilgan
yer
maydoni
Kadastr
ma’lumotlari
asosida
Mahalliy hokimiyatlar
tomonidan
nazorat
qilinadi
5
Daromad
solig‘i
7,5 %
Yuridik
shaxs
maqomidagi kichik
korxonalar
Sof
foydadan
to‘lanadi
Foyda
miqdoriga
bog‘liq
tarzda
hisoblanadi
Jadvaldan ko‘rinib turibdiki, kichik biznes uchun soliqqa tortish tizimi maksimal darajada soddalashtirilgan.
Bunda “yagona soliq to‘lovi” asosiy mexanizm sifatida ishlaydi. Mazkur tizim korxonalar uchun ma’muriy
yukni kamaytiradi va ularning rasmiy iqtisodiyotdagi ulushini oshiradi.
1
Xulosa:
Xulosa qilib aytganda, iqtisodiy islohotlar sharoitida kichik biznes subyektlarini soliqqa tortish
mexanizmlarini takomillashtirish mamlakatning iqtisodiy barqarorligini ta’minlashda muhim o‘rin tutadi.
Soliq siyosatidagi soddalashtirish, imtiyozlar va raqamli boshqaruv tizimining keng joriy etilishi tadbirkorlikni
rivojlantirish, yangi ish o‘rinlarini yaratish va davlat byudjeti barqaror daromad manbaini shakllantirishga
xizmat qilmoqda. Kelgusida soliq siyosatining liberallashtirilishi kichik biznesni qo‘llab-quvvatlashda muhim
omil bo‘lib qoladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi. – T.: “Adolat” nashriyoti, 2024. – 520 b.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PF–60-sonli Farmoni. “2022–2026-yillarda O‘zbekiston
Respublikasini rivojlantirish strategiyasi to‘g‘risida”. – 2022-yil 28-yanvar.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ–4848-sonli qarori. “Soliq ma’murchiligini yanada
takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”. – 2020-yil 25-sentabr.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi. “Davlat byudjeti ijrosi to‘g‘risida hisobot”, 2024-yil. – T.:
Moliya vazirligi nashriyoti.
5.
Davlat soliq qo‘mitasi. “Kichik biznes uchun soddalashtirilgan soliq tizimi natijalari”. – T.: DSQ,
2023.
6.
Karimov, A.
Soliq tizimi va fiskal siyosat asoslari.
– T.: “Iqtisod-Moliya”, 2022. – 248 b.
1
O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi. – T.: “Adolat” nashriyoti, 2024. – 327-bet.
