285
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
QO’SHILGAN QIYMAT SOLIG’INI UNDIRISH MEXANIZMI VA UNI
XORIJIY TAJRIBA ASOSIDA TAKOMILLASHTIRISH
Berdiqulov Uchqun
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti
Moliya va moliyaviy texnologiyalar yo’nalishi
4-bosqich 5mm-2022 guruh talabasi
Email adress: uchqunbeardiqulov@gmail.com
Telefon raqami:+998945745591
https://doi.org/10.5281/zenodo.17520339
Annotatsiya:
Ushbu tezesda bozor iqtisodiyoti sharoitida davlat byudjeti daromadlarining barqarorligini
ta’minlashda qo‘shilgan qiymat solig‘ining (QQS) o‘rni va ahamiyati tahlil qilingan. Xususan, O‘zbekistonda
QQS tushumlarining byudjetdagi ulushi, soliqni undirish mexanizmi hamda xorijiy davlatlar — Yevropa
Ittifoqi, Kanada va Janubiy Koreya tajribalari o‘rganilgan. Maqolada raqamlashtirish, elektron hisob-faktura
tizimini joriy etish, teskari hisoblash mexanizmini kengaytirish va soliq intizomini mustahkamlash orqali soliq
undirish samaradorligini oshirish bo‘yicha takliflar berilgan. Mazkur tajribalarni milliy sharoitga moslashtirib
tatbiq etish byudjet daromadlarini barqarorlashtirish va iqtisodiy o‘sishga erishishda muhim omil bo‘lishi
mumkinligi asoslab berilgan.
Kalit so‘zlar;
QQS (Qo‘shilgan qiymat solig‘i). Raqamlashtirish. Elektron hisob-faktura (e-invoice).
Teskari hisoblash (reverse charge). Soliq bazasi. Byudjet daromadlari. Soliq intizomi
Bozor iqtisodiyoti sharoitida davlat byudjeti daromadlarining barqarorligini ta’minlashda soliq tizimi,
xususan qo‘shilgan qiymat solig‘i (QQS) alohida ahamiyatga ega. QQS — to‘g‘ridan-to‘g‘ri bo‘lmagan soliq
turi bo‘lib, ishlab chiqarish va realizatsiya bosqichlarida yaratilgan qo‘shilgan qiymatga nisbatan undiriladi. U
O‘zbekiston Respublikasida davlat byudjetining eng yirik manbalaridan biri hisoblanadi. Statistik
ma’lumotlarga ko‘ra, QQS tushumlari umumiy byudjet daromadlarining deyarli yarmiga yaqin qismini tashkil
etmoqda. Bu esa soliq undirish mexanizmini yanada takomillashtirish zarurligini ko‘rsatadi.O‘zbekistonda
hozirgi kunda QQS stavkasi 12 foiz miqdorida belgilangan bo‘lib, bu stavka 2028-yilgacha oshirilmasligi
rejalashtirilgan
1
. So‘nggi yillarda QQS to‘lovchilarning soni sezilarli darajada ko‘paymoqda. Masalan, 2025-
yil avgust holatiga ko‘ra 233 mingdan ortiq soliq to‘lovchilar QQS ro‘yxatida mavjud bo‘lib, bu o‘tgan yilga
nisbatan 18,5 foiz ko‘pdir
2
.
Bu jarayon soliq bazasini kengaytirishga, shaffoflikni oshirishga va soya iqtisodiyotini qisqartirishga xizmat
qiladi.
Raqamlashtirish va xalqaro tajriba
Xalqaro tajribalar shuni ko‘rsatadiki, QQS undirish samaradorligini oshirishda raqamlashtirish hal qiluvchi
ahamiyatga ega. Masalan:
Yevropa Ittifoqi
da elektron hisob-faktura (e-invoice) tizimi keng qo‘llaniladi. Bu tizimda tovar yoki
xizmat yetkazib beruvchisi xaridorga raqamli shakldagi hisob-faktura taqdim etadi. Hisob-fakturalar davlat
soliq bazasi bilan integratsiya qilinganligi sababli, QQS tushumlarining yashirilish ehtimoli keskin kamayadi.
Bundan tashqari, “reverse charge” (teskari hisoblash) mexanizmi yordamida soliq to‘lovchining mas’uliyati
oshiriladi
3
,
Kanada
da QQS (GST/HST) yagona stavka asosida undiriladi va elektron monitoring tizimi orqali real vaqt
rejimida nazorat qilinadi. Bu esa tekshiruv harajatlarini kamaytirish, soliq intizomini kuchaytirish va
tushumlarni barqarorlashtirishga xizmat qiladi
4
.
1.
1
Tashkent Times. “VAT and income tax rates in Uzbekistan not to rise until 2028.” 2025. tashkenttimes.uz
2.
2
Uzdaily. “Number of VAT payers rises 18.5% year on year.” August 2025.
3.
3
International Observatory on e-Invoicing.
E-invoicing and VAT revenue in the EU.
Politecnico di Milano, 2023.
4.
4
PwC.
VAT in the Digital Age (ViDA) package.
2023.
286
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
Janubiy Koreya
tajribasida esa QQS bo‘yicha elektron hisob-kitoblar markazlashgan ma’lumotlar bazasi
orqali yuritiladi. Natijada yashirin iqtisodiy faoliyat imkoniyatlari kamayadi va byudjet daromadlari
barqarorligiga erishiladi
5
.
O‘zbekiston amaliyoti va islohotlar
O‘zbekiston ham so‘nggi yillarda raqamli soliq tizimini joriy etish bo‘yicha faol islohotlar olib bormoqda.
2020-yildan boshlab ko‘plab xo‘jalik yurituvchi subyektlar elektron hisob-faktura (e-invoice) tizimidan
foydalanmoqda . 2025-yildan esa avtomatik “xavf baholash” tizimi ishga tushirilishi rejalashtirilgan bo‘lib, bu
tizim orqali e-invoice hujjatlari real vaqt rejimida tekshiriladi va xatar darajasiga ko‘ra tasniflanadi .
6
Shuningdek, qishloq xo‘jaligi va ayrim tarmoqlarda QQS bo‘yicha imtiyozlar belgilangan. 2026-yildan
boshlab fermerlar va xonadonlarda yetishtirilgan mahsulotlarga “0% QQS stavkasi” qo‘llaniladi
7
. Bundan
tashqari, mehmonxona, umumiy ovqatlanish va turizm sohasida QQSning ma’lum qismi cashback shaklida
qaytariladi .
8
2025-yildan dorixona va xususiy klinikalar ham QQS to‘lovchilarga kiritiladi
Takliflar
1.
Elektron hisob-fakturani QR kodlar bilan to‘liq joriy qilish — bu nafaqat shaffoflikni oshiradi, balki
soliq nazoratini ham soddalashtiradi.
2.
Kanada tajribasidagi kabi yagona QQS stavkasini saqlab qolish va real vaqt rejimida monitoring
tizimini takomillashtirish kerak .
3.
Soliq imtiyozlarini optimallashtirish — aniq iqtisodiy samaradorlik beradigan tarmoqlarga yo‘naltirish
kerak .
4.
Raqamli platformalar orqali soliq to‘lovchilar uchun onlayn tahliliy mexanizmlarni kuchaytirish
lozim.
Xulosa
QQS undirish mexanizmini takomillashtirish davlat byudjeti daromadlarini oshiradi. Iqtisodiy o‘sishni
rag‘batlantirish va soya iqtisodiyotini kamaytirish uchun muhim vositadir. Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki,
raqamlashtirish, teskari hisoblash tizimi, soliq bazasini kengaytirish va soliq intizomini mustahkamlash orqali
yuqori samaradorlikka erishish mumkin deb o‘ylayman . O‘zbekiston uchun bu mexanizmlarni bosqichma-
bosqich joriy etish barqaror iqtisodiy o‘sishga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
International Observatory on e-Invoicing. E-invoicing and VAT revenue in the EU. Politecnico di Milano,
2023. eng.osservatori.net
2.
PwC. VAT in the Digital Age (ViDA) package. 2023. pwc.com
3.
Sovos. Electronic Tax Invoices in South Korea. 2023. sovos.com
4.
Uzdaily. “Number of VAT payers rises 18.5% year on year.” August 2025. uzdaily.uz
5.
Tashkent Times. “VAT and income tax rates in Uzbekistan not to rise until 2028.” 2025. tashkenttimes.uz
6.
Kun.uz. “Uzbekistan to introduce zero VAT rate on farm products from 2026.” September 2025. kun.uz
7.
Uzdaily. “270,153 business entities use electronic invoices.” 2020. uzdaily.uz
8.
Kun.uz. “VAT for pharmacies and clinics from April 2025.” 2024. jch.kun.uz
9.
Kun.uz. “Government introduces VAT cashback mechanism for restaurants and hotels.” 2024. live.kun.uz
10.
.
5
Sovos.
Electronic Tax Invoices in South Korea.
6
Kun.uz. “VAT for pharmacies and clinics from April 2025.” 2024.
7
Uzdaily. “270,153 business entities use electronic invoices.” 2020.
8
Kun.uz. “Government introduces VAT cashback mechanism for restaurants and hotels.” 2024.
