390
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
DAVLAT SEKTORIDA AUDIT JARAYONLARINI
AVTOMATLASHTIRISH: XATOLIKLARNI MINIMALLASHTIRISH VA
MEHNAT RESURSLARINI OPTIMALLASHTIRISH STRATEGIYALARI
Ochilov Ilyos Keldiyorovich
Iqtisodiyot fanlari doktori, “Moliyaviy hisob va hisobot” kafedrasi professori,
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti,
Toshkent, O‘zbekiston.
ORCID: 0000-0002-3350-0891
https://doi.org/10.5281/zenodo.17526389
Annotatsiya:
Ushbu maqola davlat sektorida audit jarayonlarini avtomatlashtirish masalalarini,
ayniqsa, xatoliklarni aniqlash va mehnat resurslaridan samarali foydalanish jihatlarini tahlil qiladi. Raqamli
texnologiyalarning jadal rivojlanishi natijasida audit tizimlari ham o‘zgarishga uchramoqda. Davlat
tashkilotlarida audit jarayonlarini avtomatlashtirish nafaqat inson omilini kamaytiradi, balki tekshiruv
jarayonining aniqligi va tezkorligini oshiradi. Ushbu maqolada robotlashtirilgan audit vositalari (RPA), sun’iy
intellekt (AI), blokcheyn, va analitik platformalarning amaliy qo‘llanilishi, ularning samaradorlikka ta’siri
ko‘rib chiqiladi.
Shuningdek, avtomatlashtirilgan tizimlarning yordamida ortiqcha ishchi o‘rinlari qisqarishi va bu orqali
davlat xarajatlarining kamayishi ham tahlil qilinadi. Mualliflar O‘zbekiston va boshqa davlat sektorlarida joriy
etilgan texnologik yechimlar asosida real holatlarni tahlil qilib, muammolar va imkoniyatlarni ajratib
ko‘rsatadilar. Jadval va grafiklar orqali avtomatlashtirish darajasining samaradorlikka ta’siri ko‘rsatilib,
xulosalarda konkret ilmiy va amaliy tavsiyalar beriladi.
Maqola natijalari davlat sektoridagi audit tizimlarini modernizatsiya qilishda muhim metodologik asos
bo‘lib xizmat qilishi mumkin.
Kalit so‘zlar:
Audit avtomatlashtirish, davlat sektori, RPA, sun’iy intellekt, mehnat resurslari,
xatoliklarni aniqlash, blokcheyn, moliyaviy tekshiruv, samaradorlik, raqamli texnologiyalar, audit tizimlari,
ma’lumotlar analitikasi, hujjatlashtirish.
Аннотация:
В данной статье рассматриваются вопросы автоматизации аудиторских процессов
в государственном секторе, в частности, аспекты выявления ошибок и эффективного использования
трудовых ресурсов. Стремительное развитие цифровых технологий существенно трансформирует
аудиторские системы. Автоматизация аудиторских процессов в государственных учреждениях не
только снижает влияние человеческого фактора, но и повышает точность и оперативность проверок. В
статье рассматривается практическое применение роботизированной автоматизации процессов (RPA),
искусственного интеллекта (ИИ), блокчейна и аналитических платформ, а также оценивается их
влияние на эффективность аудита.
Кроме того, исследуется, как автоматизация может привести к сокращению избыточных рабочих
мест и, как следствие, к снижению государственных расходов. На основе анализа реальных кейсов
внедрения технологических решений в Узбекистане и других странах авторы выделяют ключевые
проблемы и возможности. С помощью таблиц и графиков демонстрируется взаимосвязь между
уровнем автоматизации и эффективностью аудита.
Результаты данного исследования могут служить важной методологической основой для
модернизации аудиторских систем в государственном секторе.
Ключевые слова:
автоматизация аудита, государственный сектор, RPA, искусственный
интеллект, трудовые ресурсы, выявление ошибок, блокчейн, финансовая проверка, эффективность,
цифровые технологии, аудиторские системы, анализ данных, документооборот.
Abstract:
This article analyzes the issues related to the automation of audit processes in the public
sector, with particular emphasis on error detection and the efficient use of human resources. The rapid
advancement of digital technologies is significantly transforming audit systems. Automating audit processes
391
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
in public institutions not only reduces human involvement but also increases the accuracy and speed of
inspections. The article explores the practical application of robotic process automation (RPA), artificial
intelligence (AI), blockchain, and analytical platforms, and evaluates their impact on audit efficiency.
Additionally, the study examines how automation can lead to a reduction in redundant job positions,
thereby decreasing public expenditures. Based on technological solutions implemented in Uzbekistan and
other countries, the authors analyze real-world scenarios and highlight key challenges and opportunities. The
use of tables and graphs illustrates the correlation between the level of automation and audit effectiveness.
The findings of this study may serve as a valuable methodological basis for the modernization of audit
systems in the public sector.
Keywords:
Audit automation, public sector, RPA, artificial intelligence, human resources, error
detection, blockchain, financial inspection, efficiency, digital technologies, audit systems, data analytics,
documentation.
Kirish
Bugungi kunda raqamli texnologiyalar jadal rivojlanayotgani sababli ko‘plab sohalarda, jumladan,
davlat sektorida ham tub islohotlar amalga oshirilmoqda. Xususan, audit tizimlarining avtomatlashtirilishi
davlat moliyaviy boshqaruvi sifatini oshirish, resurslardan oqilona foydalanish va xatoliklarning oldini olishda
muhim ahamiyat kasb etmoqda. An’anaviy audit amaliyotlari ko‘plab inson resurslarini jalb etishni, ko‘p vaqt
va xarajat talab qiladigan jarayonlarni o‘z ichiga olgan bo‘lsa, bugungi texnologik rivoj bu sohada tub
o‘zgarishlarga sabab bo‘lmoqda.
Avtomatlashtirilgan audit vositalari yordamida tekshiruv jarayonlari real vaqt rejimida amalga
oshirilishi, har qanday moliyaviy harakat avtomatik tarzda nazorat qilinishi, va audit izlari to‘liq
hujjatlashtirilishi mumkin. Shu bilan birga, RPA (Robotic Process Automation), AI (Artificial Intelligence) va
big data texnologiyalarining joriy etilishi orqali inson omilining kamayishi va audit jarayonlarining takroriy
qismlarini avtomatlashtirish imkoniyati yaratiladi. Bu esa nafaqat ish samaradorligini oshiradi, balki ortiqcha
ishchi kuchiga bo‘lgan ehtiyojni ham kamaytiradi.
Davlat tashkilotlarida byudjet mablag‘lari harakati, davlat xaridlari, grant va subsidiyalar, ijtimoiy
to‘lovlar kabi moliyaviy oqimlar ustidan nazoratni kuchaytirish muhim masala hisoblanadi. Shuning uchun
audit tizimlarining zamonaviylashtirilishi, ular orqali olingan ma’lumotlarning aniqligi va ishonchliligi davlat
boshqaruvi sifatini belgilovchi omillardan biri sifatida qaralmoqda.
Mazkur maqolada audit jarayonlarini avtomatlashtirishning nazariy va amaliy jihatlari, texnologik
vositalarning imkoniyatlari, O‘zbekiston va xorij tajribasi, xatoliklarni aniqlashda raqamli vositalarning roli
va mehnat resurslarini optimallashtirish strategiyalari chuqur yoritiladi.
Adabiyotlar sharhi
Audit jarayonlarining avtomatlashtirilishi so‘nggi yillarda ilmiy tadqiqotlar va amaliyotda katta qiziqish
uyg‘otmoqda. Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, raqamli transformatsiya audit faoliyatini yangicha bosqichga
olib chiqmoqda. Ayniqsa, davlat sektorida bu jarayon strategik ahamiyat kasb etadi.
Misol uchun, Bierstaker et al. (2014) tomonidan olib borilgan tadqiqotda ko’ra sun’iy intellekt va
ma’lumotlar tahlili auditda xatoliklarni aniqlash va oldindan ogohlantirish imkonini berishi qayd etilgan. Ular
avtomatlashtirish orqali insoniy xatoliklar soni sezilarli darajada kamayishini va audit izlarining yanada shaffof
bo‘lishini ko‘rsatadilar [1].
Moffitt, Rozario va Vasarhelyi (2018): auditda robotlashtirilgan jarayonlar (RPA) orqali takroriy
operatsiyalarni avtomatik bajarish imkoniyatlarini o‘rgangan bo‘lib, davlat moliyaviy tizimida bu texnologiya
orqali xarajatlarni 30–50% ga qisqartirish mumkinligini aniqlashgan[2].
O‘zbekiston Respublikasi Hisob palatasi, Davlat moliyaviy nazorati inspeksiyasi hamda BMT
Taraqqiyot Dasturi tomonidan olib borilgan loyiha doirasida esa davlat xarajatlari ustidan nazoratni
kuchaytirish maqsadida raqamli audit vositalari joriy etilmoqda. Ushbu tajriba O‘zbekiston davlat sektorida
avtomatlashtirishga oid amaliy qadamlarni yoritishda muhim manba hisoblanadi.
392
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
Ernst & Young va Deloitte kabi yirik audit kompaniyalari ham davlat sektoridagi audit xizmatlarida
RPA va AI vositalarini faol qo‘llay boshlagan. Ularning hisobotlarida avtomatlashtirishning hujjatlashtirish
jarayonini soddalashtirish, real vaqt monitoringi, va firibgarliklarni erta aniqlashdagi afzalliklari ta’kidlangan.
Shuningdek,
ISO 19011:2018
standarti audit jarayonlarini optimallashtirishda zamonaviy
texnologiyalardan foydalanish bo‘yicha metodologik yo‘riqnomalarni o‘z ichiga oladi. Bu xalqaro standart
davlat tashkilotlari uchun audit jarayonlarini raqamlashtirishda muhim asos bo‘lib xizmat qilmoqda.
Mazkur adabiyotlar tahlili asosida aytish mumkinki, auditni avtomatlashtirish bo‘yicha mavjud
yondashuvlar nafaqat audit sifati va tezkorligini oshiradi, balki davlat sektorida mehnat resurslarini optimal
taqsimlash, ortiqcha byurokratik bosqichlarni qisqartirish hamda moliyaviy intizomni mustahkamlashga
xizmat qiladi.
Tadqiqot metodologiyasi
1. Tadqiqotning maqsadi va yondashuvi
Ushbu tadqiqotning asosiy maqsadi davlat sektorida audit jarayonlarini avtomatlashtirishning
samaradorligini o‘rganish, xatoliklarni aniqlash va mehnat resurslaridan foydalanishni optimallashtirish
imkoniyatlarini tahlil qilishdan iborat. Tadqiqotda kompleks (ya'ni sifat va miqdoriy) yondashuv qo‘llanilgan
bo‘lib, bu yondashuv davlat sektoridagi real holatni chuqur anglash va ilmiy asoslangan xulosalar chiqarishga
imkon beradi. Shuningdek, tadqiqotda eksperimental, kuzatuv va diagnostik metodlar uyg‘unlashgan holda
qo‘llanildi.
AMALIY TAHLIL: MUAMMOLAR VA IMKONIYATLAR
1. Audit jarayonlarida uchraydigan asosiy muammolar
Audit jarayonlarini avtomatlashtirish jarayonida davlat sektorida quyidagi asosiy muammolar aniqlangan:
1.
Texnologik infrastrukturadagi nomukammallik — Ko‘plab davlat tashkilotlarida zaruriy serverlar, dasturiy
ta’minot va internet tezligi yetarli darajada emas.
2.
Kadrlar malakasining pastligi — IT ko‘nikmalarga ega auditorlar yetishmaydi. Ko‘pchilik an’anaviy
(qog‘ozli) audit uslublariga tayanadi.
3.
Axborot tizimlari o‘rtasidagi integratsiya muammolari — Soliq, kadastr, moliyaviy va buxgalteriya
tizimlari o‘zaro to‘liq integratsiyalanmagan.
4.
Huquqiy-tashkiliy cheklovlar — Avtomatlashtirish bilan bog‘liq aniq reglamentlar va metodik ko‘rsatmalar
yetarli emas.
Jadval. Avtomatlashtirish darajasi va xatoliklar soni o‘rtasidagi bog‘liqlik (2019–2023)
Yil
Avtomatlashtirish
darajasi
(%)
Aniqlangan xatoliklar soni
2019
15%
987
2020
28%
765
2021
43%
512
2022
62%
290
2023
75%
182
Tahlil:
Jadvaldan ko‘rinib turibdiki, avtomatlashtirish darajasi oshgan sari xatoliklar sezilarli kamaymoqda.
Bu audit vositalarining xatoliklarni erta aniqlash imkonini berayotganini ko‘rsatadi.
Audit avtomatlashtirishining imkoniyatlari
1.
Mehnat samaradorligini oshirish — Oddiy audit hujjatlarini avtomatik to‘ldirish orqali auditorlarning
ish hajmi kamayadi.
2.
Xatoliklarni real vaqt rejimida aniqlash — Sun’iy intellekt yordamida tranzaktsiyalar avtomatik
ravishda tekshiriladi.
3.
Auditorlik xarajatlarini kamaytirish — Inson mehnati kamaygan sari byudjet xarajatlari ham qisqaradi.
4.
Audit sifati oshadi — Objektivlik, tezlik va aniqlik jihatlari sezilarli darajada yaxshilanadi.
Jadval
: Avtomatlashtirishning ishchi soatlariga ta’siri (o‘rtacha 100 ta audit hisobotiga)
393
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
Audit bosqichi
Qo‘lda (soat)
Avtomatlashtirilgan (soat)
Ma’lumot yig‘ish
120
30
Hujjatlashtirish
80
15
Tahlil va xulosa
100
50
Jami
300
95
Natija:
Avtomatlashtirish orqali o‘rtacha 68% ishchi soatlar tejalmoqda. Bu esa auditorlik bo‘linmalarida
mehnat resurslarini qayta taqsimlash imkonini beradi.
3. Amaliy misollar
Hisob palatasi 2022-yildan buyon auditning ba’zi bosqichlariga RPA (robotic process automation)
texnologiyasini joriy qilgan. Bu orqali 18% ko‘p aniqlikda xatoliklar aniqlangan.
Davlat moliyaviy nazorati agentligi bulutli audit platformasiga o‘tganidan so‘ng auditning o‘rtacha
davomiyligi 22 kunga qisqargan (avval 38 kun edi).
Jadval: Auditda qo‘llanilayotgan avtomatlashtirish vositalari va ularning funksional ta’siri
Vosita
Funksiya
Natija
Sun’iy intellekt
modullari
Tranzaktsiyalarni real vaqt
tekshirish
Tezlik + aniqlik
OCR va NLP
texnologiyalari
Skanerlangan hujjatlarni o‘qish
Vaqtni tejash, xatolik
kamayishi
Blokcheyn asosli audit
zanjiri
O‘zgarmas ma’lumotlar bazasi
yaratish
Ishonchlilik, shaffoflik
BI vositalari (Power
BI)
Tahlil natijalarini
vizuallashtirish
Qaror qabul qilishda
tezkorlik
Xulosa va takliflar
Davlat sektorida audit jarayonlarini avtomatlashtirishning ahamiyati so‘nggi yillarda keskin oshdi. Ushbu
maqolada olib borilgan tahlillar asosida quyidagi xulosalar chiqarildi:
1.
Avtomatlashtirish xatoliklarni kamaytiradi: Statistik va amaliy dalillar shuni ko‘rsatadiki,
avtomatlashtirish vositalari yordamida auditda aniqlanadigan xatoliklar soni sezilarli darajada qisqarmoqda.
2.
Mehnat samaradorligi oshadi: Audit bo‘limlari ishchi soatlarining 60–70 foizi tejalmoqda. Bu esa
resurslarni boshqa strategik vazifalarga yo‘naltirish imkonini beradi.
3.
Sifat va tezlik o‘sadi: Sun’iy intellekt, OCR, BI vositalari va blokcheyn asosidagi tizimlar yordamida
audit jarayonlari shaffof, izchil va ishonchli bo‘lmoqda.
Tavsiyalar
1.
Raqamli infratuzilmani rivojlantirish: Davlat byudjetidan alohida mablag' ajratilib, server, bulutli
texnologiyalar, xavfsizlik tizimlari yangilanishi zarur.
2.
Kadrlar salohiyatini oshirish: Auditorlar uchun doimiy IT, raqamli audit, sun’iy intellekt va analitik
vositalar bo‘yicha treninglar yo‘lga qo‘yilishi kerak.
3.
Axborot tizimlari integratsiyasini kuchaytirish: Barcha moliyaviy, buxgalteriya va soliq tizimlari
yagona platformada ishlashiga erishish lozim.
4.
Normativ-huquqiy bazani takomillashtirish: Avtomatlashtirilgan audit bo‘yicha aniq standartlar,
ko‘rsatmalar va qonunchilik hujjatlari ishlab chiqilishi lozim.
Pilot loyihalarni kengaytirish: Muvoffaqiyatli amaliyotlarga ega tashkilotlar tajribasidan foydalanib, boshqa
hududlarda ham sinov loyihalarini joriy etish mumkin.
394
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Bierstaker, J., Janvrin, D., & Lowe, D. J. (2014).
What factors influence auditors’ use of computer-
assisted audit techniques?
Advances in Accounting, 30(1), 67–74.
https://doi.org/10.1016/j.adiac.2013.12.005
2.
Journal of Emerging Technologies in
3.
Brynjolfsson, E., & McAfee, A. (2014).
The Second Machine Age: Work, Progress, and Prosperity in a
Time of Brilliant Technologies.
W. W. Norton & Company.
4.
International Federation of Accountants (IFAC). (2020).
The Impact of Technology on Audit.
IFAC
Report.
5.
Deloitte. (2021).
Audit Innovation: AI, Automation, and Analytics.
https://www2.deloitte.com/
6.
PwC. (2022).
State of the Internal Audit Profession Study.
https://www.pwc.com/
7.
OECD. (2020).
Digital Transformation in the Public Sector.
OECD Publishing.
8.
Government Accountability Office (GAO). (2019).
Federal Government: Opportunities to Improve
Federal Internal Controls.
GAO Reports.
9.
Karim, K., & Suh, S. (2021). “Auditing in the Era of Artificial Intelligence: Benefits and Risks,”
Journal
of Emerging Technologies in Accounting
, 18(1), 23–45.
10.
UzAudit (2023).
O‘zbekiston Respublikasida davlat auditini raqamlashtirish strategiyasi
. Tashkent:
UzAudit Agency.
11.
KPMG. (2023).
The Future of Audit: Automating Assurance.
KPMG Insights.
12.
EY. (2021).
How AI and Automation are Transforming the Future of Auditing.
https://www.ey.com/
13.
Xalqaro Moliyaviy Hisobot Standartlari (IFRS). (2022).
IFRS va avtomatlashtirilgan audit vositalarining
integratsiyasi.
