427
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
KORXONALARDA PUL MABLAG’LARI HISOBI VA AUDITI
ASOSLARINI O’RGANISH
Berdiyev Diyorbek Shuxrat oʻgʻli
Denov Tadbirkorlik va Pedagogika Instituti
"Buxgalteriya hisobi va audit" yoʻnalishi talabasi
tel +998 (93) 754 88 66
berdiyevdiyorbek2004@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.17526790
Annotatsiya:
Hozirgi iqtisodiyot jarayonida pul mablag’larini asosiy maqsadlari ularni to’g’ri taqsimalsh
va ulardan samarali foydalanish jarayoni bo’lib kelmoqda. shu boisdan biz uni takomillashtirish uchun korxona
pul mablag’laridan samarali foydalanishda uningauditiga katta e’tibor qaratishimiz darkor va uni bartaraf etish
maqsadida ushbu tezisda chora tadbirlari ko’zda tutiladi.
Kalit so’zlar:
Pul mablagʻlari, moliyaviy hisobotlar, tahlil, auditorlar, audit, tashkilot, samaradorlik.
Jamiyatni boshqarish samaradorligi to’liq va ishonchli moliyaviy axborot mavjudligiga bog‘liq. Pul
mablag‘lari — bu boshqaruv, qaror qabul qilish va tashqi manfaatdor tomonlar (investorlar, sug‘urta
kompaniyalari, regulatorlar) uchun eng muhim ko‘rsatkichlardan biri. Shu sababli pul oqimlari hisobotining
to’g‘ri tuzilishi va unga auditorlik tasdig‘i iqtisodiy barqarorlik va ishonchni ta’minlashda markaziy
ahamiyatga ega.
Avstraliyalik iqtisodchi olim K. Mengerning fikricha Aristotel va Platondan boshlab XX asrning
boshigacha pul to’g’risida jahonda besh-olti mingdan ortiq maxsus ishlar chop qilingan. Agar biz hozirgi
kunda pul to’g’risida yozilgan va chop qilingan adabiyotlar soni bir necha marta oshib ketgan desak mubolag’a
bo’lmasa kerak. Tadqiqotlar shunchalik ko’p bo’lishiga qaramasdan pul va uning xususiyatlari, har bir tizimda
ishlatilishi, roli, iqtisodga ta’siri, nega alohida olingan individumlar qo’lida pulning ko’payishi ularning
boyligining ko’payishiga olib keladi-yu, jamiyat miqyosida muomaladagi pul massasining ko’payishi jamiyat
boyligi ortib borishigasalbiy ta’sir ko’rsatadi degan savollarga hali to’liq javob berilgan emas.
Pul va uning vazifalari to’g’risida mavjud xorijiy mamlakatlar iqtisodchilarning qo’llanmalarini olib
qaraydigan bo’lsak, pulning kelib chiqishi to’g’risida ikki xil g’oya mavjudligini ko’rishimiz mumkin. Bular
ratsionalistik va evolyutsion g’oyalardir.
A. Smit, D.Rikardolarning Samuelson P. Ekonomika kitobida quyidagicha tarif berilgan va ularning
tadqiqotlariga asoslangan holda pulning mohiyatini ochib berishga harakat qilgan. Pulning o’zi ham Tovar
ekanligini, pulning kelib chiqishi bosqichlarini izohlab bera oldi.
Pul mablag’larining harakati to’g’risidagi hisobot hisobot davridagi pul mablag’lari va ularning
ekvivalentlarining kirib kelishi va chiqishini aks ettiruvchi hujjatdir. Pul oqimi to’g’risidagi hisobotni
tayyorlash va taqdim etish bir xil nom bilan tartibga solinadi. Ushbu hisobot barcha korxonalar tomonidan
taqdim etilishi kerak.
Naqd pulga to’g’ridan-to’g’ri naqd pul va talab qilingan bank depozitlari kiradi. Naqd pul ekvivalentlari qisqa
muddatli, yuqori likvidli investitsiyalar bo’lib, ular qiymatining o’zgarishi xavfi kam bo’lib, osonlik bilan
ma’lum miqdordagi naqd pulga aylantirilishi mumkin. Pul oqimi to’g’risidagi hisobot shakli uchta yo’nalishda
tuziladi:
tashkilotning joriy, investitsiya va moliyaviy faoliyati. Shuning uchun auditor ushbu faoliyat turlari bo’yicha
taqdim etilgan ma’lumotlarning to’liqligi va to’g’riligini tekshirishi kerak.
Pul mablag’larining harakati to’g’risidagi hisobot sug’urta tashkilotining bank hisobvaraqlarida va naqd pulda
saqlanadigan naqd pul va valyuta mablag’larining harakati to’g’risidagi ma’lumotlarni ochib beradi. Hisobotda
naqd pul va valyuta mablag’larini hisobga olish bo’yicha hisobvaraqlardagi yozuvlardan kelib chiqadigan
ma’lumotlar aks ettiriladi. Shu bilan birga, auditor shuni yodda tutishi kerakki, agar valyuta hisobvaraqlari
mavjud bo’lsa, birinchi navbatda har bir valyuta turi bo’yicha valyuta mablag’lari harakatining hisob-kitobi
amalga oshiriladi, so’ngra hisob kitob ma’lumotlari valyuta kursi bo’yicha so’mga aylantiriladi .
Adam Smit, klassik iqtisodiy maktab asoschisi, pulni almashinuv vositasi va boylik o‘lchovi sifatida
izohlaydi. Uning fikricha:
428
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
Pulning o‘zi boylik emas, balki boylikni yaratish vositasidir. Jamiyat boyligi ishlab chiqarilgan tovar va
xizmatlar hajmi bilan o‘lchanadi, naqd pul miqdori bilan emas. Agar muomaladagi pul ortsa, bu har doim ham
iqtisodiy o‘sishga olib kelmaydi, balki inflyatsiyani kuchaytiradi. Shu sababli, Smit pul massasining haddan
tashqari ko‘payishini jamiyat boyligiga salbiy ta’sir qiluvchi omil sifatida ko‘radi.
K. Menger, A. Smit, D. Rikardo va P. Samuelsonlarning ilmiy merosi shuni ko‘rsatadiki, pulni faqat
moddiy qiymat yoki almashuv vositasi sifatida emas, balki ijtimoiy-iqtisodiy tizimning dinamik unsuri sifatida
tushunish kerak.
Pulning harakati — bu nafaqat moliyaviy oqim, balki jamiyatdagi ishlab chiqarish, iste’mol, investitsiya va
boshqaruv jarayonlarining o‘zaro muvofiqligini ifodalaydigan ko‘rsatkichdir.
Shu boisdan, zamonaviy iqtisodiyotda pul oqimlarini tahlil qilish, hisobotini tuzish va auditini o‘tkazish
nafaqat buxgalteriya masalasi, balki milliy iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash vositasi sifatida qaraladi.
Yuqorida asoslangan olimlarning fikriga ko’ra pul mablag’lari,bu korxonaning asosiy aktivi hisoblanadi va
hamda ular ishlab chiqarishni yurgizishni asosiy dastagi bo’lib hisoblanadi.
Auditning asosiy maqsadlari:
Pul mablag‘lari va ekvivalentlarining mavjudligini tasdiqlash.
Hisobotdagi miqdorlarning to‘g‘riligini va to‘liq ekanligini tekshirish.
Pul oqimlari hisobotidagi operatsiyalar mos yozuvlarga asoslangan va to‘g‘ri klassifikatsiyalanganligini
aniqlash (operatsion/investitsiya/moliyaviy).
Valyuta hisobvaraqlaridagi operatsiyalar uchun valyuta kursi konvertatsiyasi va kurs farqlari hisobga
olinganligini tekshirish.
Xatar va firibgarlik (misol: naqd pul o‘zlashtirish, soxtalashtirilgan cheklar) imkoniyatini baholash.
TAKLIFLAR
Kassa va bankda elektron monitoring va cheklar uchun tezkor tekshiruv mexanizmi oʻrnatilsin.
Valyuta operatsiyalari uchun markaziy siyosat va kurs manbasi (masalan, rasmiy kurs/FC) belgilansin va
hujjatlashtirilsin.
Naqd pul ekvivalentlarini aniqlash uchun kriteriyalar (muddati, likvidligi) siyosatini rasmiylashtirish.
Bank tasdiqlari va rekonsilyatsiyalarni oy yakunida avtomatlashtirilgan holda yuritish.
Auditing uchun ichki audit funksiyasini mustahkamlash va sug‘urta talablarini hisobga olish (masalan,
sug‘urta kompaniyalari uchun qo‘shimcha tekshiruvlar).
XULOSA
Umuman olganda korxonalarda pul mablag‘lari va pul oqimlari hisobotining ishonchliligi — korxona va
jamiyat boshqaruvining poydevori. Auditorlar uchun bu maydon yuqori darajadagi e’tibor, soha bo‘yicha
maxsus metodika va qat’iy ichki nazorat mezonlarini talab qiladi. Matnda ko‘rsatilgan printsiplar (naqd pul va
ekvivalentlar, uch yo‘nalishdagi hisobot, valyuta bo‘yicha alohida hisoblash) — audit amaliyotining markaziy
elementlari hisoblanadi. Yuqorida keltirilgan qadamlar va chek-ro‘yxat auditorga tekshiruvni tizimli va
samarali o‘tkazishda yordam beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Karimov, A. (2022). "Pul mablagʻlari auditi: nazariy asoslar va amaliyot".
2.
Samarqand: Samarqand Davlat Universiteti.
3.
Воронина, И. Л. Аудиторская деятельность: основы организаций [Текст]
4.
/ И.Л. Воронина – Москва: ЭКСМО, 2011. – 380 с.
5.
Samuelson P. Ekonomika , M.:1964, - 64 b.
