472
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
TADBIRKORLIK SUB’EKTLARIDA BANK KREDITLARI VA TO‘LOV
QOBILIYATINI TAHLILI
Sultonova Barno To‘raqul qizi
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti, “Buxgalteriya hisobi va audit” ta’lim yo‘nalishi
4 – bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.17527010
Annotatsiya:
Mazkur tezisda O‘zbekiston bozor iqtisodiyoti sharoitida tadbirkorlik sub’ektlarining
bank kreditlari va to‘lov qobiliyati tahlil qilingan. Kredit resurslaridan samarali foydalanish mexanizmlarini
aniqlash, tadbirkorlik sub’ektlarining moliyaviy barqarorligini oshirish va kredit risklarini boshqarish bo‘yicha
amaliy tavsiyalar ishlab chiqishdir. Tadbirkorlik sub’ektlarining moliyaviy barqarorligi, to‘lov qobiliyati va
bank kreditlariga kirish imkoniyati mamlakat iqtisodiy o‘sish sur’atlariga bevosita ta’sir qiladi. Shu bois,
kreditlash tizimini raqamlashtirish, risklarni ilg‘or tahlil vositalari orqali boshqarish va sub’ektlarning
moliyaviy holatini kompleks baholash strategik ahamiyatga ega. Ushbu tezis O‘zbekiston bank sektori va
tadbirkorlik sub’ektlarining moliyaviy barqarorligini mustahkamlash, muammoli kreditlar ulushini
kamaytirish va kredit portfeli sifatini oshirish bo‘yicha ilmiy va amaliy tavsiyalarni taqdim etadi.
KALIT SO‘ZLAR:
Bank krediti, tadbirkorlik sub’ekti, to‘lov qobiliyati, kredit portfeli, moliyaviy
barqarorlik, kredit riski, O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida tadbirkorlik sub’ektlari mamlakat iqtisodiy rivojlanishining asosiy
harakatlantiruvchi kuchlaridan biri hisoblanadi. Ularning samarali faoliyat yuritishi, moliyaviy barqarorligi va
raqobatbardoshligini ta’minlashda bank kreditlari muhim rol o‘ynaydi. Shu sababli bank tizimi va tadbirkorlik
sub’ektlari o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarni mustahkamlash, xususan, kreditlardan oqilona foydalanish
hamda to‘lov qobiliyatini baholash mexanizmlarini takomillashtirish dolzarb masala hisoblanadi. So‘nggi
yillarda O‘zbekiston Respublikasida tadbirkorlik sub’ektlarini qo‘llab-quvvatlash, kreditlar uchun imtiyozli
shart-sharoitlar yaratish borasida qator islohotlar amalga oshirilmoqda. Xususan, 2021–2025-yillarda qabul
qilingan Prezident qarorlari va Markaziy bankning me’yoriy hujjatlarida tadbirkorlikni kreditlashni
rag‘batlantirish hamda to‘lov intizomini mustahkamlash bo‘yicha aniq yo‘nalishlar belgilangan.
1
Biroq,
amaliyotda tadbirkorlik sub’ektlarining moliyaviy hisobotlarining shaffof emasligi, kredit tarixining to‘liq
yuritilmasligi, garov mexanizmlarining zaifligi kabi omillar ularning bank oldidagi to‘lov qobiliyatini
pasaytiradi. Tadbirkorlik sub’ektlari (xususiy korxonalar, yuklanmalar va startaplar) iqtisodiyotning asosiy
rivojlanish drayverlaridan biridir. Ularning barqarorligi va o‘sishi uchun tashqi moliyalashtirish xususan bank
kreditlari muhim omil hisoblanadi. Shu bilan birga, banklar kredit bera turib,mijozning to‘lov qobiliyatini aniq
baholashlari shart;bu baholash noto‘g‘ri bo‘lsa,kredit risklari oshadi va moliyaviy barqarorlikka tahdid paydo
bo‘ladi.
Bugungi kunda kreditlash muammolari nafaqat firmalarning moliyaviy holatidan, balki bank tizimi
xususiyatlari, regulyatorlik muhitis, iqtisodiy kon’yunkturasi hamda axborot asimmetriyasidan ham
ta’sirlanadi. Shu sababli tadqiqotda kredit va to‘lov qobiliyatining an’anaviy moliyaviy ko‘rsatkichlardan
tortib, institutsional va makroiqtisodiy omillargacha bo‘lgan kompleks yondashuvni qo‘llash zarur. Bozor
iqtisodiyoti sharoitida tadbirkorlik subyektlari faoliyatining barqarorligi, ularning kredit resurslaridan
foydalanish samaradorligi bilan chambarchas bog‘liq. Shu bois, iqtisodchi olimlar tomonidan bank kreditlari,
to‘lov qobiliyati va kredit risklarini boshqarish masalalari keng tahlil qilingan.
O‘zbekistonlik iqtisodchi olimlar orasida professor
O.K.Iminov
kredit mexanizmini “kredit
resurslaridan samarali foydalanish, ularni boshqarish shakllari va usullaridan iborat tizim” deb ta’riflab, kredit
mexanizmi, kredit munosabatlari va kredit muassasalari birgalikda kredit tizimini shakllantirishini ta’kidlaydi
2
.
Bu yondashuvdan ko‘rinadiki, tadbirkorlik subyektlarining to‘lov qobiliyati ularning ushbu mexanizm bilan
qay darajada samarali ishlashiga bog‘liq.
1
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki me’yoriy hujjatlari (2021–2025). Bank kredit siyosati va to‘lov intizomini
mustahkamlash bo‘yicha ko‘rsatmalar
2
Iminov, O.K. (yil). Kredit mexanizmi: nazariya va amaliyot. Toshkent
473
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
T. Koraliev
va
N. Oblomurodov
o‘z tadqiqotlarida xususiy sektorning iqtisodiy o‘sishdagi rolini
yoritgan holda, O‘zbekistonda kichik va o‘rta biznesning bank kreditlariga kirish imkoniyati cheklanganligini
qayd etadi
3
. Ularning fikricha, kredit resurslariga kirishdagi to‘siqlar – garov tizimining sustligi, kredit
tarixining to‘liq yuritilmasligi va moliyaviy hisobotlarning shaffof emasligidir.
N. K. Shaislamova
esa “Opportunities for Reducing the Risk Level of Commercial Banks” nomli ilmiy
ishida, to‘lov qobiliyatini baholashda kengroq ko‘rsatkichlar (likvidlik, samaradorlik, moliyaviy barqarorlik)ni
joriy etish zarurligini taklif qiladi
4
. Uning fikricha, bu indikatorlar banklar tomonidan risklarni aniqlashda
ancha samarali natija beradi.
O. Isakov
tomonidan olib borilgan tadqiqotda esa makroiqtisodiy omillar (YAIM o‘sishi, foiz stavkasi,
valyuta kursi) muammoli kreditlar (NPL) darajasiga sezilarli teskari ta’sir ko‘rsatishi aniqlangan
5
. Bu tadqiqot
O‘zbekiston bank tizimi uchun amaliy ahamiyatga ega, chunki unda kredit risklarini kamaytirish uchun
makroiqtisodiy barqarorlikni saqlash zarurligi ilmiy asoslab berilgan. Xalqaro miqyosda
S. Myers
va
N.
Majluf
tomonidan ishlab chiqilgan "O'tish tartibi nazariyasi"ga ko‘ra, korxonalar moliyaviy resurslarni jalb
etishda avvalo ichki manbalardan foydalanadi, keyin qarz kapitali (kreditlar)ga murojaat qiladi. Bu nazariya
tadbirkorlik subyektlarining kreditga ehtiyoji va to‘lov qobiliyatini tushunishda muhim nazariy asos bo‘lib
xizmat qiladi
6
.
J. Stiglitz
va
A. Weiss
“Credit Rationing in Markets with Imperfect Information” ("Mukammal
bo‘lmagan ma'lumotlarga ega bozorlarda kredit stavkasi")tadqiqotida kredit taqsimotining asimmetrik axborot
sharoitida qanday amalga oshishini tahlil qilgan. Ularning fikricha, to‘lov qobiliyati past subyektlar kredit
resurslarini haddan ziyod talab qiladi, bu esa kredit bozorida riskni oshiradi
7
. Bu holat O‘zbekiston sharoitida
ham dolzarb bo‘lib, banklar tomonidan kredit scoring tizimlarini joriy etishni taqozo etadi.
O‘rganilgan manbalar tahlili shuni ko‘rsatadiki, bank kreditlari va tadbirkorlik subyektlarining to‘lov
qobiliyati o‘zaro uzviy bog‘liq bo‘lib, bu munosabatning samaradorligi mamlakatdagi moliyaviy tizim
barqarorligining muhim ko‘rsatkichi hisoblanadi.Mahalliy va xorijiy olimlarning ilmiy yondashuvlari kredit
mexanizmining mazmunini turlicha talqin qilgan bo‘lsa-da, ularning umumiy fikri – kredit resurslaridan
oqilona foydalanish, risklarni boshqarish va to‘lov intizomini mustahkamlash bozor iqtisodiyotining asosiy
tayanch omillaridan biri ekanligida birlashadi.
Bugungi kunda O‘zbekiston tajribasida ham ushbu ilmiy qarashlar amaliy ahamiyat kasb etmoqda.
So‘nggi yillarda banklar tomonidan raqamli kredit scoring tizimlari, risk-indikatorli monitoring mexanizmlari
va korxonalar moliyaviy holatini avtomatlashtirilgan tahlil qilish platformalari joriy etilayotgani – to‘lov
qobiliyatini baholash sifatini oshirishga xizmat qilmoqda. Bu esa olimlar (T. Koraliev, N. Shaislamova, O.
Isakov) tomonidan ilgari surilgan ilmiy g‘oyalarning amaliy isboti sifatida namoyon bo‘ladi.
Shuningdek, O‘zbekiston bank sektorida muammoli kreditlar (NPL) ulushining 2024–2025 yillarda 4,2
% dan 3,8 % gacha kamaygani, iqtisodiy faollik va to‘lov intizomining yaxshilanishidan dalolat beradi. Ammo
Fitch Ratings agentligi qayd etganidek, kredit portfeli hajmining ortishi bilan birga valyuta va likvidlik risklari
saqlanib qolmoqda. Demak, kreditlash siyosatida sifat ko‘rsatkichlari ustuvor yo‘nalishda bo‘lishi zarur.
Yuqorida keltirilgan ilmiy manbalar, tahlillar hamda amaliy kuzatuvlardan kelib chiqilsa, hozirgi bozor
iqtisodiyoti sharoitida tadbirkorlik subyektlarining kredit resurslariga bo‘lgan talabi barqaror o‘sib bormoqda.
Biroq bu jarayon ularning to‘lov qobiliyati, moliyaviy barqarorligi va kreditga layoqatlilik darajasi bilan
chambarchas bog‘liqdir. Shu bois kredit munosabatlarining samaradorligini oshirish, risklarni
minimallashtirish va kredit portfeli sifatini yaxshilash masalasi hozirgi iqtisodiy siyosatning ustuvor
yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi.
3
Koraliev, & Oblomurodov, N. Xususiy sektor va bank kreditlariga kirish imkoniyati: O‘zbekiston tajribasi.
Toshkent
4
Shaislamova, N.K. Opportunities for Reducing the Risk Level of Commercial Banks.
5
Isakov, O. (2024-yil). Makroiqtisodiy omillar va muammoli kreditlar: O‘zbekiston bank tizimi tahlili. Toshkent.
6
Myers, S., & Majluf, N. (1984). Corporate financing and investment decisions when firms have information that
investors do not have. Journal of Financial Economics.
7
Stiglitz, J., & Weiss, A. Credit Rationing in Markets with Imperfect Information. The American Economic Review.
474
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
Professor O.K. Iminovning fikricha, kredit mexanizmi faqat bankning kredit berish jarayoni emas, balki
kredit resurslaridan foydalanish, ularni boshqarish, monitoring qilish va qaytarish mexanizmlarini o‘z ichiga
olgan tizimdir
8
. Bu yondashuv, bugungi kunda, moliyaviy institutlar faoliyatining kompleks boshqaruv
modeliga mos keladi. Chunki kredit mexanizmining har bir bo‘g‘ini – resurslar taqsimoti, kredit siyosati, risk
nazorati va nazorat tizimi – tadbirkorlik subyektlarining moliyaviy sog‘lomlashuvida bevosita rol o‘ynaydi.
Iqtisodchi N.K. Shaislamova o‘z tadqiqotlarida banklarning kredit risklarini kamaytirishning samarali
yo‘llaridan biri sifatida korxonalarning to‘lov qobiliyatini baholashda kengroq indikatorlardan foydalanishni
taklif etadi
9
. Unga ko‘ra, moliyaviy ko‘rsatkichlar bilan bir qatorda menejment sifati, innovatsion faollik, bozor
ulushi va raqobatbardoshlik kabi mezonlarni ham baholash kerak. Bu yondashuv hozirgi kunda O‘zbekiston
bank sektorida bosqichma-bosqich joriy etilmoqda.
T. Koraliev va N. Oblomurodov tomonidan olib borilgan tadqiqotlarda esa, xususiy sektor iqtisodiy
o‘sishning “dvigateli” sifatida baholanadi
10
. Ularning fikricha, kichik va o‘rta biznes subyektlarining
moliyaviy manbalarga, xususan, bank kreditlariga kirish imkoniyati cheklangan bo‘lsa, mamlakat iqtisodiy
o‘sishi sekinlashadi. Bu holat O‘zbekiston sharoitida ham o‘z aksini topadi, chunki kredit olishda garov
mexanizmlarining zaifligi, kredit tarixining to‘liq yuritilmasligi va moliyaviy hisobotlarning shaffof emasligi
banklar uchun xatar darajasini oshiradi.
Xalqaro miqyosda olib borilgan tahlillar ham bu jarayonni tasdiqlaydi. Fitch Ratings agentligi 2024-
yilgi hisobotida ta’kidlaganidek, O‘zbekistonda SME (kichik va o‘rta biznes) segmentidagi tezkor kredit
o‘sishi ijobiy natija bersa-da, bu bilan birga to‘lov qobiliyatiga bosim kuchaygan. Valyuta risklari, foiz
stavkalarining o‘zgaruvchanligi va global iqtisodiy beqarorliklar tadbirkorlik subyektlarining moliyaviy yukini
oshirmoqda.
Shuningdek, O. Isakov tomonidan olib borilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, bank kreditlarining
sifatiga nafaqat ichki boshqaruv, balki makroiqtisodiy omillar ham bevosita ta’sir qiladi. Masalan, YaIM
o‘sishi, inflyatsiya darajasi, foiz siyosati va milliy valyuta barqarorligi — barchasi to‘lov qobiliyatining
dinamikasini belgilovchi omillardir.
Xulosa:
umuman olganda, bugungi tahlillar shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekiston bank tizimida kredit portfeli
hajmi barqaror o‘sib borayotgan bo‘lsa-da, kredit sifati va to‘lov intizomini ta’minlash mexanizmlari hali ham
takomillashtirishni talab etadi. 2024–2025-yillardagi statistik ma’lumotlarga ko‘ra, muammoli kreditlar (NPL)
hajmi kamaygan bo‘lsa-da, ular hali ham banklarning kredit siyosatida sezilarli xatar omili bo‘lib qolmoqda
11
.
Shu bois, kredit riskini boshqarishda raqamli texnologiyalar, scoring tizimlari va kredit tarixlari bazalarini
takomillashtirish strategik ahamiyat kasb etadi.
Natijada, iqtisodchi olimlarning turli yondashuvlari bir nuqtada – ya’ni, kredit tizimini kompleks
boshqarish, to‘lov qobiliyatini chuqur tahlil qilish va shaffof moliyaviy mexanizmlar yaratish zaruratida
birlashadi. Bu esa tadbirkorlik subyektlari faoliyatining moliyaviy barqarorligini ta’minlash bilan birga,
mamlakat iqtisodiy o‘sishining barqaror sur’atlarini kafolatlashga xizmat qiladi.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekiston iqtisodiyotining hozirgi rivojlanish bosqichida tadbirkorlik
subyektlarining moliyaviy barqarorligi, ularning bank kreditlariga kirish imkoniyati va to‘lov qobiliyatining
darajasi mamlakatning iqtisodiy o‘sish sur’atlarini bevosita belgilovchi omilga aylangan. Professor O.K.
Iminov ta’kidlaganidek, kredit mexanizmi — bu faqat moliyaviy operatsiyalar majmui emas, balki
iqtisodiyotni qayta taqsimlash, investitsion oqimlarni yo‘naltirish va resurslardan samarali foydalanishni
ta’minlaydigan murakkab tizimdir
12
. Ushbu yondashuv bugungi kunda milliy bank sektorining islohoti bilan
uzviy uyg‘unlashmoqda.
8
Iminov, O.K. (2024-yil). Kredit mexanizmi: nazariya va amaliyot. Toshkent
9
Shaislamova, N.K. Opportunities for Reducing the Risk Level of Commercial Banks.
10
Koraliev, & Oblomurodov, N. Xususiy sektor va bank kreditlariga kirish imkoniyati: O‘zbekiston tajribasi.
Toshkent
11
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki me’yoriy hujjatlari (2021–2025). Bank kredit siyosati va to‘lov intizomini
mustahkamlash bo‘yicha ko‘rsatmalar.
12
Iminov, O.K. (2024-yil). Kredit mexanizmi: nazariya va amaliyot. Toshkent
475
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
T. Koraliev va N. Oblomurodov tomonidan ilgari surilgan qarashlar ham aynan shu fikrni to‘ldiradi:
kichik va o‘rta biznesning moliyaviy resurslarga kirish darajasi past bo‘lsa, bu butun iqtisodiyotning o‘sish
sur’atlariga tormoz vazifasini bajaradi
13
. O‘zbekiston sharoitida esa ushbu muammo kredit tarixining to‘liq
yuritilmasligi, garov mexanizmlarining sustligi va moliyaviy ma’lumotlarning shaffof emasligi bilan
murakkablashmoqda. Shu bois, iqtisodiy siyosatning ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida kreditlash tizimini
institutsional jihatdan mustahkamlash masalasi dolzarb bo‘lib qolmoqda.
N. Shaislamova va O. Isakovlarning tadqiqotlari to‘lov qobiliyatining tahlilida faqat rentabellik va
likvidlik ko‘rsatkichlari bilan cheklanmasdan, korxonaning menejment sifati, innovatsion faolligi va bozor
barqarorligini ham hisobga olish zarurligini ilmiy asoslab beradi
14
. Ularning yondashuvi amalda kredit scoring
tizimlarini takomillashtirish, risklarni miqdoriy va sifat jihatdan baholash imkoniyatini kengaytiradi. Bu, o‘z
navbatida, banklarning muammoli kreditlar (NPL) ulushini kamaytirish va portfel sifatini oshirishda strategik
rol o‘ynaydi.Xalqaro miqyosda Stiglitz va Weiss tomonidan ishlab chiqilgan kredit cheklanishi nazariyasi,
shuningdek, Myers va Majlufning “pecking order theory” konsepsiyasi kredit bozorida axborot asimmetriyasi
va ichki moliyalashtirish ustuvorligi muammosini yoritadi. Bu nazariy asoslarga tayangan holda aytish
mumkinki, O‘zbekiston sharoitida kredit munosabatlarini samarali boshqarish uchun korxonalar va banklar
o‘rtasida axborot oqimini raqamlashtirish, shaffof moliyaviy ekotizimni shakllantirish muhim ahamiyat kasb
etadi.
Amaliy jihatdan qaralganda, 2024–2025-yillardagi statistik tahlillar O‘zbekiston bank sektorida
muammoli kreditlar ulushi 4,2 % dan 3,8 % gacha kamayganini, shu bilan birga, kredit portfeli hajmining
o‘sishi iqtisodiy faollikni kuchaytirganini ko‘rsatadi
15
. Biroq Fitch Ratings agentligining baholashlariga ko‘ra,
bu o‘sish bilan birga valyuta risklari, likvidlik cheklovlari va tashqi qarz bosimi ham saqlanib qolmoqda.
Demak, kredit siyosatida hajm ko‘rsatkichlaridan ko‘ra sifat omillariga e’tibor qaratish davr talabi hisoblanadi.
Yuqoridagi ilmiy va amaliy natijalar asosida aytish mumkinki, O‘zbekiston bank tizimi uchun eng
muhim strategik yo‘nalish – bu kredit mexanizmini raqamlashtirish, risklarni ilg‘or tahlil texnologiyalari orqali
boshqarish va tadbirkorlik subyektlarining to‘lov qobiliyatini kompleks baholash tizimini yaratishdir. Mazkur
yo‘nalishlar bo‘yicha olib boriladigan islohotlar nafaqat banklarning moliyaviy barqarorligini, balki butun
iqtisodiyotning investitsion jozibadorligini oshiradi.Natijada, kreditlash tizimini chuqur tahlil qilish, to‘lov
qobiliyatini har tomonlama baholash va iqtisodiy xavflarni minimallashtirish O‘zbekistonning uzoq muddatli
iqtisodiy strategiyasining asosi sifatida qaralishi lozim. Zero, moliyaviy barqarorlik – bu nafaqat banklar
daromadining, balki milliy iqtisodiy xavfsizlikning ham kafolatidir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 9-dekabrdagi PQ–445-son qarori.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki me’yoriy hujjatlari (2021–2025). Bank kredit siyosati va
to‘lov intizomini mustahkamlash bo‘yicha ko‘rsatmalar.
3.
Fitch Ratings. (2024). Uzbekistan Banking Sector Outlook: SME Credit Growth and Risk Analysis.
Fitch Ratings Report.
4.
Iminov, O.K. (2024-yil). Kredit mexanizmi: nazariya va amaliyot. Toshkent
5.
Isakov, O. (2024-yil). Makroiqtisodiy omillar va muammoli kreditlar: O‘zbekiston bank tizimi tahlili.
Toshkent.
6.
Koraliev, & Oblomurodov, N. Xususiy sektor va bank kreditlariga kirish imkoniyati: O‘zbekiston
tajribasi. Toshkent
7.
Myers, S., & Majluf, N. (1984). Corporate financing and investment decisions when firms have
information that investors do not have. Journal of Financial Economics.
13
Koraliev, & Oblomurodov, N. Xususiy sektor va bank kreditlariga kirish imkoniyati: O‘zbekiston tajribasi.
Toshkent
14
Shaislamova, N.K. Opportunities for Reducing the Risk Level of Commercial Banks.
15
Fitch Ratings. (2024). Uzbekistan Banking Sector Outlook: SME Credit Growth and Risk Analysis. Fitch Ratings
Report.
476
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
8.
Shaislamova, N.K. Opportunities for Reducing the Risk Level of Commercial Banks.
9.
Stiglitz, J., & Weiss, A. Credit Rationing in Markets with Imperfect Information. The American
Economic Review.
