464
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
YERYONG`OQNI SOTISH VA UNING MOLIYAVIY AHAMIYATI
Qurbonov Akbar Yusufovich
DTPI Raqamli iqtisodiyot kafedrasi katta o`qituvchisi
+99897-532-99-77
https://doi.org/10.5281/zenodo.17526982
Annotatsiya:
Ushbu maqolada yer yong‘oq o‘simligining agrobiologik xususiyatlari, ekologik
moslashuvchanligi, oziqaviy va iqtisodiy ahamiyati tahlil qilinadi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, yer yong‘oq
tarkibida yog‘ miqdori 45–55%, oqsil 25–30% ni tashkil etadi, bu esa uni muhim oziqaviy va texnik xom ashyo
sifatida qadrlanishiga sabab bo‘ladi. Shuningdek, maqolada yer yong‘oqning qishloq xo‘jaligidagi ahamiyati,
uni yetishtirish texnologiyasi va seleksiya yo‘nalishlari yoritilgan.
Abstract:
This paper analyzes the agrobiological characteristics, ecological adaptability, nutritional
composition, and economic importance of the peanut. The crop contains 45–55% oil and 25–30% protein,
making it a valuable source of food, feed, and industrial raw material. Its adaptability to semi-arid conditions
and high nutritional value contribute to its global significance. The study also discusses peanut cultivation
technologies, yield potential, and prospects for the development of peanut production in Uzbekistan.
Kalit so‘zlar
: yer yong‘oq, Arachis hypogaea, yog‘li ekinlar, agrotexnologiya, iqtisodiy samaradorlik,
oziqaviy qiymat.
Kirish
Yer yong‘oq-dukkakdoshlar oilasiga mansub, yuqori oziqaviy qiymatga ega bo‘lgan yog‘li ekinlardan
biridir. Uning vatani Janubiy Amerika bo‘lib, hozirda Osiyo, Afrika va Yevropaning ko‘plab mamlakatlarida
keng ekiladi. BMT Oziq-ovqat va qishloq xo‘jaligi tashkiloti (FAO) ma’lumotlariga ko‘ra, dunyo bo‘yicha yer
yong‘oq yetishtirish hajmi yiliga 50 million tonnadan oshadi.
Yer yong‘oq urug‘lari oziq-ovqat, texnik va yem-xashak maqsadlarida keng qo‘llaniladi. Yog‘i
margarin, sovun, kosmetika va farmatsevtika mahsulotlarini ishlab chiqarishda ham ishlatiladi.
Yer yong‘oq iliqsevar o‘simlik bo‘lib, o‘sish davrida ko‘p miqdorda quyosh nuri va namlik talab qiladi.
Urug‘lar 12–14°C haroratda unib chiqadi, optimal o‘sish harorati esa 25–30°C ni tashkil etadi.
O‘simlikning ildiz tizimi chuqur kirib boradi, bu esa uni qurg‘oqchilik sharoitida ham o‘sishiga imkon
yaratadi. Gullarining o‘ziga xosligi shundaki, urug‘lanishdan so‘ng dukkaklar yer ostida shakllanadi — bu
xususiyat uni boshqa dukkakdosh ekinlardan ajratib turadi.
Yer yong‘oq tarkibidagi yuqori yog‘ miqdori uni eng samarali yog‘li ekinlardan biriga aylantiradi. 100
gramm yer yong‘oqda o‘rtacha 560–600 kkal energiya mavjud. Uning yog‘i to‘yintirilmagan yog‘
kislotalariga, xususan, olein va linol kislotalariga boy.
Oqsil va vitaminlar (E, B1, B3, folat kislotalari) tarkibi yuqoriligi sababli u inson salomatligiga ijobiy
ta’sir ko‘rsatadi. Qolaversa, yer yong‘oq pusti organik o‘g‘it sifatida ishlatiladi, bu esa qishloq xo‘jaligida
aylanish tizimini ekologik barqarorlashtiradi.
Yer yong‘oqni muvaffaqiyatli yetishtirish uchun yengil, qumloq yoki qumloq-o‘tloq tuproqlar tavsiya
etiladi.
Agrotexnik tadbirlar quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
•
Ekin joyini tanlash – don ekinlaridan keyin ekish maqsadga muvofiq;
•
Urug‘ tayyorlash – urug‘lar 1% li margantsovka eritmasida dezinfeksiya qilinadi;
•
Ekin ekish me’yori – 60×15 sm sxemada, 5–6 sm chuqurlikda ekiladi;
•
Parvarish – begona o‘tlarni yo‘qotish, yumshatish va sug‘orish;
•
Hosil yig‘ish – pishgan dukkaklar sarg‘aygach, o‘simlik ildizi bilan kovlab olinadi.
Yer yong‘oq yetishtirish iqtisodiy jihatdan yuqori rentabellikka ega. 1 gektardan o‘rtacha 2,0–3,5 tonna
urug‘ hosili olinadi, bu esa qayta ishlash orqali 800–1000 kg toza yog‘ mahsuloti olish imkonini beradi.
O‘zbekiston sharoitida yer yong‘oq yetishtirish so‘nggi yillarda kengaymoqda. Mahalliy seleksionerlar
tomonidan hosildor, qurg‘oqchilikka chidamli navlar (masalan, Samarqand-1, Toshkent-2) yaratilgan.
465
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
Xulosa qilib aytganda yer yong‘oq o‘zining oziqaviy, texnik va iqtisodiy ahamiyati bilan muhim
agroekotizim o‘simligi hisoblanadi. Uni ilmiy asosda yetishtirish, yangi navlarni yaratish va qayta ishlash
sanoatini rivojlantirish O‘zbekiston agrar sektorining eksport salohiyatini oshiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
FAO (2023). Global Peanut Production Statistics. Rome: Food and Agriculture Organization of the
United Nations.
2.
Ghasemnezhad, A., et al. (2021). Peanut (Arachis hypogaea L.) cultivation and its importance in food
security. Journal of Agricultural Science, 13(4), 45–56.
3.
Karimov, S., & Ismoilov, A. (2022). Yer yong‘oq navlarining O‘zbekiston sharoitida hosildorligi.
O‘zbekiston Qishloq xo‘jaligi jurnali, 7(3), 29–34.
4.
Singh, A., & Dwivedi, S. L. (2020). Genetic improvement in groundnut for yield and stress tolerance.
Plant Breeding Reviews, 44, 1–38.
