326
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
ПЕНСИЯ ТАЪМИНОТИ ТИЗИМИНИ ИСЛОҲ ЭТИШ
ЗАРУРАТИ: ХАЛҚАРО ТАЖРИБА ВА ТЕНДЕНЦИЯЛАР
Хайдаров Асқарбек
Иқтисодиёт бўйича фалсафа фанлари доктори (PhD)
“Бюджет ҳисоби ва ғазначилик” кафедраси профессори
Тошкент Давлат иқтисодиёт университети
E-mail: xaydarobasqar1970@gmail.com. Tel.911639858
ORCID: 0009-0000-0801-5205
https://doi.org/10.5281/zenodo.17525460
Annotatsiya:
Мақолада Ўзбекистонда пенсия таъминоти тизимини ислоҳ қилиш ва
такомиллаштиришнинг ривожланган давлатлар тажрибаларидан фойдаланиш имкониятлари,
пенсионерларни ижтимоий кўллаб-қувватлашни янада кучайтириш, Пeнcия жaмғaрмacи дaрoмaдлaри
ва харажатларини шaкллaнтириш мexaнизмини зaмoнaвий мoлиявий cиёcaт кoнцeпциялaри acocидa
тaкoмиллaштириб бoриш ва соҳада мавжуд муаммолар ва унга таъсир этаётган омиллар тадқиқ
этилган.
Калит сўзлар:
пенсия таъминоти, концепция, ислоҳ қилиш, хориж тажриба, қонунчилик
хужжатлари, молиявий сиёсат, даромадлар, харажатлар, ҳалқаро мезон, авлодлар бирдамлиги, глобал
пенсия, тенденция, суғурта бадали.
НЕОБХОДИМОСТЬ РЕФОРМИРОВАНИЯ СИСТЕМЫ ПЕНСИОННОГО
ОБЕСПЕЧЕНИЯ: МЕЖДУНАРОДНЫЙ ОПЫТ И ТЕНДЕНЦИИ
Аннотация:
В статье исследуются возможности использования опыта развитых стран для
реформирования и совершенствования системы пенсионного обеспечения в Узбекистане, дальнейшего
усиления социальной защиты пенсионеров, совершенствования механизма формирования доходов и
расходов пенсионного фонда на основе современных концепций финансовой политики, а также
существующие проблемы и факторы, влияющие на это.
Ключевые слова:
пенсионное обеспечение, концепция, реформа, зарубежный опыт,
законодательные документы, финансовая политика, доходы, расходы, международный критерий,
солидарност
ь поколений, глобальная пенсия, тенденция, страховой взнос.
REFORM OF THE PENSION PROVISION SYSTEM
NEED: INTERNATIONAL EXPERIENCE AND TRENDS
Annotation:
the article explores the possibilities of using the experiences of developed countries to
reform and improve the pension provision system in Uzbekistan, further strengthening the social cooling of
pensioners, improving the mechanism for the formation of income and expenses of the pension fund on the
basis of modern financial policy concepts, and the existing problems in the field and the factors affecting it.
Keywords:
pension provision, concept, reform, foreign experience, legislative documents, Financial
Policy, income, expenses, international criterion, generational solidarity, global pension, trend, insurance
contribution.
Кириш
Мамлакатимизда узоқ истиқболга мўлжалланган барқарор иқтисодий-ижтимоий ривожланишни
таъминлаш ва ислоҳ этишда “Пенсия таъминоти тизимини комплекс ўрганиш ва уни ривожлантириш
юзасидан таклифлар тайёрлаш ҳамда 2019-2030 йилларда пенсия таъминоти тизимини ислоҳ қилиш
Концепциясини ишлаб чиқиш бўйича Чора-тадбирлар дастури”
1
да белгиланган вазифалардан
келиб чиққан ҳолда, мамлакатимизда пенсия таъминоти тизимининг молиявий барқарорлигини
таъминлаш, фуқаролар ижтимоий таъминотининг умумқабул қилинган стандартлари ва минимал
меъёрлари ҳамда илғор хориж тажрибалари, жумладан, Мустақил Давлатлар Ҳамдўстлиги
мамлакатлари тажрибалари асосида пенсия ёшини босқичма- босқич ошириш бўйича ҳам соҳада
ислоҳатлар изчиллик билан такомиллашиб бормоқда.
1
23.09.2024 йилдаги “Давлат пенсия таъминоти тизимини ислоҳ қилиш концепциясини ишлаб чиқиш
бўйича ташкилий чора-тадбирлар тўғрисида”ги
қарори .
https://lex.uz/pdfs/7111596
327
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
Ўзбекистон Республикаси “Фуқароларнинг давлат пенсия таьминоти тўғрисида”ги
Қонуннинг 7-моддасига асосан ёшга доир пенсия тайинлаш учун эркаклар 60 ёшга тўлганларида стажи
камида 20 йил бўлганида, аёллар эса 55 ёшга тўлганларида камида 20 йил иш стажи бўлган тақдирда
улар тўлиқ миқдорларда ёшга доир пенсия тайинланиши белгилаб берилган. [1]
Жамиятимизда ижтимоий ҳимояни кўллаб-қувватлашни янада кучайтириш, қариялар ва кекса
ёшдагиларга ҳар томонлама ғамхўрлик қилиш, фуқароларнинг давлат пенсия таъминоти тизимини
молиявий барқарорлигини такомиллаштириш ва ислоҳ қилиш, соҳада мавжуд муаммоларни бартараф
этиш юзасидан изчил чора-тадбирлар амалга оширилмоқда.
Адабиётлар шарҳи
Жaҳoннинг аксарият мамлакатлари пeнcия тизимининг амал қилишида унинг дaрoмaдлари
xaрaжaтлaрини қoплай олмаслик ҳoлaтлaри кузaтилмoқдa. Ушбу ҳoлaт мaмлaкaтимиз пенсия
тизимидa ҳам рўй бeришининг oлдини oлиш учун мақсадли, тизимли чoрa-тaдбирлaр ишлаб чиқиш ва
амалиётга жорий этиш лозим.
Жумладан, давлат пенсия тизимининг молиявий асосини ташкил этувчи Ўзбекистон
Республикаси Иқтисод ва молия вазирлиги ҳузуридаги бюджетдан ташқари Пeнcия жaмғaрмacи
дaрoмaдлaри ва харажатларини шaкллaнтириш мexaнизмини зaмoнaвий мoлиявий cиёcaт
кoнцeпциялaри acocидa тaкoмиллaштириб бoриш, жaмғaрмa мaблaғлaридaн oқилoнa фoйдaлaниш вa
молиявий барқарорлигини ошириш муаммоларини илмий тaдқиқ этиш долзарб муаммо ҳисобланади.
Пенсия таъминоти тизимини ислоҳ этиш борасида соҳага оид бир қанча қонунчилик ҳужжатлари
қабул қилинди ва амалдагиларига ўзгартириш ва қўшимчалар киритилди [2].
Пенсия тизимини ислоҳ қилиш ва такомиллаштиришга бўлган илмий ёндашувлар
Ўзбекистонлик иқтисодчи олимлар А.Вахабов, Г.Касимоваларнинг тадқиқотларида пенсия таъминоти
тизимининг айрим жиҳатлари, жумладан, ташкилий-ҳуқуқий асослари, назарий-услубий жиҳатлари,
молиялаштириш манбалари, меҳнат стажининг пенсия тизимига таъсири, пенсия ёши, давлат
пенсиялари, жумладан, ёшга доир пенсияларни тайинлаш билан боғлиқ муаммолар, пенсия тизимини
ривожлантиришнинг хориж тажрибалари асосида миллий пенсия тизимини такомиллаштириш бўйича
таклиф ва тавсиялар ишлаб чиқилган. пенсия тизимидаги таркибий ўзгаришлар тадқиқ этилган [3].
Д.Шолдаровларнинг илмий ишларида фуқаролар пенсия таъминоти тизими, ундаги муаммолар
ва уларни бартараф этиш, Пенсия жамғармасининг молиявий барқарорлигини таъминлашнинг илмий-
назарий асослари, жамғарманинг даромадлари ва харажатлари ҳамда молиявий барқарорлигини
таъминлаш йўналишлари тадқиқ этилган бўлиб, улар юзасидан муҳим илмий хулосалар
шакллантирилган ва таклиф-тавсиялар ишлаб чиқилган [4].
Таҳлил ва натижалар
Жаҳон амалиёти кўрсатишича пенсия тизимининг самарали, молиявий барқарор фаолият кўрсатиши
учун у қуйидаги талабларга жавоб бериши лозим:
–
ижтимоий самарали – пенсиялар суғурта қилинган ишловчиларни турмуш даражасини сақлаб
қолиш ва суғурта қилинмаганларни камбағаллашувига йўл қўймаслиги лозим;
–
шахсий адолат – пенсиялар меҳнат фаолият жараёнида тўланган суғурта бадаллари миқдорига
мутаносиб равишда меҳнат даромадларини йўқотишини қоплаши лозим;
–
иқтисодий қулайлик – пенсия бадаллари хўжалик субъектлари, фуқаролар учун молиявий
жиҳатдан оғир бўлиши керак эмас;
–
суғурта фондларининг молиявий барқарорлиги – узоқ муддатли истиқболда пенсия тўловлари
аниқ ва кафолатланган бўлиши лозим;
–
мажбурий иштирок – пенсия тизими мажбурий тўловлар ҳисобига шаклланиши лозим;
–
пенсиянинг таъминланганлилиги – пенсия олиш ҳуқуқига тўланган бадаллар ҳисобига
эришиш, унинг қиймати пенсия бадаллари қиймати ва тўловининг давомийлигига боғлиқ бўлиши
зарур;
328
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
– пенсия тизимининг молиявий барқарорлигини мунтазам баҳолаб, мониторингини юритиш лозим.
[5].
Пенсия ислоҳотлари жаҳоннинг аксарият мамлакатларида амалга оширилаётганлигига қарамасдан
уларнинг тахминан 25 фоизида “тузилмавий” пенсия ислоҳотлари ўтказилмоқда. Уларнинг 1/3
қисмида жамғариладиган пенсия тизимидан тақсимотга асосланган пенсия тизимига ўтиш ёки янги
тақсимотга асосланган пенсия схемаларини жорий этиш амалга оширилмоқда.
1.
Тақсимлашга асосланган пенсия тизимлари учун демографик омил энг салбий омил
ҳисобланганлиги боис, ушбу тизимларни таркибий жиҳатдан ислоҳ этишда кутилаётган демографик
вазиятга мос равишда пенсия тизими кўрсаткичларига ўзгартиришлар киритилади. Аммо, инқироз
даврида тез қарорлар қабул қилиш зарур.
Шунинг учун ҳозирги вақтда таркибий чоралар кенг тарқалмаган, аммо, истиқболда ушбу тадбирларни
амалга ошириш зарур бўлади.
Ривожланган мамлакатларда амалга оширилаётган таркибий чора- тадбирларга қуйидагиларни мисол
қилиш мумкин:
•
Германияда тўловлар ишчиларга боғлиқлик коэффициентига (бир нафар пенсионерга тўғри
келадиган ишловчилар сони) боғлиқ ҳолда белгиланади. Боғлиқлик коэффициенти қанча юқори
бўлса, пенсиялар миқдори шунчалик кам ўсади;
•
Финляндия ва Португалияда тўловлар пенсия чиққандан кейинги кутилаётган умр давомийлигига
боғлиқ ҳолда белгиланади;
•
Францияда пенсия фондига тўланадиган бадалларнинг минимал даври 2012 йилдан кутилаётган умр
давомийлиги билан боғлиқ ҳолда автоматик ўсиб боради. Данияда ушбу чоралар 2027 йилдан кучга
киради.
Таркибий чора-тадбирларга тақсимот тизимида кескин ўзгаришларни киритиш мумкин:
•
Италия, Польша ва Швецияда қайд этилган тўловлар режаси ўрнига қайд этилган бадаллар
режаси жорий этилмоқда. Ишловчи пенсия ёшига етганда ишловчининг бадаллари иш ҳақининг ёки
ялпи ички маҳсулотнинг ўсиши бўйича индексацияланди;
•
Швецияда истиқболда мажбуриятлар тушумлардан кам бўлса, тўланаётган пенсиялар автоматик
пасайтирилади;
•
Канадада шунга ўхшаш механизм амал қилади. Баланс ҳар уч йилда ҳисоблаб чиқилади ва агар у
тақчилликка эга бўлса парламент тақчилликни бартараф этиш бўйича чоралар қабул қила олмайди
ва қуйидаги механизм автоматик тарзда ишга тушади: бадаллар ставкаси кутилаётган тақчиллик
даражасининг 50 фоизини қоплаш даражасида кўтарилади, пенсиялар кейинги уч йилгача
музлатилади. [6]
Қисқа муддатли чораларни қўллашда ушбу чоралар узоқ муддатли истиқболда қўшимча
харажатларни келтириб чиқариши мумкинлигини эътиборга олиш зарур.
Қатор мамлакатлар пенсия тизимининг жамғариб бориладиган қисмига тўланиши лозим бўлган
бадаллар даражаси ва ушбу бадалларга давлат субсидияларини пасайтиришди. Узоқ муддатли
истиқболда ушбу тадбирлар пенсия тизимларининг барқарорлигини ёмонлаштиради ва уни
жамғарилган активлар даражасининг пасайиб кетишига олиб келади.
1-жадвал
Бирдамлик пенсия тизимларини такомиллаштириш бўйича қабул қилинган чора-
тадбирлар
2
2
http://www.ipe.com,
http://www.pensiondevelopment.org
329
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
Мамлакатла
р
Тадбирлар
Франция
Пенсия ёшини
ошириш
2018 йилда аёллар учун 60 ёшдан 62 ёшгача, эркаклар учун
65 ёшдан 67 ёшгача, тўлиқ пенсия олиш учун 65 ёшдан 67
ёшгача
Испания
2013-2017 йилларда 65 ёшдан 67 ёшгача
Италия
Давлат хизматчилари ҳисобланган аёллар учун 61 ёшдан 65
ёшгача
Греция
2015 йилдан 61 ёшдан 63 ёшгача
Ирландия
2014 йилдан 66 ёшга, 2028 йилга бориб 68 ёшга
Франция
Пенсия
олиш
учун
зарур меҳнат
стажини
ошириш
Кутилаётган
умр
давомийлигининг
ортиши
билан
автоматик тарзда иш стажини ошириш
Бельгия
58-65 ёшда ишдан бўшатилган ишчилар пенсиясига иш
берувчи тўлайдиган бадаллар миқдорини ошириш
Греция
Эрта пенсияга чиқиш имконини берувчи касблар рўйхатини
кескин қисқартириш
Норвегия
2011
йилдан пенсия ёшига етгандан
кейин меҳнат
фаолиятини давом эттиргани учун пенсия тўловларини
субсидиялаш
Жаҳонда кескин характерга эга ислоҳотлар кўплаб учраб туради. Масалан, Венгрия
ва Аргентинада тақсимлаш тизимлари тақчиллигини қисқартириш мақсадида хусусий пенсия
фондлари активларини миллийлаштирилди, Ирландия эса пенсия фондлари активларини банк
капиталини ошириш мақсадида фойдаланди.
Ушбу тадбирлар бирдамлик пенсия тизими муаммоларини жамғариб бориладиган пенсия
фондларида жамғарилган истиқболда ишлатилиши мумкин бўлган маблағлари ҳисобидан амалга
оширилди.
Пенсия тизимларини ислоҳ этиш зарурияти аҳолининг қариб бориши жараёнининг жадаллашуви
билан бевосита боғлиқ. Айрим ҳисоб-китобларга кўра, жаҳонда 2050 йилга бориб пенсионерлар сони
ўсмирлар сонига нисбатан ошиб кетиши кутилмоқда.
•
Ушбу ҳолат “Авлодлар бирдамлиги” тизимининг самарасизлиги ва пенсия тизимини
молиялаштиришнинг янги тамойилларини жорий этиш зарурлигини келтириб чиқарди. Бундан
ташқари самарали пенсия ислоҳотлари ривожланаётган мамлакатлардаги макроиқтисодий ҳолатни
тубдан яхшилаш имконини яратиши мумкин. [7]
Пенсия тизимини ислоҳ этишдан мақсад пенсионернинг минимал турмуш даражасини
таъминлаб бера оладиган минимал пенсияни жорий этиш, меҳнат фаолияти давомида тўланган
бадаллар ва пенсия миқдори ўртасида бевосита боғлиқликни таъминлаш, пенсия тўловларини
молиялаштириш манбаларини табақалаштиришдан иборат.
Хулоса
Ўзбекистонда ўрта муддатли истиқболда пенсия тизимини молиявий барқарорлигини таъминлаш учун
қуйидагиларни амалга ошириш мақсадга мувофиқ:
− “Нодавлат пенсия фондлари”, “Давлатнинг ижтимоий суғурталаш”, “Мажбурий хусусий пенсия
таъминоти” каби пенсия тизимини модернизациялашни ҳуқуқий асосини ташкил этувчи қонунларни
қабул қилиш лозим;
− Ўзбекистон Республикасининг “Фуқароларни жамғариб бориладиган пенсия таъминоти
тўғрисидаги” қонун нормаларини амалиётга самарали жорий этиш учун қонуности
ҳужжатларини ишлаб чиқиш ва қабул қилиш зарур;
330
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
− Ўзбекистонда пенсияни меҳнат стажига қараб тўлашдан суғурта стажига асосан тўлашга босқичма-
босқич ўтиш керак;
− Ўзбекистонда пенсия тизимини молиявий барқарорлигини таъминлашга қаратилган мақсадли давлат
дастурларини ишлаб чиқиш ва амалга ошириш лозим;
− пенсия жамғармаси маблағларини шакллантириш механизмини такомиллаштиришда бюджетдан
ташқари Пенсия жамғармасига мажбурий ажратмаларни ҳисоблаш объектига корхоналар фаолиятидан
олинган бошқа даромадлар ҳам киритилиши лозим;
− жаҳоннинг илғор тажрибасини Республикамиз амалиётида қўллаш мақсадида аҳоли турмуш
даражасини ошаётганлигини ҳисобга олиб, ижтимоий тўловлар юкини иш берувчилардан ишчи ва
ходимлар зиммасига босқичма- босқич ўтказиш, яъни амалдаги 76,9:23,1 нисбатни, истиқболда 50:50
нисбатга етказишни таъминлаш мақсадга мувофиқ.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ўзбекистон Республикасининг “Фуқароларнинг давлат пенсия таъминоти тўғрисида” ги қонуни.
1993 йил 3-сентябрь. (ўзгартириш ва қўшимчалар билан). Қонунчилик маълумотлари миллий базаси,
21.04.2022 й., 06/22/113/0330-сон. //lex.uz/ru/docs/-5841063
2.
https://www.google.com/search?q=Пенсия+тизимини+ислоҳ+қилиш&oq
3.
Вахабов А.В., Касимова Г.А. Бюджет ташқари фондлар. Монография. – Тошкент: «Иқтисод-
молия», 1996. – 260 б.;
4.
Шолдаров Д.А. Пенсия таъминоти маблағларини бошқариш. Монография. “STAR POLIGRAF”
MCHJ нашриёти. Т:. 2017. -225 б.
5.
А.В.Вахобов, Ш.Х.Хажибакиев, Б.Б.Бахтиёров, «Пенсия тизимини ривожлантиришнинг хориж
тажрибаси». «Иқтисод-Молия» 2018
6.
Турсунов Ж.П. «Ўзбекистонда пенсия таъминоти тизими барқарорлигини таъминлаш
йўналишлари» мавзусида иқтисодиёт фанлари доктори (Doctor of Science) диссертацияси
автореферати. Тошкент. 2023 йил. 81-бет
7.
Вахабов А.В. ва бошқ. Пенсия тизимини ривожлантиришнинг хориж тажрибаси. Дарслик. –
Тошкент: «Иқтисод-молия», 2018. – 400 б.
8.
www.pfru.uz – Ўзбекистон Республикаси Иқтисодиёт ва молия вазирлиги ҳузуридаги бюджетдан
ташқари Пенсия жамғармаси расмий веб сайти маълумотлари.
