444
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
TADBIRKORLIK SUB’EKTLARI BUXGALTERIYA BALANSI TAHLILI
Maxsudov Akram Akbarali oʻgʻli
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti talabasi
E-mail: akrammaxsudov077@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.17526879
Annotatsiya:
Ushbu tezis tadbirkorlik sub’ektlarining buxgalteriya balansining iqtisodiy mohiyati, uning
tuzilishi va asosiy elementlari yoritilgan. Shuningdek buxgalteriya balansining tahlili, tahlil qilish maqsadlari
balans tahlilining vertikal (strukturaviy) hamda gorizontal (dinamik) usullari haqida.
Kalit so
ʻ
z.
Buxgalteriya balansi, moliyaviy ko’rsatkich, aktiv, passiv, tahlil, vertikal usul, gorizontal usul.
Abstract.
This thesis discusses the economic essence of the balance sheet of business entities, its structure
and main elements. It also discusses the analysis of the balance sheet, the objectives of the analysis, vertical
(structural) and horizontal (dynamic) methods of balance sheet analysis.
Key word.
Accounting balance, financial indicator, assets, liabilities, analysis, vertical method, horizontal
method.
Аннотация.
В данной диссертации рассматриваются экономическая сущность баланса
хозяйствующих субъектов, его структура и основные элементы. Рассматриваются анализ баланса, цели
анализа, вертикальный (структурный) и горизонтальный (динамический) методы анализа баланса.
Ключевое слово.
Бухгалтерский баланс, финансовый показатель, активы, пассивы, анализ,
вертикальный метод, горизонтальный метод.
Kirish.
Buxgalteriya balansi moliyaviy hisobotning tarkibiy qismlaridan biri hisoblanadi, xoʻjalik yurituvchi
sub’ektning mulkiy va moliyaviy ahvoli haqidagi axborotni toʻplaydi hamda oshkor qiladi
.
1
Buxgalteriya
balansi – buxgalteriya hisoboti aniq hisobot sanasida yakunlovchi, mablagʻlarning sarflanishi, manbai va
maqsadini taʻriflovchi, jamlovchi, umumlashtirilgan jadvalda pul hisobida aks ettiruvchi hujjat.
2
Buxgalteriya
balansi korxona, tashkilot, firma va boshqa xoʻjalik yurituvchi sub’ektlarning mulkiy holatini qiymat
koʻrinishida taʼriflab beradi. Buxgalteriya balansi umumlashtirilgan jadval shaklida korxonaning mulklari
tarkibini, ularning joylashtirilishini, manbalarini, mablagʻlarning sarflanishi va safarbar etilishini hisobot
sanasida qiymat jihatidan aks ettiradi.Buxgalteriya balansi xo‘jalik faoliyatini umumlashtirilgan pul ifodasida
aks ettiruvchi tizim bo‘lib, u xo‘jalik jarayonlarining muvozanat tamoyiliga asoslanadi. Bunda har bir iqtisodiy
operatsiya ikki tomonlama yozuv tamoyili orqali ifodalanadi va buxgalteriya balansida oʻz aksini topadi. Shu
boisdan balans korxona faoliyatini umumiy holatda tahlil qilishning ishonchli va obektiv vositasi hisoblanadi.
Buxgalteriya balansi ikki asosiy qismdan iborat:
1.
Aktivlar – korxona egaligidagi mol-mulk va resurslar.
2.
Majburiyatlar va kapital – bu korxonaning ushbu mol-mulkka bo‘lgan manbalari, ya’ni qarzlari va o‘z
mablag‘i. Balansning asosiy tenglamasi shunday ifodalanadi:
Aktivlar = Majburiyatlar + Kapital
3
Buxgalteriya balansi axbarotlarga boy manba boʻlib, ularga asoslanib xoʻjalik yurituvchi sub’ekt moliya-
xo’jalik faoliyati hamda uning natijalari baholanadi. Aynan mana shunday muhim ahamiyatga ega bo’lganligi
bois buxgalteriya balansi buxgalteriya hisobi shakllari ichida birinchi oʻrinda turadi. Undagi axbarotlarning
mazmunini bilish uchun nafaqat buxgalteriya balansi tuzilishi to’g’risida tasavvurlarga ega boʻlish, balki ayrim
ko’rsatgichlar o’rtasidagi mantiqiy va oʻziga xos bogʻliqliklarni ham bilish zarur. Buxgalteriya balansining
mazmunini bilishda uni oʻqish ketma-ketligi ham muhim ahamyatga ega, shuningdek, faqat buxgalteriya
balansiga xos boʻlgan ayrim cheklashlarni albatta bilish zarur.
1
Oʻzbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobi milliy standarti (1 -sonli BHMS) “ Moliyaviy hisobotni taqdim etish va
hisob siyosati” ni tasdiqlash haqida ( Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 2024-yil 6-avgustda
roʻyxatdan oʻtkazildi, roʻyxat raqami 3544)
2
J.Muydinov va Z.Raximova. “ Buxgalteriya balansi to’g’risida tushuncha va uning hisob boshqaruvidagi amhamiyati”
3
Muxameto.A.B ,Abduvohidov .A.A, Matkulieva S.I, Matrasulov.B.E, Turayeva. G.G - “Buxgalteriya hisobi”, 2023 y
445
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
Balans tahlili iqtisodiy sub’ektlarning samaradorligini baholashda ko‘plab afzalliklarga ega. Birinchidan, u
korxonaning moliyaviy holati to‘g‘risida aniq tasavvur beradi va moliyaviy qarorlarni qabul qilishda asosiy
manba bo‘lib xizmat qiladi. Ikkinchidan, balans tahlili orqali korxonada mavjud resurslarning samaradorligini
oshirish imkoniyatlarini aniqlash va foydalilikni oshirish yo‘llarini topish mumkin. Buxgalteriya balansining
amaliy tahlilida quyidagi jihatlarga e’tibor qaratiladi: birinchidan, aktivlarning o‘zgarishi va ularning tarkibiy
tuzilishi. Ushbu tahlil orqali korxonada resurslarni qay darajada samarali boshqarilayotgani aniqlanadi.
Ikkinchidan, majburiyatlar va kapitalning dinamikasi tahlil qilinadi. Bu esa korxonaning moliyaviy
barqarorligini saqlash imkoniyatlarini baholash imkonini beradi. Zamonaviy iqtisodiy sharoitda moliyaviy
hisobotlarning aniqligi va ishonchliligi muhim ahamiyatga ega. O‘zbekiston sharoitida buxgalteriya balansini
tahlil qilishda xalqaro moliyaviy hisobot standartlariga mos keluvchi yondashuvlardan foydalanish zarur. Bu
korxonalarning global bozor bilan integratsiyasini kuchaytiradi va xorijiy investitsiyalarni jalb qilish
imkoniyatlarini oshiradi. Balans tahlilining samarali usullari qatoriga moliyaviy koeffitsiyentlar asosida tahlil
qilish kiradi. Bu usulda balansdagi turli ko‘rsatkichlar o‘rtasidagi nisbatlarni hisoblash orqali korxonaning
moliyaviy barqarorligi, likvidligi va foydalilik darajasi aniqlanadi. Ushbu usul orqali korxonaning iqtisodiy
imkoniyatlari va mavjud risklar haqida aniq ma’lumot olish mumkin.Buxgalteriya balansini tahlil qilishda
ikkita asosiy usullardan foydalaniladi.
- Vertikal (strukturaviy)
- Gorizontal (dinamik)
Vertikal tahlil - buxgalteriya balansining har bir moddasini umumiy yakunga (100%) nisbatan foizda ifodalash
orqali uning tuzilmasini aniqlash usulidir. Bu tahlil balansning “ichki tarkibini” ochib beradi.
Gorizontal tahlil - bu balansdagi har bir moddani bir necha davr kesimida taqqoslash orqali o‘zgarishlarni
aniqlashdir. Qisqa qilib aytganda, Vertikal tahlil — balans tarkibini foizlarda ko‘rsatadi, Gorizontal tahlil —
vaqt bo‘yicha o‘zgarishlarni ko‘rsatadi.Balans tahlilini “Chorsu buyum savdo kompleks”AJ da ko’rib
chiqishimiz mumkin.
Asosiy ko‘rsatkichlar nomi
Davr boshida
(ming so‘m)
Davr oxirida
(ming so‘m)
Asosiy vositalar
4 669 257,21
5 534 689,80
Uzoq muddatli aktivlar jami
3 735 254,45
4 152 025,20
Joriy aktivlar jami
987 627,51
1 923 702,26
O‘z mablag‘lari
3 949 200,43
5 034 993,09
Majburiyatlar
773 691,73
1
040 752,37
1.Gorizontal tahlil (dinamik tahlil)
ll. Vertical (strukturaviy)
Ko‘rsatkich nomi
Davr boshida
(ming so‘m)
Davr oxirida
(ming so‘m)
O‘zgarish
O‘s
ish
(%)
Asosiy vositalar
4 669 257,21
5 534 689,80
+865 432,59
+1
8,5%
Uzoq muddatli aktivlar jami
3 735 254,45
4 152 025,20
+416 770,75
+1
1,2%
Joriy aktivlar jami
987 627,51
1 923 702,26
+936 074,75
+9
4,8%
O‘z mablag‘lari
3 949 200,43
5 034 993,09
+1 085 792,66
+2
7,5%
Majburiyatlar
773 691,73
1 040 752,37
+267 060,64
+3
4,5%
446
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
Xulosa:
Buxgalteriya balansi buxgalteriya hisobi tizimining markaziy va eng muhim elementi bo‘lib, u
korxonaning moliyaviy holatini aniq bir hisobot sanasiga ko‘ra aks ettiruvchi asosiy hujjat hisoblanadi. U
xo‘jalik yurituvchi sub’ektning iqtisodiy resurslari — aktivlari, shuningdek ushbu resurslarning moliyaviy
manbalari — majburiyatlar va kapital o‘rtasidagi o‘zaro muvozanatni ifodalaydi. Mazkur muvozanat iqtisodiy
tahlilning boshlang‘ich nuqtasi hisoblanib, barcha moliyaviy hisobotlarning asosi sifatida e’tirof etiladi.
Nazariy jihatdan buxgalteriya balansining asosiy vazifasi korxonaning moliyaviy holatini baholash, aktivlar
va passivlar o‘rtasidagi nisbatni ko‘rsatish hamda moliyaviy barqarorlik darajasini aniqlashdan iborat. Balans
maʻlumotlari asosida korxonaning resurslardan foydalanish samaradorligi, moliyaviy imkoniyatlari, kapital
tuzilmasi va to‘lov qobiliyati haqida xulosa chiqarish mumkin. Shu bois buxgalteriya balansi boshqaruv
qarorlarini asoslashda, moliyaviy rejalashtirishda va nazorat tizimini tashkil etishda nazariy hamda amaliy
ahamiyatga ega. Qisqa qilib aytganda buxgalteriya balansi faqat moliyaviy hisobot shakli emas, balki
korxonaning iqtisodiy faoliyatini nazorat qilish, tahlil qilish va rejalashtirishda tayanch manba sifatida xizmat
qiladi. U xo‘jalik yurituvchi sub’ektning real moliyaviy holatini aks ettirib, iqtisodiy barqarorlikni saqlash
hamda samarali boshqaruv qarorlarini qabul qilishda nazariy va amaliy ahamiyatga ega.
Tahlil natijalariga ko‘ra korxona moliyaviy holati barqaror. Aktivlar 28,7% ga oshgan, o‘z mablag‘lari
27,5% ga ko‘paygan. Majburiyatlar biroz oshgan bo‘lsa-da, ularning ulushi 17%. Aylanma mablag‘lar deyarli
ikki baravar ko‘paygani korxonaning likvidligini oshirgan. Balans tuzilmasi sog‘lom: uzoq muddatli aktivlar
va kapitalning yuqori ulushi barqaror rivojlanish imkonini beradi..
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
“Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi qonuni (yangi tahrir), 13.04.2016y № 404
2.
O‘zbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobi milliy standarti (1-sonli BHMS) “Moliyaviy hisobotni
taqdim etish va hisob siyosati”ni tasdiqlash haqida (Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan
2024-yil 6-avgustda roʻyxatdan oʻtkazildi, roʻyxat raqami 3544)
3.
Oʻzbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobi milliy standarti Buxgalteriya hisobi milliy standarti (3-
sonli BHMS) “Moliyaviy natijalar to‘g‘risida hisobot” (O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan
1998 yil 27-avgustda ro‘yxatga olingan, ro‘yxat raqami 404).
4.
Muxameto.A.B, Abduvohidov.A.A, Matkulieva.S.I, Matrasulov.B.E, Turayeva.G.G - “Buxgalteriya
hisobi”, 2023-y 462b
5.
Tabayev.A.Z, Mamatkulov.M.SH “Buxgalteriya hisobi” O’quv qo’llanma- Toshkent 2022-y, 126b
6.
7.
8.
bhms.uz
9.
10.
buxgalter.uz
Ko‘rsatkich nomi
Davr boshida (%)
Davr oxirida (%)
O‘zgarish (foiz
punkt)
Asosiy vositalar
98,9%
91,1%
−7,8
Nomoddiy aktivlar
20,2%
23,1%
+2,9
Joriy aktivlar
20,9%
31,7%
+10,8
O‘z mablag‘lari
83,7%
82,9%
−0,8
Majburiyatlar
16,3%
17,1%
+0,8
