485
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
KREATIV YONDASHUV ASOSIDA BO‘LAJAK MUHANDISLARNI
KASBIY FAOLIYATGA TAYYORLASH METODIKASINI
TAKOMILLASHTIRISH
Ibragimov Abdullo Abduraimovich
Denov tadbirkorlik va pedagogika inisituti mustaqil tatqiqotchisi
Tel:+998 (90) 519-65-61
https://doi.org/10.5281/zenodo.17527035
Annotatsiya:
Mazkur tezisda muhandislik ta’limida kreativ yondashuvning o‘rni, bo‘lajak
muhandislarni kasbiy faoliyatga tayyorlashda ijodiy fikrlash, muammoli vaziyatlarni hal etish, innovatsion
loyihalar asosida o‘qitishning metodik imkoniyatlari tahlil qilingan. Ta’lim jarayonida kreativ yondashuvni
qo‘llash orqali talabalarning mustaqil fikrlashi, amaliy ko‘nikmalarni egallashi va texnologik tafakkurini
rivojlantirishga qaratilgan takliflar ishlab chiqilgan.
Kirish.
Bugungi kunda raqamli iqtisodiyot, sanoatning avtomatlashtirilishi va “Industry 4.0”
konsepsiyasi muhandislik kasbiga yangi yondashuvlarni talab qilmoqda. Muhandislik ta’limi faqat nazariy
bilim emas, balki kreativ fikrlash, innovatsion muammolarni hal etish, jamoaviy ish va texnologik tafakkurni
shakllantirishga yo‘naltirilgan bo‘lishi zarur.
Bo‘lajak muhandislarni kasbiy faoliyatga tayyorlashda kreativ yondashuv — bu ta’lim jarayonini
shunchaki texnik tayyorgarlik emas, balki ijodiy faoliyatga asoslangan integratsiyalashgan tizim sifatida
tashkil etishni nazarda tutadi. Shunday ekan, zamonaviy o‘qitish metodikasini takomillashtirishda pedagogik
innovatsiyalar, loyiha asosida o‘qitish, amaliy mashg‘ulotlarni raqamli texnologiyalar bilan uyg‘unlashtirish
muhim ahamiyat kasb etadi.
Kreativ yondashuvning nazariy asoslari
“Kreativlik” atamasi lotincha
creatio
— “yaratish”, “yangilik kiritish” so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib,
ta’lim jarayonida yangi g‘oya va echimlarni topish qobiliyatini anglatadi. Muhandislik ta’limida kreativ
yondashuv deganda, muammoli, loyihaviy va dizayn asosidagi o‘qitish usullari orqali talabalarni real ishlab
chiqarish sharoitlariga tayyorlash tushuniladi.
Psixolog olimlar E. Torrens, D. Gilford va A. Maslowning tadqiqotlarida kreativlik inson tafakkurining
eng yuqori bosqichi sifatida e’tirof etiladi. O‘zbekistonlik pedagog olimlar (X. Yo‘ldoshev, O. Hasanboyeva,
M. Usmonov va boshqalar) esa kreativ yondashuvni ta’limning innovatsion metodik komponenti sifatida
baholaydilar.
Kreativ yondashuvning asosiy tamoyillari quyidagilardan iborat:
•
Ta’lim jarayonida erkin fikrlash va muammoli vaziyatlar yaratish;
•
Nazariya bilan amaliyotni uyg‘unlashtirish;
•
Talabaning shaxsiy tajribasiga tayanish;
•
O‘qituvchi va talabalar o‘rtasida hamkorlikni kuchaytirish;
•
“O‘qituvchi – mentor – loyiha rahbari” uchlik tizimini joriy etish.
Bo‘lajak muhandislarni kasbiy tayyorlashda kreativ metodlar
Muhandislik ta’limida kreativ yondashuvni qo‘llash uchun quyidagi
zamonaviy
pedagogik texnologiyalar
samarali hisoblanadi:
1.
Loyiha asosida o‘qitish (Project-Based Learning)
– talabalar real muammolarni aniqlab, ularning
yechimi uchun texnik loyiha ishlab chiqadilar. Masalan, energiya tejovchi qurilma modeli yoki
avtomatlashtirilgan tizim yaratish.
2.
Muammoli o‘qitish (Problem-Based Learning)
– o‘qituvchi talabaga tayyor yechim emas, balki
muammoni beradi. Talaba esa tahlil, tajriba va texnologik fikrlash orqali yechim topadi.
3.
STEAM yondashuvi
– fan, texnologiya, muhandislik, san’at va matematika fanlarini integratsiyalash
orqali muhandislik tafakkurini kengaytiradi.
4.
Virtual laboratoriyalar va simulyatsiya
– real texnik jarayonlarni kompyuter modellari orqali
o‘rgatish, talabalarda amaliy tajriba hosil qiladi.
486
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
5.
Dizayn fikrlash (Design Thinking)
– texnik masalalarni inson ehtiyojlariga yo‘naltirib hal etish; bu
muhandisning ijtimoiy mas’uliyatini kuchaytiradi.
Bu metodlar yordamida o‘quv jarayoni faqat bilim berish emas, balki
yaratuvchan fikrlash
,
amaliy dizayn
va
jamoaviy ishlab chiqish madaniyati
ni rivojlantirishga xizmat qiladi.
3. Kreativ kompetensiyalarni shakllantirish va baholash
Kreativ yondashuv asosida tayyorlangan muhandis faqat texnik bilimga ega emas, balki quyidagi
kasbiy
kompetensiyalar
ni egallashi lozim:
•
Innovatsion fikrlash kompetensiyasi
– yangi g‘oya va texnologiyalarni ishlab chiqish qobiliyati;
•
Konstruktiv tafakkur
– texnik muammolarga yechim topish, modellash va loyihalash ko‘nikmasi;
•
Axborot-kommunikatsion kompetensiya
– raqamli texnologiyalardan samarali foydalanish;
•
Jamoaviy hamkorlik
– ko‘p tarmoqli loyihalarda birgalikda ishlash;
•
O‘zini rivojlantirish kompetensiyasi
– kasbiy yangiliklarni muntazam o‘rganish va amaliyotga tatbiq
etish.
Kreativ kompetensiyalarni baholashda test, loyiha himoyasi, refleksiya, “portfel” tizimi, amaliy topshiriqlar
va interaktiv monitoring metodlari qo‘llanilishi lozim.
Kreativ ta’lim metodikasini takomillashtirish yo‘nalishlari
Bo‘lajak muhandislarni kreativ yondashuv asosida tayyorlash tizimini takomillashtirish uchun quyidagi
metodik yo‘nalishlar taklif etiladi:
1.
Ta’lim mazmunini yangilash
– muhandislik fanlarini amaliy loyihalar bilan bog‘lash, o‘quv
dasturlariga “innovatsion fikrlash” modullarini kiritish.
2.
Pedagogik hamkorlik modelini joriy etish
– o‘qituvchi, sanoat korxonasi va talaba o‘rtasida
integratsion tizim yaratish.
3.
Kreativ muhitni shakllantirish
– universitetlarda “texno-hakaton”, “innovatsion laboratoriya”,
“startap inkubator” platformalarini tashkil etish.
4.
O‘qituvchilarning kreativ salohiyatini rivojlantirish
– qayta tayyorlov va malaka oshirish
jarayonlarida innovatsion pedagogik texnologiyalarni o‘rgatish.
5.
Xalqaro tajribani o‘rganish
– Finlyandiya, Janubiy Koreya, Germaniya va Yaponiya muhandislik
ta’limidagi kreativ o‘qitish modellarini milliy tizimga tatbiq etish.
Xulosa
Kreativ yondashuv asosida muhandislarni tayyorlash – bu zamonaviy ta’limning eng muhim
yo‘nalishlaridan biridir. Bunday yondashuv orqali talaba nafaqat texnik bilimlarni egallaydi, balki muammoli
vaziyatda mustaqil qaror qabul qilish, ijodiy yechim topish va kasbiy yangilik kiritish qobiliyatiga ega bo‘ladi.
Oliy ta’lim tizimida kreativ metodikani takomillashtirish – muhandislik kadrlarini xalqaro mehnat
bozorida raqobatbardosh, innovatsion tafakkurli, texnologik yangiliklarga ochiq shaxslar sifatida
shakllantirishning muhim omilidir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Oliy ta’lim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi
to‘g‘risida”gi PF–5847-son Farmoni, 2019-yil 8-oktabr.
2.
Hasanboyeva O., Yo‘ldoshev X.
Pedagogik texnologiyalar va kreativ ta’lim metodlari.
– Toshkent:
TDPU, 2022.
3.
Torrance E. P.
Guiding Creative Talent.
– Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall, 1962.
4.
UNESCO (2023).
Engineering Education for the Future: Creative Skills and Innovation in Higher
Education.
Paris.
5.
G‘anieva N. M.
Muhandislik ta’limida innovatsion yondashuvlar.
– Toshkent: Innovatsiya nashriyoti,
2021.
