459
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
TIJORAT BANKLARINING KREDIT OPERATSIYALARINI TASHKIL
ETISH VA RASMIYLASHTIRISH TARTIBI
Abdusattorov Anushervon Suhrobzoda
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti
Tadbirkorlik va boshqaruv fakulteti bank ishi va audit yo’nalishi 4-bosqich 6BI-202 guruh talabasi
Tel:+998904115911
Email: bloggold7@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.17526965
Annotatsiya:
Ushbu tezisda O‘zbekiston Respublikasi tijorat banklarining kredit operatsiyalarini
tashkil etish va rasmiylashtirish jarayonlari, kredit siyosatini takomillashtirish yo‘nalishlari hamda bank
sektorida raqamli texnologiyalarni joriy etish orqali samaradorlikni oshirish masalalari tahlil qilinadi.
Shuningdek, kredit risklarini kamaytirish, garov tizimini soddalashtirish hamda kredit portfellarini
diversifikatsiya qilish bo‘yicha ilg‘or tajribalar yoritilgan.
Kalit so‘zlar
: Tijorat banki, kredit operatsiyasi, kredit siyosati, kredit riski, garov, likvidlik, mijoz
tahlili, raqamli bank tizimi, mikroqarz, moliyaviy barqarorlik.
Kirish
: Tijorat banklari — mamlakat moliya tizimining tayanch ustunlaridan biridir. O‘zbekiston
Respublikasida bank tizimining 90 foizdan ortiq aktivlari aynan tijorat banklariga to‘g‘ri keladi. Ularning
asosiy vazifalaridan biri — iqtisodiyot subyektlarini kredit resurslari bilan ta’minlash va moliyaviy
vositachilikni amalga oshirishdir. So‘nggi yillarda O‘zbekiston bank tizimida kredit portfeli hajmi yil sayin
oshib bormoqda. 2024-yil yakunlariga ko‘ra, Markaziy bank ma’lumotiga ko‘ra, tijorat banklarining jami
kredit portfeli 460 trillion so‘mdan oshgan.
Asosiy qism:
Tijorat banklarining kredit operatsiyalarining mohiyati. Kredit operatsiyalari — bu
banklar tomonidan jismoniy va yuridik shaxslarga qaytarishlik, to‘lovlilik va muddatlilik shartlari asosida
mablag‘ berish jarayoni. O‘zbekiston sharoitida banklar kredit siyosatini quyidagi yo‘nalishlarda
yuritadi,tadbirkorlik subyektlariga investitsion va aylanma mablag‘ kreditlari,aholiga iste’mol va ipoteka
kreditlari,kichik
biznes
va
fermer
xo‘jaliklarini
qo‘llab-quvvatlash
kreditlari.
Masalan, “Agrobank” qishloq xo‘jaligi sohasiga, “Mikrokreditbank” esa mikroqarzlar orqali kichik biznesga
yo‘naltirilgan kredit siyosatini yuritadi.
1
Kredit operatsiyalarini tashkil etish bosqichlari:
O‘zbekiston tijorat banklarida kredit jarayoni
odatda quyidagi bosqichlarda amalg oshiriladi: Kredit arizasini qabul qilish — mijoz tomonidan ariza va zarur
hujjatlar taqdim etiladi. Mijozni tahlil qilish (skoring tizimi asosida) — mijozning moliyaviy holati, daromad
manbalari va to‘lov intizomi o‘rganiladi.Garov ob’ektini baholash — mustaqil baholovchi tashkilotlar
tomonidan amalga oshiriladi.Kredit shartnomasini tuzish — kredit miqdori, foiz stavkasi, muddat, garov
shartlari belgilanadi.Kredit mablag‘ini ajratish va monitoring — ajratilgan kreditning maqsadli ishlatilishi
ustidan nazorat o‘rnatiladi.Masalan, “Ipoteka-bank”da ipoteka kreditlari elektron shaklda — my.gov.uz portali
orqali rasmiylashtirilmoqda.
Kredit risklarini boshqarish:
Kredit risklari bank faoliyatidagi eng muhim moliyaviy xavf
hisoblanadi. Ularni kamaytirish uchun O‘zbekiston banklari quyidagi mexanizmlardan foydalanadi.Skoring
tizimlari yordamida avtomatik baholash.Garov diversifikatsiyasi — bir turdagi ta’minotga bog‘lanib
qolmaslik.Kredit portfeli monitoringi — kechikkan qarzlarni erta aniqlash tizimi.Markaziy bankning Kredit
axborot
almashish
tizimi
(Credit
Registry)
orqali
mijoz
tarixini
tekshirish.
2023-yil holatiga ko‘ra, O‘zbekiston bank tizimida kreditlarning 95 foizi to‘liq qaytarilgan, bu esa kredit
intizomi oshayotganini ko‘rsatadi.
Rasmiylashtirish tartibi va hujjatlar:
Kredit operatsiyalarini rasmiylashtirishda quyidagi hujjatlar
talab etiladi.Kredit arizasi va biznes-reja.Garov shartnomasi va baholash hisobotlari.Mijozning moliyaviy
hisobotlari (balans, foyda va zarar hisobotlari).Soliq organlaridan qarzdorlik yo‘qligi to‘g‘risida
ma’lumotnoma.Kredit shartnomasi va sug‘urta hujjatlari.Hozirda ko‘plab banklar “onlayn-kreditlash tizimi”ga
1
O‘zbekiston Respublikasi “Banklar va bank faoliyati to‘g‘risida”gi Qonuni. — Toshkent: O‘zbekiston, 2023.
460
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
o‘tmoqda. Masalan, “Asaka bank” va “Aloqabank” mobil ilovalari orqali jismoniy shaxslarga 5 daqiqada
mikroqarz ajratish tizimini joriy qilgan.
Kredit siyosatini takomillashtirish yo‘nalishlari:
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil
9-martdagi PQ–105-son qaroriga muvofiq, bank sektorida quyidagi ustuvor yo‘nalishlar belgilangan.Raqamli
kreditlash tizimini kengaytirish.Tadbirkorlik subyektlari uchun imtiyozli kreditlar ulushini oshirish.Ayollar va
yoshlar tadbirkorligini kredit bilan qo‘llab-quvvatlash.Yashil iqtisodiyot loyihalariga past foizli kreditlar
ajratish.
Misol uchun, “Yoshlar daftari” doirasida 2024-yilda 400 milliard so‘mlik imtiyozli kreditlar ajratilgan.
2
O‘zbekiston Bank Sektori Statistikasi
Ko‘rsatkich
Sana
Qiymat
Manba
Jami bank aktivlari
1-yanvar 2025
769,33 trln so‘m
Markaziy bank / UzDaily
Jami bank aktivlari
(oldingi yil)
1-yanvar 2024
652,16 trln so‘m
Daryo.uz
Banklar aktivlari
1-aprel 2024
665 657 mlrd so‘m
Markaziy bank
Kreditlar hajmi
1-aprel 2024
478 201 mlrd so‘m
Markaziy bank
Depozitlar hajmi
1-aprel 2024
243 128 mlrd so‘m
Markaziy bank
Davlat banklari
aktivlari ulushi
1-yanvar 2025
65 %
UzDaily
Kreditlar (net)
1-mart 2025
519 940 mlrd so‘m
Markaziy bank
Xulosa:
Tijorat banklarining kredit operatsiyalarini to‘g‘ri tashkil etish va rasmiylashtirish O‘zbekiston
iqtisodiy barqarorligi va aholining farovonligini ta’minlashda muhim ahamiyatga ega. Bugungi kunda kredit
siyosatining raqamlashtirilishi, risklarni boshqarish tizimining takomillashuvi, garov jarayonining
soddalashtirilishi va mijozlar uchun shaffof mexanizmlarning yaratilishi bank tizimining raqobatbardoshligini
oshirmoqda. Kredit operatsiyalarida ochiqlik, tezkorlik va ishonchlilikni ta’minlash –barqaror bank tizimining
poydevoridir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. –
2.
“Banklar va bank faoliyati to‘g‘risida”gi Qonun (yangi tahriri, 2020-y.)
3.
Prezident qarori PQ–105 (09.03.2023-y.) – “Bank tizimini raqamlashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”
4.
Xusanov B.X. Bank ishi asoslari. – T.: “Iqtisodiyot”, 2022.
5.
www.stat.uz, www.pedagoglar.uz
2
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki nizomi: “Kredit siyosati va kreditlash tartibi”. — Toshkent, 2024.
