380
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA XARAJATLARNI HISOBGA OLISH
VA TAHLIL QILISHDA MOLIYAVIY HISOBOTNING XALQARO
STANDARTLARINI JORIY ETISH MASALALARI
Mirzanov Berdak Joldasbaevich
Qoraqalpoq davlat universiteti, professor
tel: +998906587820
Joldasbaeva Tillaxan Nuwratdin qizi
Qoraqalpoq davlat universiteti, magistr
tel: +998932957771
https://doi.org/10.5281/zenodo.17525943
Annotatsiya:
Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobi tizimida xarajatlarni
hisobga olish va tahlil qilish jarayonlarini moliyaviy hisobotning xalqaro standartlari (MHXS) talablariga
muvofiqlashtirish masalalari yoritilgan. Maqolada xalqaro standartlarga o‘tishning zarurligi, xarajatlarni tan
olish va baholashda MHXS tamoyillarining o‘ziga xos jihatlari, shuningdek, milliy va xalqaro yondashuvlar
o‘rtasidagi asosiy tafovutlar tahlil qilingan. MHXS asosida xarajatlar hisobi va ishlab chiqarish tannarxini
shakllantirishning metodik asoslari, buxgalteriya amaliyotida ularni tatbiq etish yo‘llari hamda iqtisodiy
samaradorlikni oshirishdagi ahamiyati ilmiy asosda ko‘rib chiqilgan.
Kalit so‘zlar:
xarajatlar, moliyaviy hisobotning xalqaro standartlari, buxgalteriya hisobi, ishlab
chiqarish tannarxi, xarajatlarni tahlil qilish, moliyaviy boshqaruv, audit, iqtisodiy samaradorlik.
So‘nggi yillarda O‘zbekiston iqtisodiyotida bozor mexanizmlarini chuqurlashtirish, iqtisodiyotni
erkinlashtirish hamda global iqtisodiy makondagi integratsiya jarayonlarida faol ishtirok etish mamlakatning
modernizatsiya siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida shakllandi. Mazkur yo‘nalishning amalga
oshirilishi iqtisodiy tizimning ochiqligi, raqobatbardoshligi va barqarorligini oshirishga qaratilgan bo‘lib, u
O‘zbekistonning xalqaro iqtisodiy hamjamiyatdagi mavqeini mustahkamlashga xizmat qilmoqda. Bunda,
iqtisodiy islohotlarning muhim tarkibiy qismi sifatida hisob tizimini xalqaro standartlarga moslashtirish
masalasi alohida e’tibor markazida turibdi. Chunki global iqtisodiy makonda moliyaviy axborotning
ishonchliligi, shaffofligi va solishtiriluvchanligi nafaqat ichki boshqaruv qarorlarini qabul qilishda, balki
xorijiy investorlar, moliya institutlari va xalqaro hamkorlar uchun ham muhim ahamiyat kasb etadi.
O‘zbekistonda so‘nggi yillarda moliyaviy hisobotlarning xalqaro standartlari (MHXS)ni tatbiq etish
uchun mustahkam normativ-huquqiy asos shakllantirildi. Xususan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining
2020-yil 24-fevraldagi PQ–4611-sonli “Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlariga o‘tish bo‘yicha
qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi qarori ushbu yo‘nalishda muhim hujjat hisoblanadi. Mazkur qarorga
muvofiq, davlat korxonalari hamda yirik xo‘jalik yurituvchi subyektlar uchun MHXS asosida buxgalteriya
hisobi yuritish majburiy etib belgilandi. Shu bilan birga, Moliya vazirligi huzurida MHXSni joriy etish
bo‘yicha metodik muvofiqlashtiruvchi markaz tashkil etilib, bu standartlarning amaliyotda izchil qo‘llanishi
uchun zarur tashkiliy va institutsional asos yaratdi.
Ushbu huquqiy islohotlar xalqaro moliyaviy hisobot tamoyillarini milliy tizimga tatbiq etishning zarurligini
ta’minlab, korxonalarning moliyaviy intizomini mustahkamlash, ularning xalqaro auditdan o‘tish
imkoniyatlarini kengaytirish va xorijiy investorlar bilan axborot almashinuvi sifatini oshirish imkonini
bermoqda.
MHXSga asoslangan shaklda yuritilishi, eng avvalo, korxona faoliyati natijalarini xalqaro miqyosda
taqqoslash imkoniyatini yaratadi. Shu bilan birga, u iqtisodiyotda moliyaviy intizomni mustahkamlash,
investitsion muhitni yaxshilash va tadbirkorlik subyektlarining ishonchliligi reytingini oshirishga xizmat
qiladi. Xalqaro standartlarga muvofiq hisobot yuritish investorlar, auditorlar, soliq organlari va boshqa
manfaatdor tomonlar uchun axborotning aniqligi hamda oshkoraligini ta’minlaydi.
Bundan tashqari, O‘zbekistonda iqtisodiyotni raqamlashtirish, elektron hisobot tizimlarini joriy etish va
korporativ boshqaruv tamoyillarini rivojlantirish jarayonlari MHXS amaliyotini keng qo‘llash uchun
mustahkam zamin yaratmoqda. Ayniqsa, davlat korxonalarini transformatsiya qilish, ularni xalqaro auditdan
o‘tkazish va xalqaro kapital bozorlariga chiqish jarayonlarida MHXSning ahamiyati beqiyosdir.
381
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
MHXS – buxgalteriya hisobi, audit hamda tahlil sohalarida yagona metodologik yondashuvni
shakllantirish orqali moliyaviy axborotning ishonchliligi, shaffofligi va taqqoslanish darajasini oshirishga
xizmat qiluvchi me’yoriy tizim hisoblanadi. MHXSning asosiy maqsadi – turli mamlakatlarda faoliyat
yuritayotgan xo‘jalik yurituvchi subyektlarning moliyaviy holatini yagona tamoyillar asosida ifodalash hamda
xalqaro miqyosda taqqoslanadigan hisobot tizimini yaratishdan iboratdir [4].
Yangi O‘zbekiston iqtisodiy siyosatining amaliy bosqichida buxgalteriya hisobi va moliyaviy hisobot tizimini
xalqaro standartlarga moslashtirish masalasi davlat siyosatining strategik yo‘nalishlaridan biri sifatida
qaralmoqda. MHXSni milliy amaliyotga joriy etish buxgalteriya hisobotlarining shaffofligini ta’minlash,
moliyaviy boshqaruv samaradorligini oshirish, investitsion muhitni yaxshilash va iqtisodiyotning barqaror
rivojlanishiga erishishda muhim omil bo‘lib xizmat qilmoqda.
O‘zbekiston Respublikasining buxgalteriya hisobining milliy standartlari (BHMS) bilan MHXS o‘rtasida
konseptual va metodologik jihatdan bir qator tafovutlar mavjud.
Birinchidan, xarajatlar ta’rifi nuqtai nazaridan BHMS da xarajatlar asosan soliqqa oid mezonlar asosida tan
olinadi, MHXSda esa iqtisodiy foyda kamayishi tamoyiliga asoslanadi.
Ikkinchidan, aktivlarning qayta baholanishi masalasida MHXSda aktivlarning bozordagi adolatli qiymati (fair
value) qo‘llaniladi, bu esa ularning haqiqiy bozor bahosini aks ettirish imkonini beradi.
Uchinchidan, moliyaviy natijalarni e’tirof etish jarayonida MHXS foyda va zararlar to‘liq qamrab olinadigan
tizimni nazarda tutadi, natijada korxonaning moliyaviy holati yanada realroq ifodalanadi.
To‘rtinchidan, hisobotlarning taqqoslanish imkoniyati ham muhim farqni tashkil etadi. Milliy tizimda ayrim
moliyaviy ma’lumotlar normativ jihatdan cheklangan bo‘lsa, MHXSda barcha foydalanuvchilar uchun ochiq,
shaffof va solishtiriladigan hisobot shakllari yaratiladi.
Shu boisdan, MHXSning amaliyotga tatbiqi hisob yuritishning faqat texnik yangilanishi emas, balki butun
boshqaruv tizimining sifat jihatidan yangilanishi hisoblanadi.
Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlarini milliy amaliyotga tatbiq etish jarayonida bir qator tizimli
muammolar kuzatilmoqda. Ularning eng muhimlari quyidagilardan iborat:
•
xalqaro hisobot yuritish bo‘yicha malakali kadrlarning yetishmasligi;
•
mavjud buxgalteriya dasturlarining MHXS talablariga to‘liq mos kelmasligi;
•
me’yoriy-huquqiy bazaning ayrim jihatlarda xalqaro talablardan ortda qolayotganligi;
•
moliyaviy natijalarni adolatli baholash uchun zarur bo‘lgan bozor ma’lumotlarining cheklanganligi.
Mazkur muammolarni bartaraf etish maqsadida quyidagi yo‘nalishlarda tizimli choralar ko‘rish zarur:
•
oliy ta’lim muassasalarida MHXS fanlarini chuqurlashtirilgan o‘quv dasturlari asosida o‘qitish;
•
xalqaro tajribaga ega buxgalter va auditorlar tayyorlash bo‘yicha malaka oshirish markazlarini
kengaytirish;
•
hisob va hisobot tizimining raqamli transformatsiyasini jadallashtirish;
•
korxonalar uchun MHXSga mos namunaviy moliyaviy hisobot shakllarini ishlab chiqish.
Shuningdek, xalqaro moliyaviy hisobot standartlarini joriy etishning muvaffaqiyati uchun davlat tomonidan
rag‘batlantiruvchi fiskal mexanizmlar, grant dasturlari va sertifikatlash tizimlarini yo‘lga qo‘yish ham muhim
ahamiyat kasb etadi.
Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlarini tatbiq etish natijasida korxonalarda moliyaviy axborotning sifati,
tahliliy imkoniyatlari va boshqaruv qarorlarining ishonchliligi sezilarli darajada oshadi. MHXS asosida
shakllantirilgan hisobotlar:
•
boshqaruv qarorlarini qabul qilishda moliyaviy tahlilning aniqligini ta’minlaydi;
•
investorlar va kreditorlar uchun ishonchli axborot manbai vazifasini bajaradi;
•
xalqaro moliya institutlari bilan hamkorlikni kengaytiradi;
•
davlat korxonalarini transformatsiya qilishda tashqi audit talablari bajarilishini yengillashtiradi [3].
Bundan tashqari, MHXSni joriy etish jarayoni mamlakat iqtisodiyotining global tizimga integratsiyasini
jadallashtiradi. «Yangi O‘zbekiston» taraqqiyot strategiyasida belgilangan shaffof, raqamli va barqaror
iqtisodiyot tamoyillarini amalga oshirishda MHXS muhim nazariy va amaliy asoslardan biri hisoblanadi.
382
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
O‘zbekiston Respublikasida MHXS amaliyotga joriy etish buxgalteriya hisobi va moliyaviy tahlil tizimini
tubdan isloh qilish, uni xalqaro talablar darajasiga ko‘tarish yo‘lidagi strategik bosqich hisoblanadi. Tadqiqot
natijalari shuni ko‘rsatadiki, MHXSni tatbiq etish jarayoni nafaqat moliyaviy hisobotlarning shaffofligini
ta’minlaydi, balki iqtisodiy axborotning sifatini oshirish, boshqaruv qarorlarini qabul qilish samaradorligini
kuchaytirish va investitsion muhitni yaxshilashda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi.
Shuningdek, milliy buxgalteriya standartlarini MHXS talablariga muvofiqlashtirish O‘zbekistonning xalqaro
iqtisodiy tizimga chuqur integratsiyalashuviga, korxonalarning moliyaviy holatini global miqyosda solishtirish
imkoniyatining kengayishiga olib keladi. Shu bilan birga, xalqaro standartlarning joriy etilishi auditorlik
faoliyatini yanada takomillashtirish, soliq tizimida adolatli baholashni ta’minlash hamda davlat moliyasini
boshqarishda shaffoflik darajasini oshirishga xizmat qiladi.
Tadqiqotda aniqlanishicha, MHXSni amaliyotda to‘liq joriy etish bir qator tizimli muammolar – kadrlar
salohiyatining yetarli emasligi, dasturiy ta’minotlarning moslashuv darajasi pastligi va bozor axborotlarining
cheklanganligi bilan bog‘liqdir. Shu sababli, bu jarayonni samarali amalga oshirish uchun quyidagi
yo‘nalishlarda kompleks chora-tadbirlar ko‘rish maqsadga muvofiq:
•
buxgalteriya hisobi va audit sohalarida xalqaro standartlar bo‘yicha kadrlar tayyorlash tizimini
kengaytirish;
•
oliy ta’lim muassasalarida MHXS asosida o‘quv modullarini joriy etish;
•
raqamli hisob va axborot texnologiyalarini keng tatbiq etish orqali hisobotlarning sifatini oshirish;
•
MHXS amaliyotini joriy etayotgan korxonalarga metodik va axborotiy ko‘makni kuchaytirish.
Xulosa qilib aytganda, O‘zbekistonda MHXSni joriy etish — iqtisodiy islohotlarning muhim tarkibiy qismi
bo‘lib, moliyaviy intizomni mustahkamlash, investitsion jozibadorlikni oshirish va xalqaro moliya tizimida
mamlakatning nufuzini mustahkamlashga xizmat qiladi. Ushbu yo‘nalishda amalga oshirilayotgan chora-
tadbirlar uzoq muddatda iqtisodiyotning barqaror rivojlanishiga, moliyaviy boshqaruvning ochiqligiga hamda
xalqaro hamkorlik imkoniyatlarining kengayishiga olib keladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasining 2016-yil 13-apreldagi O‘RQ–404-sonli «Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida»gi
Qonuniga o‘zgartish va qo‘shimchalar kiritish haqida Qonun // O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari
to‘plami. – Toshkent, 2016.
2.
2020-yil 24-fevraldagi PQ–4611-sonli «Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlariga o‘tish bo‘yicha
qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida»gi Qaror // Lex.uz huquqiy axborot portali. – Toshkent, 2020.
3.
International Financial Reporting Standards (IFRS). – London: IFRS Foundation, 2023. – 560 p.
4.
Wiley 2023 Interpretation and Application of IFRS Standards. — London: Wiley, 2023. — 912 p.
5.
Вахрушина М. А., Суйц В. П. Международные стандарты финансовой отчётности и аудита. —
Москва: ИНФРА-М, 2021. — 368 с.
