516
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
MASOFAVIY BANK XIZMATLARI: AFZALLIKLARI VA XAVF-
XATARLARI
Toshpo’latova Nodira Ilxon qizi
Denov Tadbirkorlik va Pedagogika Instituti
Bank ishi va auditi yo‘nalishi
2-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.17529017
Annotatsiya:
Ushbu tezisda, O’zbekiston bank tizimi faoliyati, uning rasmiy manbalari, xizmat turlari
tahlil qilinadi. Bundan tashqari, rasmiy sayt manzillari keltirilib, undagi xizmat ko’rsatishning aholi uchun
qulayligi, hamda banklarning iqtisodiyotdagi roli, mijozlar uchun mavjud xizmat turlari ham o’rganiladi.
Kalit so’zlar:
mobil banking, texnologiya, iqtisodiyot, bank tizimi, kredit, biznes, internet, tranzaksiya,
bank hisobi,
Kirish:
XXI asr bu ''Texnologiyalar va innovatsiyalar'' asri. Bugungi kunda innovatsiya va yangi texnologik
oʻzgarishlar kirib bormagan soha yoʻq. Qishloq xoʻjaligidan tortib, ta'lim, tibbiyot , iqtisodiyot, ekologiya,
ishlab chiqarish yoki biznes, hattoki, kundalik turmush tarzimizda ham muhim ahamiyat kasb etmoqda. Shu
bilan birga bank sohasida ham raqamlashtirish jadallik bilan rivojlanmoqda.
So‘nggi yillarda raqamli texnologiyalar bank tizimining ajralmas qismiga aylangan. D. J. Muzafarovich
(2023) o‘z tadqiqotida O‘zbekistonda mobil to‘lovlar tizimining jadal rivojlanayotganini, bu esa aholi uchun
qulaylik va vaqt tejamkorligini ta’minlayotganini ta’kidlaydi.[1]
M.K.Avezov (2022) esa internet-banking xizmatlari tejamkor deb hisoblagan. Unga ko’ra, internet-
banking qo’shimcha xarajatlar oldini oladi.[2]
Masofaviy bank xizmatlarining asosiy tamoyili mijoz va bank o‘rtasida turli axborotlarning masofadan
almashinuvi hisoblanadi. Bunda bank tomonidan mazkur amaliyotning xavfsizligi ta’minlanadi.
Bank hisobvaraqlariga masofadan xizmat ko‘rsatish tizimlarining turlari[3]:
-
Bank-Mijoz
-
Internet-banking
-
Mobil banking
-
SMS-banking
Bank-Mijoz
– bu kompyuter orqali amalga oshiriladigan tizim bo‘lib, bunda mijozning kompyuteriga
maxsus dastur o‘rnatiladi. Ushbu dastur kompyuterda barcha mijoz ma’lumotlarni saqlaydi (asosan to‘lov
hujjatlari va hisobvaraqlardan ko‘chirmalar). Bank va mijozning kompyuteri o‘rtasida modem orqali
to‘g‘ridan-to‘g‘ri aloqa amalga oshiriladi.
Internet-banking
– bu mijozlarning depozit hisobvaraqlarini, jumladan bank kartalariga ochilgan
hisobvaraqlarini, internet orqali boshqarish huquqini beruvchi tizimdir. Bu xizmat turi mijozning masofadan
bank bilan bog‘langan holda real vaqt davomida to‘lovlarni o‘tkazish uchun mo‘ljallangan tizimdir.
Foydalanuvchi tizimga veb-brauzer orqali kiradi. Internet-banking tizimi bankning veb-serverida
joylashtiriladi. Foydalanuvchi bankning veb-saytida barcha o‘z ma’lumotlari (to‘lov hujjatlari va
hisobvaraqlardan ko‘chirmalar)ni ko‘rib chiqish imkoniyatiga ega.
Internet-banking xizmati orqali mijoz o‘z ish joyida yoki boshqa o‘ziga qulay sharoitda:
-
to‘lovlarni o‘tkazish;
-
to‘lov o‘tishi bosqichlarini kuzatish;
-
barcha hisobotlarni olish kabi amaliyotlaridan istalgan vaqtda foydalanish imkoniyatini yaratadi.
-
Internet-banking orqali mijoz o‘z ish joyidan internet orqali bank saytiga ulanib, o‘z hisobraqamiga
tushayotgan pullarni ko‘rishi va pul o‘tkazmalarini tayyorlab bankka uzatishi mumkin bo‘ladi.
Mobil banking tizimi internet-banking texnologiyasi asosida yaratiladi.
SMS-banking
– bu bank mijozlarga ularning depozit hisobvaraqlaridagi hamda bank kartalariga ochilgan
hisobvaraqlaridagi operatsiyalar haqida SMS ko‘rinishdagi ma’lumotlarni olish tizimidir. Hisobvarag‘idan
ma’lumot olish uchun mijoz bankning maxsus telefon raqamiga belgilangan SMS-so‘rovni yuborish kerak.
Mijoz uchun SMS-banking xizmati quyidagi amallarni bajarish imkoniyatlarini beriladi:
517
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
-
hisobvarag‘iga kelib tushgan mablag‘lar;
-
hisobvarag‘idan qilingan xarajatlar;
-
hisobvaraq balansi;
kun davomida o‘tkazilgan bank operatsiyalari haqida operativ ma’lumot olish.
Mobil banking
— bu tijorat banklari tomonidan mijozlarga mobil telefon orqali bank xizmatlarini
masofadan turib ko‘rsatish tizimidir. Oddiy qilib aytganda mobil banking oʻz mijozlariga hohlagan joylari va
vaqtlarida bankka bormasdan, pul oʻtkazmalari, hisoblarini boshqarish, soliq va boshqa toʻlovlarni amalga
oshirish imkonini beradi. Mobil banking tizimi internet-banking texnologiyasi asosida yaratiladi.
Shu bilan birga har bir shahar yoki tumanda bank filiallarini ochish kabi xarajatlar oldini oladi. Mobil
banklar orqali mijozlar bank tashkilotlariga borib soatlab navbat kutishda yoki operatorlarga bogʻlanishda
qiyinchiliklarga uchramasdan oʻz moliyaviy tranzaksiyalarini oson amalga oshirishadi.
Birinchi boʻlib Finlandiyada banklar 1990- yillarda oʻz mijozlariga onlayn xizmat koʻrsatishni boshlagan.
Deyarli barcha kundalik bank operatsiyalari onlayn tarzda amalga oshirilgan. Bundan tashqari, Finlandiyada
biznes egalarininig 87.5 foizi onlayn banklardan toʻliq foydalanishgan[4].
Oʻzbekistonda esa Internet va mobil banklar 2000-yilda shakllana boshlagan va mijozlariga onlayn
xizmatlarni taklif qilgan. 2010- 2015 yillarda esa aholi uchun mobil banking xizmatlari paydo boʻldi va Click,
Payme va Upay kabi ilovalar xizmatlaridan foydalanish boshlangan. Hozirda esa, aholi tijorat banklarining
mobil ilova dasturlari orqali kartadan kartaga pul o‘tkazish (P2P) operatsiyalarini, soliq, byudjet, kommunal
va boshqa to‘lovlarni amalga oshirish, kredit olish va ularni to’lash, onlayn omonatlarni rasmiylashtirish,
depozit hamda hisobvaraqlarini masofadan ochish, xalqaro bank karta hisobvarag‘idan to‘lovlarni amalga
oshirish va boshqa masofaviy bank xizmatlaridan keng foydalanmoqda. Bu esa albatta o’z , mamlakatni ham
ichki, ham tashqi aloqalarini rivojlantirishda muhim omil bo’lib xizmat qilmoqda.
1-jadval
Mobil banking tizimining SPOT tahlili
1
Tahlil elementi
Mazmuni
Kuchli tomonlar (S – Strengths)
• Xizmatlarning tezkorligi va qulayligi
• Bank filialiga bormasdan operatsiyalarni bajarish
imkoniyati
• 24/7 faoliyat yuritishi
• Mijozlar uchun tranzaksiya xarajatlarining kamayishi
Muammolar (P – Problems)
• Ba’zi hududlarda internet sifati pastligi
• Texnik nosozliklar yoki ilovalarning sekin ishlashi
• Foydalanuvchilarning texnologik savodxonligi yetarli
emasligi
• Ayrim bank ilovalarida interfeys murakkabligi
Imkoniyatlar (O – Opportunities)
• Raqamli iqtisodiyotning jadal rivojlanishi
• Innovatsion to‘lov tizimlarini joriy etish
• Xalqaro to‘lov tizimlari bilan integratsiya imkoniyatlari
• Raqobat tufayli xizmat sifatining oshishi
Tahdidlar (T – Threats)
• Kiberxavfsizlik bilan bog‘liq muammolar
• Foydalanuvchi ma’lumotlarining o‘g‘irlanish xavfi
• Firibgarlik holatlari
Tahlil natijalari ko’rsatib turibtiki, O’zbekistonda internet banking jadal rivojlanib bormoqda. Shunga
qaramasdan, xavfsizlik, mijozlar savodxonligini oshirish ushbu sohani yanada gullashiga xizmat qiladi.
2-jadval
1
Tijorat banklari mobil ilova ma’lumotlariga asosan muallif tomonidan tayyorlandi.
518
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
O‘zbekiston tijorat banklarining mobil ilovalari, ularning asosiy imkoniyatlari va xavfsizlik
choralari
2
№
Bank nomi
Ilova
nomi
Asosiy
imkoniyatlar
Qo‘shimc
ha qulayliklar
Xavfsiz
lik choralari
1
“O‘zbekiston
Respublikasi Tashqi
iqtisodiy faoliyat
milliy banki” AJ
(NBU)
Milliy
Pul
o’tkazmalari,
valyuta
ayrboshlash,
kommuna
l to‘lovlar, QR-
to‘lov, omonat
ochish
SMS-
kod, Face ID,
tranzaksiya
monitoring
tizimi
2
AITB “Ipak
Yo‘li”
Ipak
Yo‘li Mobile
Kredit
to‘lovlari,
xizmatlar
uchun to‘lov,
mikroqarz
olish
Kartani
onlayn
bloklash,
avtomatik
to‘lov
sozlamalari
PIN-
kod, barmoq
izi himoyasi,
avtorizatsiya
cheklovi
3
“TBC
Bank”ATB
TBC UZ
To‘lovla
r, pul
o‘tkazmalari,
valyuta
ayirboshlash
Onlayn
kredit olish,
virtual karta
yaratish, QR
orqali to‘lov
Biometr
ik himoya,
ikki bosqichli
kirish, xavfli
sessiyalarni
avtomatik
uzish
4
“Agrobank”AT
B
Agrobank
Mobile
Kommu
nal to‘lovlar,
kartadan
kartaga
o‘tkazmalar,
hisoblarni
kuzatish
Mobil
depozit va
kredit
kalkulyatori
Kuchli
parol, SMS-
tasdiqlash,
vaqtinchalik
sessiya
cheklovi
5
“Hamkorbank”A
TB
Hamkor
Mobile
To‘lovla
r, o‘tkazmalar,
valyuta
kurslari,
hisoblarni
boshqarish
Xizmat
tariflarini
ko‘rish,
kartalararo
tezkor o‘tkazma
Face
ID, PIN-kod,
3D Secure
tizimi
6
“Kapitalbank”A
TB
Kapitalba
nk Mobile
To‘lov
va o‘tkazmalar,
kartani
boshqarish, QR
to‘lov
Onlayn
kredit olish,
cashback tizimi
Barmoq
izi, SMS
kodlash,
maxsus
xavfsizlik
filtri
7
“Asaka
Bank”ATB
Asaka
Mobile
Kommu
nal va davlat
xizmatlari
uchun to‘lov,
balansni
tekshirish
Kartani
onlayn
bloklash,
qo‘shimcha
karta qo‘shish
2
bosqichli
tasdiqlash,
Face ID, vaqt
cheklovi
2
Tijorat banklari mobil ilova ma’lumotlariga asosan muallif tomonidan tayyorlandi.
519
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
8
“InFin
Bank”ATB
InFin
Mobile
To‘lov,
o‘tkazma,
valyuta
ayirboshlash,
hisoblarni
boshqarish
Onlayn
kredit va
depozit arizalari
SMS-
tasdiqlash,
PIN-kod,
biometrik
himoya
Jadvaldan ko’rinib turibdiki, O’zbekistonda deyarli barcha tijorat banklari o’zining xizmatlarini mobil
ilovalar orqali ham keng yo’lga qo’ygan. Bu ilovalarda esa xavfsizlik choralariga alohida etibor berilgan ya’ni
har bir mijoz o’z hisob varag’ini shaxsiy biometrik ma’lumotlari yoki maxfiy kodlari orqali ko’zatib boradi va
moliyaviy amaliyotni amalga oshiradi.
Mobil bankingning yuqorida kursatilgan afzalliklariga qaramasdan bir qancha xavf-xatarlari ham mavjud.
Mobil banking bevosita internet bilan bog’langanligi sababli, xakkerlar tomonidan hujumlar kuzatilishi
mumkin. Bunda mijozlarning karta ma’lumotlari yoki parollari o’g’irlanishi mumkin. Bundan tashqari, onlayn
banking xizmati dasturiy ta’minot hisoblanganligi sababli texnik nosozliklar yoki aloqa uzilishlari kuzatilishi
mumkin. Bu esa to’lovlar kechikishiga yoki bekor bo’lishiga sabab bo’lishi mumkin. Shuningdek
foydalanuvchilarning etiborsizligi yoki yetarli bilimga ega emasliklari sababli soxta bank havolalariga kirish,
SMS- kodlarni begona shaxslarga berish yoki noto’g’ri pul o’tkazmalarini amalga oshirib, o’z hisoblarini xavf
ostiga qo’yishi yoki yo’qotishi mumkin.
Mobil banking tizimidagi bu xavflar asosan inson omili tufayli vujudga keladi. Shuning uchun, bank o’z
mijozlarining savodxonligini oshirishi, internet banklarining ommabopligini ta’minlashi, ya’ni, yoshi kattalar
ham, yoshlar ham birdek foydalana olish imkoniyati yaratish bu muammolarning yechimi bo’la oladi. Bu
muammoni bartaraf etish, banklarning aholiga sifatli xizmat qilishini ta’minlab, banklarning barqaror
rivijlanishiga olib keladi.
Xulosa:
Xulosa qilib aytganda, so’nggi yillarda O’zbekiston bank tizimida mobil banklar jadallik bilan rivojlanib
kelmoqda. Tashkil qilingan har bir bank o’z xizmatlarini kengaytirish uchun faoliyatini raqamlashtirishga,
qulay xizmat turlarini yaratishga harakat qilmoqda. Bu esa aholi uchun yangi va qulay imkoniyatlarni taqdim
etib, mamlakat iqtisodiyotining ham rivojlanishiga katta hissa qo’shmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
D. J. Muzafarovich. O’zbekistonda mobil to’lovlarning rivojlanishi// “Raqamli Iqtisodiyot” ilmiy-electron
jurnali. 4-son, 43-55s.
2.
M.K.Avezov. Raqamli bank xizmatlari va uning afzalliklari// “Scientific progress” jurnali. 2022y, 808-
814s
3.
Abdumannono.B.M, Yoldoshov. SH.SH . Masofadan bank xizmatlarini ko’rsatish masalari// Journal of
Marketing, Business and Management. Volume 1, Issue 8 (November), 11-15 s.
4.
Juhani Myllynen "Modern banking solutions changing business and people"
5.
Ipak Yo‘li Bank https://ipakyulibank.uz.
6.
TBC Bank / TBC UZ https://tbcbank.uz.
7.
Agrobank https://agrobank.uz.
8.
Hamkorbank https://hamkorbank.uz.
9.
Kapitalbank https://kapitalbank.uz.
10.
Asaka Bank http://www.asakabank.uz.
