334
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
МОЛИЯ ТИЗИМИДА МОЛИЯВИЙ НАЗОРАТНИ ТАШКИЛ ҚИЛИШ ВА
АМАЛГА ОШИРИШ БЎЙИЧА ИСЛОҲОТЛАР НАТИЖАЛАРИ
Ҳакимов Нодир Назарович
ТДИУ мустақил тадқиқотчиси,
иқтисодиёт фанлари бўйича фалсафа доктори
Тел:+998977400009
https://doi.org/10.5281/zenodo.17525510
Annotatsiya:
Давлат молиявий назорати молиявий (иқтисодий), социал, бошқарув ва ҳуқуқий
муносабатларни қамраб олади. Давлат молиявий назорати аввало молиявий муносабатлар билан
боғлиқ бўлганлиги сабабли ҳам у молия категориясининг муҳим элементи сифатида унинг қайта
тақсимлаш ва назорат функцияларининг уйғунлигини ифода этади ва доимо пул муносабатларни
тартибга солиб туради. Ўз навбатида давлат молиявий назорати мазмунан олиб қаралганда унда социал
муносабатлар ҳам мужассам бўлади, давлат молиявий назоратини ўтказиш орқали назорат объекти
бўлган корхоналар ва у ердаги молиявий жавобгар шахсларни қонунларни бузмасликка, ҳалолликка,
бошқаларнинг маблағларини ўзлаштирмасликка, корхонанинг моддий-техник базаси ва бойлигига
ўзаро ҳурматда бўлишига ундайди ва зарур ҳолларда мажбурлайди, булар эса моҳиятан унинг социал
хусусиятларини тавсифлайди.
Мазкур мақолада молия тизимида молиявий назоратни ўтказиш ва унинг натижалари илмий
таҳлил қилинган.
Таянч сўзлар:
молиявий назорат, назорат, пул маблағи, пул фондлари, молиявий текширув,
жавобгарлик, молиявий жавобгарлик, давлат, давлат назорати, давлат молиявий назорати.
Ўзбекистонда молиявий назоратни амалга ошириш жараёнида Ўзбекистон Республикаси Ҳисоб
палатаси энг муҳим молиявий назорат субъекти сифатида кейинги йилларда фаолиятини халқаро
стандартлар (INTOSAI стандартлари, ISSAIлар) асосида ташкил этиб келмоқда. Бу ҳолатни молиявий
назорат нуқтаи назаридан кенгроқ таҳлил қилишга ҳаракат қиламиз. Аввалги бобларда таъкидлаб
ўтганимиздек, халқаро молиявий назорат умумий стандартларини ишлаб чиқишда “INTOSAI” (Олий
аудит институтлари халқаро ташкилоти -International Organization of Supreme Audit Institutions)нинг
принциплари ва тавсиялари муҳим роль ўйнайдики, Ўзбекистон Республикаси Ҳисоб палатаси бу
стандартлар асосида молиявий назоратни амалга оширишни халқаро талабларга мувофиқ амалга
ошириб келмоқда.
Маълумки, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2021 йил август ойидаги Давлат
молиявий назорати тизимини ислоҳ қилиш чора-тадбирлари тўғрисида”ги фармонида Ҳисоб
палатасининг фаолиятини халқаро стандартлар асосида олиб борилиши билан боғлиқ вазифалар
белгилаб берилдики, унда “ISSAI”
1
(International Standards of Supreme Audit Institutions)да белгиланган
қоидаларга мувофиқ, молиявий аудит, мувофиқлик аудити, самарадорлик аудити стандартлари, аудит
этикаси ва мустақиллик тамойилларига амал қилиши белгилаб қўйилдики, бу жараённи
умумлаштириган ҳолда қуйидаги 1-жадвалда акс эттирамиз.
1-жадвал.
Ўзбекистон Республикаси Ҳисоб палатасининг молиявий назорат бўйича фаолиятини
халқаро стандартларга мослаштирилиши босқичлари
2
Босқич
Даври
Жорий этилган
стандарт (лар)
Молиявий
назоратга жараёнига
таъсири
Ҳисоб
палатасининг
фаолиятига
таъсири
1-
босқич
2018-
2020 йиллар
“INTOSAI”
доирасидаги Лима ва
Ҳисоб палатаси
фаолиятини
халқаро
Ҳисоб
палатаси
1
Аввалги бобларда бу ҳақда маълумотлар келтирилган.
2
Илмий, ўқув ва амалий материаллар асосида муаллиф томонидан тузилган.
335
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
Мехико
декларациялари
стандартларга
яқинлаштириш
учун
“
INTOSAI”
аъзоси
сифатида
интеграция
қилиниши натижасида
молиявий
назорат
жараёни
халқаро
амалиётга
яқинлаштирилди
мустақиллиги ва
ваколатлари
мустаҳкамланди
2-
босқич
2021
йил
“ISSAI”
100
(Асосий
қоидалар),
“ISSAI” 200–400
Давлат
аудити
турлари
(молиявий,
мувофиқлик,
самарадорлик) жорий
этилиши
натижасида
самарадорлик даражаси
ошди
Ҳисоб
палатасига
молиявий,
мувофиқлик ва
самарадорлик
аудитини
халқаро
стандартларда
амалга ошириш
вазифаси
юклатилди
3-
босқич
2022
йил
“ISSAI”
300
(Самарадорлик
аудити), “ISSAI” 400
(Мувофиқлик аудити)
Давлат
дастурлари ва давлат
қарзи
лойиҳалари
самарадорлиги
текширилди
“INTOSAI”
стандартлари
асосида
аудиторлик
фаолияти
методологияси
қайта
ишлаб
чиқилди.
Аудиторлар учун
янги йўриқнома
ва қўлланмалар
тасдиқланди
4-
босқич
2023
йил
“ISSAI”
12
(Аудит
органлари
қиймат қўшиши ва
ишонч уйғотиши)
Сиёсий
партиялар
молиявий
ҳисоботлари ва давлат
харажатлари
шаффофлиги
баҳоланди
Аудит
жараёнида
масофавий
аудит
,
risk-based
audit
(хатарга
асосланган
аудит)
технологиялари
жорий этилди
5-
босқич
2024
йил
Аудит
жараёнида масофавий
аудит
,
risk-based audit
(хатарга
асосланган
аудит) технологиялари
жорий этилди.
“INTOSAI”
ва
“EUROSAI”
стандартлари асосида
рақамлаштириш
–
электрон маълумотлар
таҳлили, “Big Data”
орқали аудит ўтказиш
Самарасиз
харажат
аниқланди
ва
тузатилди
336
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
амалиёти
йўлга
қўйилди
Ушбу халқаро стандартларининг жорий этилиши натижасида Ҳисоб палатаси томонидан
молиявий аудитнинг ўтказилиши бу давлат маблағларининг ҳисоботларда тўғри акс эттирилишини
текширишга, мувофиқлик аудити эса, қонун ва меъёрларга риоя этилишини баҳолашга ҳамда
самарадорлик аудитини ўтказилиши ўз навбатида иқтисодийлик, самарадорлик ва натижадорлик
мезонларига асосланган баҳолаш имкониятини туғдирди. Умумий қилиб айтганда эса, Ҳисоб палатаси
халқаро стандартлар асосида ўз фаолиятини замонавий аудиторлик органи сифатида қайта ташкил
қилига эришилди, “INTOSAI” стандартларига мувофиқ шаффофлик, ҳисобдорлик ва самарадорлик
принциплари жорий этилиши натижасида молиявий назоратни илмий асосда ташкил қилишга шароит
туғилди, 2022 йилдан самарадорлик ва мувофиқлик аудитлари тўлиқ амалиётга киритилиб, халқаро
тажриба билан уйғунлаштирилди ҳамда Ҳисоб палатаси сўнгги йилларда ўз фаолиятини
халқаро
аудиторлик стандартлари (“INTOSAI”, “ISSAI”) асосида қайта қуришга катта эътибор
қаратилганлигини таъкидлаш лозим. Таъкидлаш лозимки, Ҳисоб палатаси томонидан
“
ISSAI 100”
давлат аудитининг асосий принциплари жорий қилиниш натижасида Ҳисоб палатаси миссияси ва
функциялари қайта белгиланган бўлса,
“
ISSAI 200” молиявий аудит стандартларининг жорий этилиши
провардида молиявий назоратда бюджет ҳисоботларини текширишнинг натижадорлиги ошишига олиб
келган
бўлса
“
ISSAI
300”
самарадорлик
аудити
стандартлари
2022 йилдан давлат дастурларининг самарадорлигини баҳолашда асос сифатида ишлатила бошланди
шунингдек,
“
SSAI 400” мувофиқлик аудити стандартларини жорий қилиниши оқибатида давлат
харидлари ва қонунчиликка риоя этилишини баҳолашнинг самарадорлиги ошди.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 27 август 2021 йилдаги “Давлат молиявий назорати
тизимини янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги ПФ-6300-сонли фармони асосида
молиявий назорат жараёнида ислоҳотлар ва ва аудит тизимларини такомиллаштирилди ва давлат
молиявий назорати тизимини янада такомиллаштиришга қаратилган ислоҳотлар бошланди, молиявий,
мувофиқлик, ва самарадорлик аудитлари асосий назорат шакллари сифатида жорий этилди, “Давлат
аудити” электрон дастурий комплекси ишга туширилди, назорат тадбирлари электрон тизимда
рўйхатга олина бошланди,чораклик оммавий ҳисоботлар, фуқаролар иштирокидаги аудит, ҳамда
юқори геройетда халқаро стандартларга мувофиқ тизимлар жорий қилинди, “INTOSAI” (Олий аудит
органларининг халқаро ташкилоти)нинг халқаро семинар ва ўқувларда иштирок этиш бошланди,
«Давлат молиявий назорати тизими» ислоҳотларини амалга ошириш учун Ҳисоб палатаси Ҳайъати
ташкил қилинди, биргина 2021 йилда 46 та назорат тадбиридан иборат назорат ишлари йиллик дастури
тасдиқланди.
Молиявий назорат жараёнида аниқланган молиявий қонунбузилишлар оқибатидаги
суммаларнинг бюджетга қайтарилиши, олди олинган ноқонуний харажатларнинг камайиши албатта
молиявий назорат тадбирларининг натижадорлигини кўрсатади, аммо юқоридаги таҳлиллардан
умумий хулоса сифатида таъкидлаш мумкинки, аниқланган молиявий хато ва камчиликлар
суммасининг ўртача 3-5 трлн сўмни ташкил этиши молиявий назорат борасидаги методологик
жиҳатларни танқидий кўриб чиқишни тақозо этади.
Амалга оширилган илмий таҳлилларга асосланиб хулоса қилиш мумкинки,
биринчидан,
Ўзбекистон Республикаси Ҳисоб палатасининг мамлакатимиздаги олий молиявий назорат органи
сифатида давлат молия ресурсларидан самарали ва мақсадли фойдаланиш устидан мустақил назоратни
амалга оширишдаги роли ошиб бормоқда;
иккинчидан,
Ҳисоб палатаси давлат бюджети даромад ва харажатлари, давлат мақсадли
жамғармалари ҳамда давлат активларидан фойдаланишнинг қонунийлиги ва самарадорлигини
таъминлашда бугунги кунда халқаро стандартлардан кенг фойдаланиши самара бермоқдаки,
провардида давлат маблағларининг йўқотилишини олдини олиш, маблағларни манзилли
ишлатилишини таъминлаш имкони яратилмоқда;
337
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
учинчидан,
Ҳисоб палатасининг молиявий аудит, мувофиқлик аудити, самарадорлик аудити
стандартлари, аудит этикаси ва мустақиллик тамойилларига амал қилиши натижасида молиявий
назоратдан кутилган мақсадга эришиш ошиб бормоқда.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Болотова
A.И. Рабочая тетрадь как средство развития познавательной самостоятельности при
обучении математике младшего школьника: aвтореф. дис. ... канд. пед. наук: 13.00.02 / Bolotova Aлёна
Иванова – M.: 2012 - 24 с.
2.
Unt I.E. Индивидуализация и дефференциация обученияю/ I.E. Unt. –M.: Педагогика. 1990. - 197 с.
3.
Leontev A.N. Problemы razvitiya psixiki. – M.: Pedagogika, 1972. – 576 s.
4.
Mолдaвская Н.Д. Литературное развитие школьников в процессе обучения. – M.: Педагогика, 1976.-
224с
5.
Rozikov O.R. va boshqalar. Didaktika. – T.: Fan, 1997. – 256 b.
