367
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
UZOQ MUDDATLI AKTIVLARNING KORXONA MOLIYAVIY
BARQARORLIKNI TAMINLASHDAGI ROLI
Yusupov Gulboy Amirovich
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti
Buxgalteriya hisobi va statistika kafedrasi oʻqituvchisi
ORCID: https://orcid.org/0009-0001-3502-9917
https://doi.org/10.5281/zenodo.17525833
Annotatsiya:
Ushbu maqola korxonalarning moliyaviy barqarorligi va samaradorligini taʼminlashda
uzoq muddatli aktivlarning ahamiyatini tahlil qiladi. Uzoq muddatli aktivlarning mohiyati, tasnifi, hisobga
olish tartibi va eskirish usullari yoritiladi. Shuningdek, uzoq muddatli aktivlar auditining maqsadlari, asosiy
bosqichlari va amalga oshiriladigan protseduralari batafsil koʻrib chiqiladi. Maqolada ushbu jarayonlarda
yuzaga kelishi mumkin boʻlgan muammolar, ularni bartaraf etish yoʻllari va zamonaviy talablarga muvofiq
takomillashtirish imkoniyatlari muhokama qilinadi.
Kalit soʻzlar:
Uzoq muddatli aktivlar, asosiy vositalar, nomoddiy aktivlar, eskirish, amortizatsiya,
aktivlar auditi, moliyaviy hisobot, baholash, aktivlarning qimmatsizlanishi, MHXS (IFRS), milliy hisob
standartlari.
Bugungi kunda mamlakatimiz iqtisodiyotini modernizatsiya qilish, ishlab chiqarish jarayonlarini
diversifikatsiya va innovatsion texnologiyalar asosida rivojlantirish sharoitida korxonalarning moliyaviy
barqarorligini ta’minlash muhim strategik ahamiyat kasb etmoqda
1
. Moliyaviy barqarorlikning asosiy
omillaridan biri sifatida uzoq muddatli aktivlar — ya’ni asosiy vositalar, nomoddiy aktivlar hamda uzoq
muddatli investitsiyalar — korxonaning ishlab chiqarish salohiyati va raqobatbardoshligini belgilovchi asosiy
resurslardandir.
Uzoq muddatli aktivlardan samarali foydalanish, ularning yangilanish sur’ati va amortizatsiya
siyosatining oqilona yuritilishi korxona kapitalining aylanish tezligi, rentabellik darajasi hamda investitsion
jozibadorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Ayniqsa, iqtisodiy o‘sishning innovatsion bosqichida korxonalarning
texnik va texnologik bazasini mustahkamlash orqali moliyaviy barqarorlikni ta’minlash dolzarb masalaga
aylanmoqda
2
.
O‘zbekiston Respublikasida amalga oshirilayotgan iqtisodiy islohotlar, xususan “O‘zbekiston –2030”
strategiyasi doirasida ishlab chiqarishning texnologik yangilanishini jadallashtirish, resurslardan samarali
foydalanish va mahalliy korxonalar moliyaviy mustaqilligini oshirish bo‘yicha qabul qilinayotgan chora-
tadbirlar ham uzoq muddatli aktivlarning ahamiyatini yanada oshirmoqda.
So‘nggi yillarda O‘zbekiston iqtisodiyotida uzoq muddatli aktivlarning hajmi va ulardan foydalanish
samaradorligi barqaror o‘sish tendensiyasini namoyon etmoqda. Davlat statistika qo‘mitasi ma’lumotlariga
ko‘ra, 2024-yilda asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalar hajmi 370 trillion so‘mdan oshgan bo‘lib, bu
ko‘rsatkichning 60 foizdan ortig‘i sanoat va infratuzilma tarmoqlariga yo‘naltirilgan. Bu esa korxonalarning
ishlab chiqarish quvvatlarini kengaytirish va texnologik yangilashga bo‘lgan ehtiyoj ortib borayotganini
ko‘rsatadi.
Shu bilan birga, iqtisodiyot tarmoqlari kesimida uzoq muddatli aktivlardan foydalanish samaradorligi
bir xil emas. Sanoat, transport va energetika sohalarida asosiy vositalarning eskirish darajasi 35–45 foizni
tashkil etmoqda, bu esa moliyaviy barqarorlikni saqlash uchun modernizatsiya va kapital ta’mirlashga
yo‘naltirilgan investitsiyalar hajmini oshirish zaruratini bildiradi.
Korxonalarning moliyaviy hisobotlari tahlili shuni ko‘rsatadiki, uzoq muddatli aktivlarning yuqori
ulushi aktivlar umumiy hajmida korxonaning uzoq muddatli investitsion siyosat yuritayotganini bildiradi.
Ammo ayrim hollarda aktivlarning qayta baholanishi, eskirish koeffitsientining ortishi hamda amortizatsiya
siyosatining yetarli darajada samarali bo‘lmasligi natijasida korxona rentabelligi pasayib, likvidlik darajasi
kamayadi.
1
G‘ulomov S.S., Xodiev B.Y., Abdullaeva G.R. Korxona iqtisodiyoti. – Toshkent: Iqtisod-moliya, 2020.
2
O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi. “Korxonalarda moliyaviy tahlilni amalga oshirish metodikasi”. – Toshkent:
Moliya, 2021.
368
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
So‘nggi yillarda qabul qilingan “2022–2026-yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekiston taraqqiyot
strategiyasi” va “Sanoat siyosatini rivojlantirish konsepsiyasi” doirasida asosiy vositalarni yangilash,
innovatsion texnologiyalarni joriy etish va ishlab chiqarishni raqamlashtirishga katta e’tibor qaratilmoqda. Bu
islohotlar uzoq muddatli aktivlardan foydalanish samaradorligini oshirish orqali korxonalarning moliyaviy
barqarorligini mustahkamlashga xizmat qilmoqda.
Shuningdek, kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sub’yektlari uchun moliyaviy resurslarga kirish
imkoniyatini kengaytirish, lizing va kredit mexanizmlarini soddalashtirish natijasida ishlab chiqarish
korxonalarining asosiy vositalarni yangilashga bo‘lgan faolligi ortmoqda. Shu bois, uzoq muddatli aktivlarning
boshqaruv tizimini takomillashtirish, ularni tahlil qilish va monitoringini avtomatlashtirish hozirgi davrda
muhim strategik yo‘nalishlardan biri bo‘lib qolmoqda.
Uzoq muddatli aktivlarning moliyaviy barqarorlikka ta’sirini baholashning an’anaviy usullari ko‘p
hollarda faqat asosiy vositalarning hajmi yoki amortizatsiya darajasiga tayanadi. Ammo zamonaviy iqtisodiyot
sharoitida bu yondashuv yetarli emas. Shu sababli, ushbu tadqiqot doirasida uzoq muddatli aktivlarning
korxona moliyaviy barqarorligiga ta’sirini chuqur tahlil qilish imkonini beruvchi “IMA (Integrated Model of
Assets)” nomli integrallashgan tizim taklif etiladi
3
.
IMA modeli uzoq muddatli aktivlarning yangilanishi, eskirishi va ularning foyda keltirish
samaradorligini kompleks baholashga asoslanadi. Tizim moliyaviy barqarorlikni belgilovchi asosiy
ko‘rsatkichni – “Uzoq muddatli aktivlarning moliyaviy barqarorlik indeksi (Iₘbₐ)” ni hisoblash imkonini
beradi.
Tizimning asosiy ko‘rsatkichlari:
1. Uzoq muddatli aktivlarning yangilanish koeffitsienti:
𝐾
𝑦
=
𝐴
𝑦𝑎𝑛𝑔𝑖
𝐴
𝑈𝑚𝑢𝑚𝑖𝑦
𝑥 100%
Bu yerda:
𝐴
yangi
– hisobot davrida kiritilgan yangi asosiy vositalar qiymati;
A
umumiy
– uzoq muddatli aktivlarning umumiy qiymati.
Mazkur ko‘rsatkich korxonada modernizatsiya jarayonlari qay darajada faol kechayotganini ifodalaydi.
2. Eskirish (amortizatsiya) koeffitsienti:
𝐾
𝑦
=
𝐴
𝑒𝑠𝑘𝑖𝑟𝑔𝑎𝑛
𝐴
𝑈𝑚𝑢𝑚𝑖𝑦
𝑥 100%
Bu yerda A
eskirgan
– amortizatsiya summasi.
Mazkur ko‘rsatkich uzoq muddatli aktivlarning texnik holatini baholashga xizmat qiladi.
3. Uzoq muddatli aktivlardan foydalanish samaradorligi:
𝐸
𝑓𝑎𝑜𝑙
=
𝑆𝑜𝑓 𝑓𝑜𝑦𝑑𝑎
𝑈𝑧𝑜𝑞 𝑚𝑢𝑑𝑑𝑎𝑡𝑙𝑖 𝑎𝑣𝑡𝑖𝑣𝑙𝑎𝑟 𝑞𝑖𝑦𝑚𝑎𝑡𝑖
𝑥 100%
Bu nisbat aktivlarning foyda keltirish darajasini, ya’ni ularning moliyaviy natijalarga ta’sirini ko‘rsatadi.
4. Uzoq muddatli aktivlarning moliyaviy barqarorlik indeksi (asosiy integrallashgan formula):
𝐼
𝑚𝑏𝑎
=
𝐾
𝑦
𝑥𝐸
𝐹𝑎𝑜𝑙
𝐾
𝑒
𝑥 100%
Ushbu ko‘rsatkich uzoq muddatli aktivlarning holati va ularning korxona moliyaviy barqarorligiga
ta’sirini yagona tizimda aks ettiradi.
Agar
𝐼
mba
>1 bo‘lsa — uzoq muddatli aktivlar samarali boshqarilmoqda, korxona moliyaviy barqarorligi
mustahkam.
Agar
I
mba
=1 bo‘lsa — barqaror holat, aktivlar balans holatini saqlab turibdi.
Agar
𝐼
𝑚𝑏𝑎
<1 bo‘lsa — aktivlarning eskirishi yuqori, modernizatsiya va investitsiyalar talab etiladi.
Taklif etilgan IMA tizimi yordamida korxonalar uzoq muddatli aktivlardan foydalanish holatini raqamli
platforma asosida avtomatik tahlil qila oladi.
3
Brigham, E. F., & Ehrhardt, M. C. Financial Management: Theory and Practice. – Boston: Cengage Learning, 2022.
369
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
Natijada:
•
aktivlarning texnik va iqtisodiy holati real vaqt rejimida baholanadi;
•
moliyaviy barqarorlikni mustahkamlovchi investitsion qarorlar tezkor qabul qilinadi;
•
amortizatsiya siyosatini optimallashtirish orqali foyda va likvidlik darajasi oshadi.
Uzoq muddatli aktivlarning moliyaviy barqarorlikdagi o‘rni nazariy jihatdan tahlil qilinganda, ularning
iqtisodiy tizimdagi funksional ahamiyati, kapital aylanishi va ishlab chiqarish samaradorligini belgilovchi
asosiy omillardan biri ekani aniqlanadi. Moliyaviy barqarorlik — bu nafaqat korxonaning qisqa muddatli
majburiyatlarini bajarish qobiliyati, balki uzoq muddatli resurslar tuzilmasining optimal darajada shakllanishi
bilan ham bevosita bog‘liq.
Uzoq muddatli aktivlarning holati, ularning yangilanish sur’ati, amortizatsiya siyosati va rentabellik
darajasi moliyaviy barqarorlikning nazariy modelida determinatsiyalovchi o‘zgaruvchilar sifatida namoyon
bo‘ladi. Shu nuqtayi nazardan, IMA (Integrated Model of Assets) tizimi aktivlarning sifat, tuzilma va
foydalanish samaradorligini kompleks tarzda baholash imkonini beruvchi nazariy asoslangan yondashuvdir.
Mazkur model moliyaviy barqarorlikni ta’minlashda uzoq muddatli aktivlar boshqaruvini
integrallashgan tahliliy tizim sifatida talqin etadi. Natijada, aktivlar boshqaruvi jarayonida raqamli yondashuv
va ilmiy modellashtirish asosida qaror qabul qilish konsepsiyasi shakllanadi. Nazariy jihatdan, uzoq muddatli
aktivlarning barqaror ishlashi korxonaning kapital tuzilmasini mustahkamlab, iqtisodiy o‘sishning strategik
poydevorini yaratadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ўзбeкиcтoн Pecпубликacининг “Буxгaлтepия ҳиcoби тўғpиcидa”ги қoнуни. Янги тaҳpиpи. 2016 йил
13 aпpeль ЎPҚ-404-coн. www.lex.uz
2.
Ўзбeкиcтoн Pecпубликacининг “Aудитopлик фaoлияти тўғpиcидa”ги қoнуни. 2000 йил 26 мaй,
3.
O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi. “Korxonalarda moliyaviy tahlilni amalga oshirish
metodikasi”. – Toshkent: Moliya, 2021.
4.
Brigham, E. F., & Ehrhardt, M. C. Financial Management: Theory and Practice. – Boston: Cengage
Learning, 2022.
5.
G‘ulomov S.S., Xodiev B.Y., Abdullaeva G.R. Korxona iqtisodiyoti. – Toshkent: Iqtisod-moliya, 2020
