358
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
TRANSPORT KORXONALARIDA MOLIYAVIY HISOBOTNING
XALQARO STANDARTLARINI JORIY QILISH MASALALARI
Bekbosinov Kuralbay Kdirbaevich
Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat universiteti,
“Buxgalteriya hisobi va audit” kafedrasi dotsenti.
e-mail: quralbaybekbosinov@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.17525711
Annotatsiya:
Maqolada transport korxonalarida moliyaviy hisobotning xalqaro moliyaviy hisobot
standartlariga (XMHS, ingl. IFRS) muvofiqlashtirish masalalari yoritilgan. O‘zbekiston Respublikasida
XMHSni joriy etishning bosqichlari, bu jarayonning transport sohasidagi ahamiyati, mavjud muammolar va
ularni bartaraf etish yo‘llari ilmiy tahlil qilingan. Muallif XMHS joriy etish bo‘yicha xalqaro tajribalarni tahlil
qilib, O‘zbekiston sharoitida amaliy takliflar ishlab chiqadi.
Kalit so‘zlar:
moliyaviy hisobot, xalqaro standartlar, IFRS, transport korxonalari, raqamlashtirish,
shaffoflik, buxgalteriya hisobi.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida korxonalarning muvaffaqiyatli faoliyati, avvalo, ularning moliyaviy hisobotlari
shaffofligi va xalqaro talablarga mosligiga bog‘liq. Transport tarmog‘i O‘zbekiston iqtisodiyotining strategik
sektori bo‘lib, respublika ichki va tashqi savdosining 60 foizdan ortig‘i transport xizmatlariga tayanadi [1].
Transport korxonalarining moliyaviy faoliyati milliy va xalqaro investorlar uchun muhim axborot manbai
hisoblanadi. Shu bois, moliyaviy hisobotlarni xalqaro talablarga moslashtirish – ularning shaffofligi,
ishonchliligi va solishtiriluvchanligini ta’minlashning eng samarali yo‘lidir.
Shunga qaramay, transport korxonalarida MHXSni joriy etish jarayonida bir qator amaliy muammolar mavjud:
buxgalterlar
malakasining
yetishmasligi,
dasturiy
ta’minotning
eskiligi,
hisobotlarning
raqamlashtirilmaganligi hamda normativ-huquqiy bazaning to‘liq moslashtirilmaganligi shular jumlasidandir.
So‘nggi yillarda “O‘zbekiston temir yo‘llari” AJ, “O‘zbekiston havo yo‘llari” AJ, “O‘zavtotrans” agentligi
kabi yirik korxonalar o‘z hisobot tizimlarini
Xalqaro moliyaviy hisobot standartlari (XMHS, IFRS)
asosida
yuritishga o‘tish jarayonini boshladi.
Bu jarayonning zarurati bir necha omillar bilan belgilanadi:
•
xalqaro investorlarga ishonchli moliyaviy ma’lumot taqdim etish;
•
xalqaro kredit reytinglarini oshirish;
•
soliq va audit tizimini uyg‘unlashtirish;
•
davlat-xususiy sheriklik (DXSh) loyihalarini joriy etishdagi shaffoflikni ta’minlash [2].
XMHSning asosiy maqsadi — korxona faoliyati haqida
haqiqiy, ishonchli, taqqoslanadigan
moliyaviy
ma’lumotlarni taqdim etishdir [3]. Shunday qilib, transport tarmog‘ida ushbu standartlarni tatbiq etish —
iqtisodiy barqarorlik, samarador boshqaruv va xalqaro integratsiya yo‘lida muhim qadamlardan biridir.
So‘nggi yillarda O‘zbekistonda XMHSga o‘tish bosqichma-bosqich amalga oshirilmoqda. 2020-yilda qabul
qilingan
PQ–4611-son Prezident qarori
ga binoan, 2021-yildan yirik davlat korxonalari XMHS asosida
hisobot yuritishni boshlagan [1]. 2024-yil holatiga ko‘ra, transport tarmog‘idagi 250 ta korxonadan 167 tasi
XMHSga o‘tgan.
1-jadval.
Transport korxonalarida XMHS joriy etish ko‘rsatkichlari (2020–2024)
Yil
Korxonalar
soni
XMHS
asosida
hisobot
yurituvchilar (%)
Auditorlik
tekshiruvdan
o‘tganlar (%)
Raqamlashtirish
darajasi (%)
2020
220
14
33
22
2021
230
28
44
38
2022
240
45
57
52
2023
245
58
68
67
2024
250
67
80
79
Manba:
O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi ma’lumotlari asosida muallif tahlili [2].
359
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
Mazkur jadvaldan ko‘rinib turibdiki, XMHS asosida hisobot yurituvchi korxonalar soni 2020–2024
yillar davomida
4,8 baravar
oshgan. Bu natija transport tarmog‘ining xalqaro talablar asosida isloh
qilinayotganini ko‘rsatadi.
2-jadval.
XMHS va milliy standartlar o‘rtasidagi farqlar
[4]
Ko‘rsatkich
Milliy
standart
(MHBS)
Xalqaro standart
(XMHS)
Ta’sir natijasi
Asosiy
vositalar
bahosi
Tarixiy qiymat
asosida
Adolatli
(bozor)
qiymat asosida
Aktivlar
qiymati
oshadi
Amortizatsiya
Belgilangan
norma
bo‘yicha
Aktivning foydali
xizmat
muddati
asosida
Xarajatlar real aks etadi
Daromadni tan
olish
Moliyaviy
natija asosida
Xizmat ko‘rsatish
bosqichlari
bo‘yicha
Foyda
dinamikasi
o‘zgaradi
Hisobot tili
So‘mda
AQSh dollari yoki
xalqaro birliklarda
Investorlar
uchun
qulaylik
Mazkur farqlar XMHSga o‘tish orqali transport korxonalari o‘z aktivlarini real baholash va investitsion
jozibadorligini oshirish imkoniga ega bo‘lishlarini ko‘rsatadi.
Xulosa qilib aytganda, transport korxonalarida moliyaviy hisobotning xalqaro standartlarini joriy etish
O‘zbekiston iqtisodiyotining globallashuv jarayonidagi muhim bosqichidir. MHXSga o‘tish orqali korxonalar
o‘z faoliyatini xalqaro bozorlarda tanitish, investorlar ishonchini oshirish va korporativ boshqaruvni
takomillashtirish imkoniyatiga ega bo‘ladi.
Kelgusida bu jarayonning samaradorligini ta’minlash uchun:
✓
buxgalter kadrlarining malakasini oshirish;
✓
transport korxonalarida axborot tizimlarini MHXS formatiga moslashtirish;
✓
xalqaro tajribaga asoslangan metodik qo‘llanmalarni ishlab chiqish zarur.
MHXSni keng joriy etish mamlakat transport sektorining iqtisodiy barqarorligi va raqobatbardoshligini
oshirishda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlarini joriy etish
to‘g‘risida”gi PQ–4611-son qarori, 2020-yil 24-fevral.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi hisobotlari (2020–2024).
3.
International Accounting Standards Board (IASB). IFRS Foundation Annual Report 2024.
4.
Muallif ishlanmasi.
