522
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
YASHIL IQTISODIYOT TAMOYILLARI ASOSIDA IQTISODIY
RIVOJLANISH BO‘YICHA XORIJ TAJRIBASI
Najimadinov Ravshanbek Dushamboyevich
Angren universiteti
“Iqtisodiyot va moliya” kafedrasi dotsenti, PhD
https://doi.org/10.5281/zenodo.17529046
XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab sayyoramizda ekologik muvozanatning buzilishi global tus oldi. Bu
davrda rivojlangan davlatlar sanoatni, qishloq xо‘jaligini, transport va kimyo tarmoqlarini jadal sur’atlarda
rivojlantirishni boshladi. Natijada ishlab chiqarish hajmining ortishi va urbanizatsiya jarayonlarining
tezlashishi shiddat bilan kechdi. Bu jarayon о‘z navbatida energiya va yoqilg‘i resurslariga bо‘lgan talabni
keskin oshirdi.
Inson faoliyatining shiddatli о‘sishi tabiiy muhitga jiddiy ta’sir kо‘rsatdi. Sо‘nggi yuz yil ichida yer sharida
dehqonchilikka yaroqli maydonlar tо‘rtdan bir qismga qisqardi, chunki katta hududlar uy-joylar, sanoat
korxonalari va yо‘llar qurilishi bilan band etildi. Shuningdek, insonning yog‘och mahsulotlariga bо‘lgan
talabini qondirish, shu bilan birga kо‘p sonli yong‘inlar natijasida jahon bо‘yicha о‘rmonlarning uchdan ikki
qismi yо‘q qilindi. Bu ekologik tizimning barqarorligiga sezilarli darajada salbiy ta’sir kо‘rsatdi.
Har yili ishlab chiqarish va xizmat kо‘rsatish sohalarida taxminan 20 trillion tonna xomashyo va resurslar
aylanadi. Bu miqyosdagi resurs harakati tabiiy muhitning buzilishiga, atmosferadagi kislorod miqdorining 10-
15 milliard tonnagacha kamayishiga olib kelmoqda. Natijada atmosferaning tabiiy tozalanish qobiliyati
pasayib, biosferadagi hayotiy jarayonlarga salbiy ta’sir kuchaydi.
Suv resurslari holati ham shundan kam emas. Oxirgi yarim asr mobaynida yer sharida aholi jon boshiga
tо‘g‘ri keladigan toza ichimlik suvi miqdori 60 foizga kamaydi. Har yili sanoat korxonalarida foydalanilgan
150-160 kub kilometr suv daryo va kо‘llarga chiqindili holda oqiziladi. Shu bilan birga, turli texnogen
falokatlar va texnik nosozliklar sababli har yili okean suvlariga taxminan 25-30 million tonna neft aralashmasi
tushmoqda.
Sanoat tarmoqlari suv iste’molining asosiy qismiga ega: 1 tonna pо‘lat ishlab chiqarish uchun о‘rtacha 300
kub metr, 1 tonna qog‘oz ishlab chiqarish uchun esa 900 kub metr suv sarflanadi. Umuman olganda, dunyo
bо‘yicha foydalanilayotgan suvning 70 foizi qishloq xо‘jaligida, 20 foizi sanoatda va 10 foizi uy xо‘jaliklarida
sarflanmoqda. Mutaxassislar prognozlariga kо‘ra, agar bu tendensiya saqlanib qolsa, 2030 yilga kelib dunyo
aholisining qariyb 47 foizi toza ichimlik suvi tanqisligi sharoitida yashashiga tо‘g‘ri keladi.
Yuqorida qayd etilgan holatlar inson faoliyatining tabiat qonunlariga zid ravishda amalga
oshirilayotganligini kо‘rsatadi. Buning natijasida dunyo iqtisodiyotida ekologik muvozanatni inkor etuvchi
“jigarrang iqtisodiyot” tushunchasi vujudga keldi. Hozirgi kunda insoniyat oldidagi eng dolzarb vazifalardan
biri ana shu “jigarrang” modeldan voz kechib, tabiiy resurslarni asrash va barqaror о‘sishni ta’minlovchi
“yashil iqtisodiyot” yо‘liga о‘tishdir. Bu nafaqat ekologik barqarorlikni tiklash, balki insoniyatning
kelajakdagi iqtisodiy xavfsizligini ta’minlash uchun ham strategik ahamiyat kasb etadi.
“Yashil” iqtisodiyot tushunchasi XX asrning 90-yillarida shakllangan bo‘lib, insonning tabiatga bo‘lgan
munosabatini muqobillashtirish asosida atrof-muhitning tozaligini, resurslardan va ishlab chiqarilgan
mahsulotlardan samarali foydalanish natijasida aholi turmush darajasini va sog‘ligini yaxshilashdan iborat.
Keyinchalik shakllangan “yashil shahar”, “yashil transport”, “yashil o‘sish”, “yashil hudud”, “yashil kimyo”,
“yashil texnologiya” tushunchalari “yashil” iqtisodiyotni shakllantiruvchi yo‘nalishlari hisoblanadi.
O‘tgan asrning 60 yillaridan boshlab, sanoatni, qishloq xo‘jaligini va transportni jadal rivojlanishi asosida
sayyoramizda, jumladan, O‘zbekistonda ham ekologik xolatni buzilishi boshlandi. Insoniyat doimo
shakllanayotgan salbiy xolatlarni oldini olishga, o‘z manfaatiga moslashga xarakat qiladi va ko‘plab mavjud
muammolar o‘z yechimini topadi. Jumladan, bugungi kundagi “yashil” iqtisodiyotga o‘tish o‘ta dolzarbdir.
Atrof-muhitni yaxshilashga bag‘ishlangan birinchi butun jahon konferensiyasi 1972-yil Stokgolm shahrida
o‘tkazildi va unda 113 ta mamlakatlardan mutaxassislar qatnashdi [2].
Konferensiyada inson va tabiat o‘rtasidagi ekologik muammolar muhokama qilindi va 26 ta bo‘limdan
iborat atrof-muhitni muxofaza qilish tamoyillari asosida Deklarasiya kabul qilindi hamda ularni amalda
523
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
ko‘llanilishi bo‘yicha ko‘rsatmalar berildi. Shuning asosida BMT atrof muhitni muxofaza qilish - YUNEP
dasturi qabul qilindi.
Ob-havo o‘zgarishini atrof-muhitga ta’siri masalalari 1997-yilda Yaponiyaning Kioto shahrida o‘tkazilgan
3-xalqaro konferensiyada muhokama qilinib, “Kioto protokoli” qabul qilindi. Unda yer shari bo‘yicha sanoatni
rivojlantirish asosida shakllanadigan zararli gazlar miqdori 2015-yilda, 1997-yilga nisbatan 5 % kamaytirish
belgilangan [3].
Yuqorida qayd etilgan konferensiyadagi ko‘rsatmalar shunday ilmiy tadqiqotlar asosida “yashil”
iqtisodiyotga o‘tish bo‘yicha rivojlangan xorijiy mamlakatlar yetarli darajada tajribalarga ega.
Xitoy bugungi kunda dunyodagi eng yirik ishlab chiqarish potensialiga ega davlatlardan biri hisoblanadi.
Mamlakatning sanoat quvvati yuqori darajada rivojlangani bois, chiqindilar hajmi ham juda katta ulushni
tashkil etadi. Shu bilan birga, Xitoy davlatining xususiyati shundaki, u nafaqat ichki chiqindilarni qayta
ishlaydi, balki xorijiy mamlakatlardan ham turli xomashyo kо‘rinishidagi chiqindilarni sotib oladi va ularni
qayta ishlash orqali iqtisodiy foyda kо‘radi.
AQSH sanoati rivojlangan issiqlik energetika resurslariga boy mamlakat bo‘lib, uning 15 shtatida ko‘mir
qazib olinadi, 26 ta shtatida mashinalar ishlab chiqariladi, elektronika sohasi rivojlangan, yo‘lovchi
tashiydigan samolyotlarning 55-60 % shu mamlakatda ishlab chiqariladi. AQSH da bir yilda 3 trln. kVt /s
elektroenergiya ishlab chiqariladi va uning 80 % xususiy elektrostansiyalarga to‘g‘ri keladi.
Elektroenergiyaning 60 foizi IES larda, 20 % AES va 20 % gidroelektrostansiyalarda hamda qayta tiklanadigan
energiya hisobiga to‘g‘ri keladi [4].
Avstriyada va Isroilda suvni tozalash texnologiyalari, Daniyada muqobil energiya ishlab chiqarish
texnologiyalari, Germaniya va Xitoyda havoni tozalaydigan texnologiyalar, Ispaniya va Daniyada quyosh
energiyasi bo‘yicha texnologiya ishlab chiqarish va eksport qilish keng yo‘lga qo‘yilgan.
Rossiya – tabiiy resurslarga boy bo‘lgan mamlakat hisoblanadi. Barcha mamlakatlardek Rossiyada ham
energoresurslarga bo‘lgan talab yildan-yilga oshib bormoqda [1]. Uning issiqlik energetika kompleksi
mamlakat iqtisodiyotini asosiy qismini tashkil qiladi, yani yalpi ichki maxsulotning 26-28 foizi shu
kompleksga to‘g‘ri keladi. Mamlakat eksportining 70 % shu issiqlik energetika kompleksiga to‘g‘ri keladi.
Rossiya davlati katta miqdordagi gaz zahirasiga ega bo‘lib, dunyoda yetakchi mamlakatlardan hisoblanadi.
Jahon tajribasidan kelib chiqib shuni aytish mumkinki, an’anaviy iqtisodiy rivojlanish asosiy e’tiborni
tovarlar va xizmatlar ishlab chiqarishni ko‘paytirishga qaratadi. “Yashil” iqtisodiyotda esa an’anaviy iqtisodiy
rivojlanish strategiyalari ekologik natijalarni yaxshilaydigan iqtisodiyotni shakllantirish uchun moslashtiriladi.
Boshqacha aytganda, “yashil” rivojlanish bu – barqaror rivojlanishdir. Ya’ni, “yashil” o‘sish iqtisodiy o‘sish
va rivojlanishni rag‘batlantirishni anglatadi.
Hozirgi davrda “yashil iqtisodiyot” konsepsiyasi asosida iqtisodiy о‘sishni ta’minlashning eng muhim
yо‘nalishlaridan biri global miqyosdagi ekologik va energetik muvozanatning keskinlashuvi bilan bevosita
bog‘liqdir. Bu holat, avvalo, dunyoda energiya iste’molining yildan-yilga ortib borishi, an’anaviy yoqilg‘i-
energiya resurslarining tabiiy zaxiralari kamayib borayotgani, ularning bozordagi narxi oshib borayotgani
hamda an’anaviy energetika sanoatining atrof-muhitga bо‘lgan salbiy ta’siri kuchayib borayotgani bilan
izohlanadi.
Shu sharoitda barqaror rivojlanishni ta’minlash uchun energetika tizimini qayta kо‘rib chiqish, ya’ni
uglevodorodlarga asoslangan iqtisodiy modeldan voz kechib, qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan keng
kо‘lamda foydalanishga о‘tish dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Quyosh, shamol, biomassa va geotermal
energiya kabi ekologik toza manbalar nafaqat energiya xavfsizligini ta’minlaydi, balki tabiiy muhitning
ifloslanishini kamaytiradi va “yashil iqtisodiyot” tamoyillarini amalga oshirishga zamin yaratadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Новак А.В. Основние положения энергетической стратегии России до 2035 года // Випуск, 2.
2014, 7 с.
2.
https://www.un.org/ru/conferences/environment/stockholm1972
3.
https://unfccc.int/resource/docs/publications/infokit_2003_ru.pdf
524
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
4.
https://nap.nationalacademies.org/read/25111/chapter/13
5.
www.un.org.
