342
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
XOʻJALIK YURUTUVCHI SUB'YEKLARDA MOLIYAVIY NATIJALAR
HISOBINI OʻRGANISH
Abduraxmonov Azamat Yahyo O’g’li
Denov Tadbirkorlik va Pedagogika Instituti, 4-kurs talabasi
Tel: +998 (95) 646 29 39
e-mail abduraxmonovazamat2oo4@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.17525585
Annotatsiya:
Ushbu tezisda moliyaviy natijalar mohiyati, ko’rsatkichlari va hisobi, hamda ularning
shakllanishi ishlatilishish tartibi, shuningdek iqtisodiy sohada qo’llanilishi haqida keltirilgan.
Kalit so‘zlar:
moliyaviy natijalar
daromad, xarajatlar, aktivlar, passivlar,rentabellik darajasi,salbiy va
ijobiy moliyaviy natijalar,foyda,zarar.
Xo‘jalik yurituvchi sub’yektlarda moliyaviy natijalar hisobini tog’ri yuritish bugungi kunda
iqtisodiyotning eng muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Chunki korxonaning foyda yoki zarar ko‘rishi,
rentabellik darajasi, moliyaviy barqarorligi bevosita moliyaviy natijalarni to‘g‘ri yuritishilishiga
bog‘liq.Korxonada hisob-kitoblarda xatoliklar, ichki nazorat va audit tizimining zaiflashuvi, moliyaviy
barqarorlikning buzilishi, xodimlar manfaatiga salbiy ta’sirlar kelgusida moliyaviy natijalarninig salbiy
bolishiga olib keladi.
Moliyaviy natijalar hisobi, daromad, xarajatlar, aktivlar, passivlar va boshqa moliyaviy o'zgarishlarni
o'z ichiga oladi. Bu, barcha moliyaviy faoliyatlar haqida to'liq va doimiy ma'lumotlarni taqdim etadi Moliyaviy
natija – korxonaning yil davomidagi faoliyati natijasida olgan foydasi yoki ko’rgan zararini ifodalaydi.
Moliyaviy natija yil oxirida aniqlanadi, chunki, korxonada ishlab chiqarilgan mahsulotlar haqiqiy tannarxi yil
oxirida aniqlanib, so’ngra sotilgan mahsulotlarning moliyaviy natijasi aniqlanadi.
O’zbekiston Respublikasi “Moliyaviy hisobotni tayyorlash va taqdim etish uchun konseptual asos”ga
ko‘ra, moliyaviy natijalar - subyektning foyda yoki zarar shaklida ifodalangan faoliyatining pirovard iqtisodiy
yakunidir, yoki boshqacha qilib aytganda, moliyaviy natijalar - bu xo‘jalik subyektining ma’lum hisobot
davrida tadbirkorlik faoliyati jarayonida o‘ziga qarashli mablag‘ning oshishi yoki kamayishidir.
1
Moliyaviy hisobotni tayyorlash va taqdim etish uchun konseptual asos”da keltirilganidek, moliyaviy
natijalar xo‘jalik yurituvchi subyektning iqtisodiy faoliyatining eng muhim yakuniy ko‘rsatkichidir. U korxona
faoliyatining samaradorligini, ya’ni foyda yoki zarar miqdorini ifodalaydi. Foyda subyekt mablag‘larining
oshishini, zarar esa kamayishini bildiradi. Shu bois moliyaviy natijalar korxonaning iqtisodiy holatini,
boshqaruv qarorlarining to‘g‘riligini hamda resurslardan qay darajada samarali foydalanilganini baholashda
asosiy mezon sifatida xizmat qiladi.
Moliyaviy natijalar ijobiy yoki salbiy bo‘lishi mumkin.Agar daromadlar xarajatlardan yuqori bo‘lsa,
korxona foyda oladi, bu esa uning iqtisodiy barqarorligini ko‘rsatadi. Aksincha, xarajatlar daromadlardan
oshib ketsa, zarar yuzaga keladi, bu esa moliyaviy boshqaruvda muammolar yoki resurslardan samarasiz
foydalanish belgisi hisoblanadi. Shu bois foyda va zarar tahlili korxona rivoji hamda kelgusi strategik
qarorlarni belgilashda muhim ahamiyatga ega. Xo‘jalik subyek yoki tadbirkorning olgan foydasi qancha ko‘p
bo‘lsa, faoliyatini tomonlama kengaytirishga, foydani yanada oshirishga va barqaror faoliyat olib borishga
xarakat qiladi.
Xo‘jalik yurituvchi subyektlarda aktiv va passivlar moliyaviy holatni ko‘rsatadigan eng asosiy
qismlardir. Aktivlar — bu korxonaga tegishli bo‘lgan barcha mablag‘lar, ya’ni pul, binolar, uskunalar, tovarlar,
debitor qarzlar va boshqa resurslardir. Ular korxonaning foyda olishiga xizmat qiladi. Passivlar esa
korxonaning mablag‘lari manbalari bo‘lib, ular o‘z kapitali va majburiyatlardan (qarzlardan) iborat bo‘ladi.
Oddiy qilib aytganda, aktivlar korxona nimaga ega ekanini, passivlar esa bu mablag‘lar qayerdan olinganini
ko‘rsatadi. Aktiv va passivlar o‘zaro teng yani muvanatda bo‘lishi kerak, chunki bu korxonaning moliyaviy
barqarorligini ta’minlaydi.
1
“Moliyaviy hisobotni tayyorlash va taqdim etish uchun konseptual asos” (0 ‘zRAV tomoni ro‘yxatga olingan, №3530,
12. 07. 2024y.)
343
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
Xulosa
: Xulosa qilib aytganda, moliyaviy natijalar korxonaning kelgusida faoliyatining barqarorligi va
qay darajada foyda yoki zarar olishini bildiradi.Agar korxona o’zining aktivlaridan to‘g‘ri va samarali
foydalansa, daromad ortadi va moliyaviy natijasi ijobiy bo‘ladi. Shuning uchun har bir korxona o‘z aktiv va
passivlarini to‘g‘ri boshqarishi, xarajatlarni nazorat qilishi va foyda olish mumkun bo’lgan qarorlarni qabul
qilishi zarur. Bu esa korxonaning barqarorligi va uning rivojlanishida juda muhimdir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasining “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi Qonuni, O‘RQ–404, 2016-yil 13-aprel.
2.
Moliyaviy hisobotni tayyorlash va taqdim etish uchun konseptual asos (O‘zRAV tomoni ro‘yxatga
olingan, , №3530, 12. 07. 2024.
3.
Buxgalteriya hisobi 1-qism: Darslik / A.A. Karimov, J.E. Kurbanbayev, S.A. Jumanazarov; – T.: “Iqtisod-
Moliya”, 2020. b. 299 bet .
4.
Internet saytlari.
5.
https://lex.uz.
