309
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
XOʻJALIK YURUTUVCHI SUBYEKLAR FOYDASINI SOLIQGA TORTISH
MEXANIZMNI TAKOMILLASHTIRISHNI KORXONA DAROMADIGA
TA'SIRI
Axmedov Baxriddin Xaydarovich
Denov Tadbirkorlik va Pedagogika Instituti "Moliya va bank ishi "
kafedrasi stajyor o’qituvchisi
tel +998 (95) 245 11 60
E-mail: baxriddinaxmedov435@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.17520594
Annotatsiya:
Har bir mamlakat iqtisodiyotida soliq majburiyatlari mamlakat rivoji uchun xizmat
qiladi.O’z navbatida soliq majburiyatlari barcha subyekt dan boshlanib yirik korxonalar majburiyati sifatida
yotadi. Ushbu tezisda O’zbekiston Respublikasida xoʻjalik yurutuvchi subyetlarning foydasi soliqga tortish
mexanizmni taxliliy asoslari hamda uni takomillashtirish boʻyicha beridadigan takliflar kiritilgan o’zgarishlari
va bu oʻzgarishlarni korxonalar miqiyida samarasiz yoki naflilik jarayonlari taxlil qilingan.
Kalit so’zlari
: Soliq va joriy etilgan o’zgarishlarni baholash va takomillashtirish.
Hozirgi kunda mamlakatimiz tomonidan tadbirkorlik va shunga o’xshash ishlab chiqarish yoki xizmat
ko’rsatish sohalarida keng imkoniyatlar berilmoqda. O’z navbatida bunday ishlab chiqarishlar mamalakat
iqtisododiyoti uchun ham rivojlanish hisoblanib,bulardagi yaqol misol soliq majburiyatlari ortishiga olib
keladi. Misol uchun har bir yirik korxonalar o’z navbatida va Foyda solig’I majburitlari korxonaning
majburiyat sifatida tan olinadi.
Adabiyotlar sharxi
Soliq siyosati, soliq yukini belgilash, soliq tizimini shakllantirish va rivojlantirishga bizning
mamlakatimizda va xorijda qator tadqiqot ishlari bagʼishlangan. Bular qatorida А.V.Titov tadqiqotlari
tadbirkorlik faoliyatini soliqlar orqali tartibga solish
1
V.Yu.Sheglov va Ye.V.Fedoninaning tadqiqotlaridagi
soliq solishni xoʼjalik subʼektlar faoliyatiga taʼsirining tahlillariga bagʼishlanganligini alohida taʼkid-lab oʼtsa
boʼladi
2
. Mamlakatimiz tadqiqotchilaridan E. Gadoev, N. Аshurova, J.Аbdullaev, G.Raximova va boshqalar
tomonidan tad-birkorlik subʼektlariga soliq yuki, biznes muhit va uni yaxshilash masalalariga bagʼishlangan
tadqiqotlari mavjud
3
.
Taxlil qilish asoslari
Shuning bilan soliq siyosatini shakllantirishda soliq yuki va byudjet tushumlarini oʼrtasidagi
muvozanatga erishish va uning uygʼunlashtirish borasida matematik modellarni qoʼllash borasida qator xal
qilinmagan masalalar mavjud. Ushbu yoʼnalishdagi ilmiy izlanishlarmaʼlum nafaqat ilmiy, balki metodologiy
ham ahamiyatni kasb etadi.
Tadqiq etilgan hisoblash modeliga yondashuv amaliy ahamiyatga ham ega. Moliya vazirligi va DSQning
qarori (2018 yil 20 avgustda 2439−6-son bilan ro‘yxatdan o‘tkazilgan) bilan soliq hisobotining shakllariga
o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritildi. Bu haqda Norma.uz
Yuridik shaxslardan olinadigan foyda solig‘i bo‘yicha barcha hisobot shakllaridan obodonlashtirish
va ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish solig‘iga taalluqli ko‘rsatkichlar chiqarib tashlandi. Eslatib o‘tamiz,
2018 yil 1 yanvardan e’tiboran ushbu soliqlar bitta foyda solig‘iga birlashtirilgan.
Soliq solinadigan baza va foyda solig‘i summasi ikkita summa bilan aks ettiriladi:
2018 yil I choragi uchun alohida; qolgan summa.
Bu I chorakda soliq bo‘yicha quyidagi imtiyozlar amal qilgani bilan bog‘liq, ular II chorakdan boshlab bekor
qilingan:
➢
yuridik shaxsdan olinib, uning ustav kapitaliga yo‘naltirilgan dividendlar bo‘yicha;
➢
mahalliylashtirish loyihalari bo‘yicha;
1
Титов А.В. Налоговое регулирование предпринимательства .
2
Щеглов В. Ю., Федонина Е. В. Анализ влияния налогообложения на деятельность хозяй-ствующих субъектов .
3
Nozim Muminov, Gulnora Rakhimova. (2020). THE WAYS OF IMPROVEMENT OF BUSINESS ENVIRONMENT
BY ORGANIZING PUBLIC PROCUREMENT SYSTEM IN UZBEKISTAN. Maqoladan
310
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
➢
eksport qiluvchi korxonalar uchun soliq stavkasini pasaytirish bo‘yicha.
➢
9 va 12-ilovalar faqat 2018 yil I choragi uchun to‘ldiriladi va butun soliq davri mobaynida
o‘zgartirishsiz qoldiriladi.
Foyda solig‘i hisob-kitobiga 3-ilova (ilgari — 2-ilova) «Chegirilmaydigan xarajatlar"ga o‘zgartirish
kiritildi, sababi ilgari chegirilmaydigan deb hisoblangan soliq to‘lovchining ayrim xarajatlari 2018 yil 1
yanvardan boshlab chegiriladiganlar sirasiga kiritildi. Masalan:
➢
yordamchi xo‘jaliklar tomonidan ishlab chiqariladigan va soliq to‘lovchining umumiy ovqatlanish
ehtiyojlari uchun beriladigan tovarlar bo‘yicha narxdagi farqlar (zararlar);
➢
xo‘jalik boshqaruvi organini saqlash uchun ajratmalar;
➢
birgina hisobot davrida bir martadan ortiq o‘tkaziladigan yillik moliyaviy hisobot auditini o‘tkazish
xarajatlari;
➢
soliq to‘lovchi faoliyatida talabgir bo‘lmagan kasblar bo‘yicha kadrlarni tayyorlash xarajatlari;
➢
pensiyaga chiqayotgan mehnat faxriylariga bir yo‘la to‘lanadigan nafaqalar;
➢
ishlab chiqarish jarayoni bilan bog‘liq bo‘lmagan salomatlikni muhofaza qilish va dam olishni tashkil
etish tadbirlariga xarajatlar;
➢
shaharlar va posyolkalarni obodonlashtirish ishlarini bajarishga xarajatlar;
➢
to‘liq eskirgan, foydalanishda bo‘lgan asbob-uskuna uchun to‘lov;
➢
ishonchli boshqaruvchi xizmatlari qiymatiga haq to‘lash xarajatlari.
Foyda solig‘i hisob-kitobiga yangi 14-ilova — «Yuridik shaxslardan olinadigan foyda solig‘ining
qo‘shimcha summasining hisob-kitob-ma’lumotnomasi» qo‘shimcha qilindi. Uni asosiy faoliyat turi
avtomobil transportida yuk tashish bo‘yicha xizmatlar ko‘rsatish hisoblangan yuridik shaxslar to‘ldiradi.
Eslatib o‘tamiz, 2018 yilning 1 yanvaridan boshlab, soliq solish tizimidan qat’i nazar, bitta transport
vositasiga hisoblaganda ushbu korxonalar tomonidan to‘lanayotgan soliqlar va maqsadli davlat
jamg‘armalariga majburiy ajratmalarning jami miqdori yakka tartibdagi tadbirkorlar ushbu faoliyat turi
bo‘yicha to‘layotgan qat’iy belgilangan soliq miqdoridan kam bo‘lmasligi kerak (2017 yil 29 dekabrdagi PQ-
3454-son qarorning 8-bandi)
4
.
Yuqorida keltirilgan malumotlarga asoslanadigan bo’lsak O‘zbekistonda 2018-yildagi soliq islohotlari
haqidagi rasmiy ma’lumotlar yaxshi mos keladi, lekin ba’zi jihatlarida bizning korxonalarimizni soliq
islohatlariga ehtimoliy noaniqliklarni yuzaga keltirishi jihatlarini ko’rib jiqdik va taxlil natijasida shunday
fikirlarga keldikki:.
Ehtimoliy noaniqliklar yoki qo‘shimcha tekshirilishi lozim jihatlar
Shakllardan “obodonlashtirish va ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish solig‘i” ko‘rsatkichlarini chiqarib
tashlash degan fikr aniq qonun hujjatlarida keng yoritilmagan. Men topa olgan manbalarda aynan “ijtimoiy
infratuzilmani rivojlantirish solig‘i” alohida ko‘rsatkich sifatida chiqarib tashlanganiga oid to‘liq hujjat
topilmadi. Shuning uchun bu ma’lumotni sizda manba bilan solishtirish tavsiya etiladi.
“2018 yil I choragi uchun alohida; qolgan summa” tarzida hisobot shaklida ikkiga bo‘linish
i
degan jihat
ham hujjatlarda aniq «har chorak bo‘yicha» deb belgilanishi kengroq ko‘rsatilmadi. Ma’lumotlarda faqat 2018
yil 1 yanvardan birlashtirish amalga oshirilgani, imtiyozlar bekor qilinishi to‘g‘risida so‘z bor. Masalan, PQ-
3454 hujjatida eksportchi korxonalar imtiyozlari 1 aprel 2018 dan bekor qilingani qayd etilgan.
“Chegirilmaydigan xarajatlar” (non-deductible expenses) ro‘yxatidagi barcha punktlar siz keltirganidek
aniq qo‘shimchalar bilan hujjatda qat’iy belgilangan-bo‘lmaganini tekshirish kerak. Masalan, «pensiyaga
chiqayotgan mehnat faxriylariga bir yo‘la to‘lanadigan nafaqalar», «shaharlar va posyolkalarni
obodonlashtirish ishlari» kabi xarajatlar deduksiya qilinishi haqidagi ma’lumot manbalarda to‘liq
tasdiqlanmagan holda keltirilgan.
14-ilova hamda “bitta transport vositasiga hisoblaganda soliq va majburiy ajratmalar yakka tartibdagi
tadbirkorlar qat’iy belgilangan solig‘idan kam bo‘lmasligi kerak” degan talab ham qonunchilik manbalarida
juda keng muhokama qilingan emas. Shuni aytish joizki, ekspeditorlik/transport faoliyati bilan bog‘liq soliq
4
https://www.gazeta.uz/oz/2018/08/26/soliq2/
311
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
mehanizmlari maxsus bo‘lgan, lekin siz keltirgan tarzda barcha transport xizmatlari korxonalari uchun bitta
talab jumlasi sifatida hujjatlarda ko‘rinmaydi.
Takomillashtirish asosalari
Soliq hisobot shakllaridan ijtimoiy infratuzilma va obodonlashtirish soliqlarini chiqarib tashlash soliq
oddiyligi va soliq to‘lovchilar uchun tushunarli bo‘lishi yo‘lida muhim. Bu — islohotlarning biri sifatida
ko‘rilgan.
Imtiyozlar bekor qilinishi bilan soliq adolatligi oshirilishi va eksportchi hamda mahalliylashtirish
loyihalariga bo‘lgan chegaralar kamaytirilishi ko‘zlangan. Shu bilan birga, ayrim davlat yo‘nalishlari uchun
barqaror soliq tartibi yaratishga intilish bor.
Xarajatlarning (chegirilishi) haqida qo‘shimcha aniqlik kiritilishi — bu soliq to‘lovchilar uchun
xarajatlarni rejalashtirishda muhim. Agar siz keltirgan xarajatlar aslida deduktiv holatga o‘tgan bo‘lsa, bu
ularning soliq yukini kamaytirishi mumkin.
Transport korxonalariga nisbatan maxsus talabning mavjudligi, agar haqiqatan qonunda belgilangan
bo‘lsa, bu sohada faoliyat yurituvchi yuridik shaxslar uchun soliq risklarini oshirishi mumkin — ya’ni “yakka
tartibdagi tadbirkorlar bilan soliq yukini tenglashtirish” maqsadi.
Xulosa va tavsiyalar
Xulosa qilib aytganda: umuman olganda O‘zbekistondagi 2018-yil soliq islohotlari korxonalarni soliqga
tortish boʻyicha mos keladi, lekin ayrim an’anaviy tafsilotlar (masalan, shakllardagi ko‘rsatkichlar, xarajatlar
ro‘yxati, 14-ilova talabi) uchun hujjat-manbalarni tekshirish yaxshi bo‘lardi
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Buxgalteriya hisobi 1-qism: Darslik / A.A. Karimov, J.E. Kurbanbayev, S.A. Jumanazarov; – T.: “Iqtisod-
Moliya”, 2020. b. 299 bet .
2.
Титов А.В. Налоговое регулирование предпринимательства .
3.
Щеглов В. Ю., Федонина Е. В. Анализ влияния налогообложения на деятельность хозяй-ствующих
субъектов .
4.
Nozim Muminov, Gulnora Rakhimova. (2020). THE WAYS OF IMPROVEMENT OF BUSINESS
ENVIRONMENT BY ORGANIZING PUBLIC PROCUREMENT SYSTEM IN UZBEKISTAN. Maqoladan
5.
https://www.gazeta.uz/oz/2018/08/26/soliq2/.
