565
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
ATROF-MUHITNI MUHOFAZA QILISH VA “YASHIL IQTISODIYOT”NI
RIVOJLANTIRISHDA INNOVATSION TEXNOLOGIYALARDAN
FOYDALANISH MASALALARI
Mingto‘rayev Sirojiddin To‘lqinjonovich
Denov tadbirkorlik va pedagogika insituti magistranti
Sharofitdinov Shaxzod Damin o‘g’li
Denov tadbirkorlik va pedagogika insituti magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.17535889
Annotatsiya:
Ushbu maqolada atrof-muhitni muhofaza qilish, ekologik barqarorlikni ta’minlash va yashil
iqtisodiyotni rivojlantirishda innovatsion texnologiyalardan foydalanish masalalari keng yoritilgan. Jahon
mamlakatlari tajribasi, O‘zbekiston Respublikasida amalga oshirilayotgan islohotlar va istiqbolli yo‘nalishlar
chuqur tahlil qilindi. Innovatsion yondashuvlar, raqamlashtirish, sun’iy intellekt, qayta tiklanuvchi energiya
manbalari va aqlli shahar texnologiyalarining o‘rni misollar orqali izohlangan. Shuningdek, maqolada yashil
iqtisodiyotni rivojlantirish uchun amaliy tavsiyalar berilgan.
Kalit so‘zlar:
yashil iqtisodiyot, innovatsion texnologiya, qayta tiklanuvchi energiya, aqlli shahar,
chiqindilarni qayta ishlash, raqamlashtirish, sun’iy intellekt, barqaror rivojlanish.
Аннотация.
В данной статье подробно рассматриваются вопросы охраны окружающей среды,
обеспечения экологической устойчивости и развития зеленой экономики с использованием
инновационных технологий. Проведен глубокий анализ опыта зарубежных стран, реформ,
реализуемых в Республике Узбекистан, и перспективных направлений. Рассмотрена роль
инновационных подходов, цифровизации, искусственного интеллекта, возобновляемых источников
энергии и технологий «умных городов» на примерах. Кроме того, в статье представлены практические
рекомендации по развитию зеленой экономики.
Ключевые слова:
зелёная экономика, инновационные технологии, возобновляемая энергия, умный
город, переработка отходов, цифровизация, искусственный интеллект, устойчивое развитие
Annotation
.This article provides a comprehensive overview of environmental protection, ensuring
ecological sustainability, and developing a green economy through the use of innovative technologies. It
thoroughly analyzes the experiences of other countries, the ongoing reforms in the Republic of Uzbekistan,
and promising future directions. The roles of innovative approaches, digitalization, artificial intelligence,
renewable energy sources, and smart city technologies are explained through examples. In addition, the article
offers practical recommendations for fostering the development of the green economy.
Keywords
: green economy, innovative technology, renewable energy, smart city, waste recycling,
digitalization, artificial intelligence, sustainable development
Kirish
Global miqyosda iqlim o‘zgarishi, ekologik inqirozlar va tabiiy resurslarning kamayishi XXI asrning eng
dolzarb muammolaridan biriga aylandi. Birlashgan Millatlar Tashkilotining hisobotlariga ko‘ra, so‘nggi 50 yil
davomida Yer sharining o‘rtacha harorati 1,1°C ga ko‘tarildi va bu jarayon tezlashib bormoqda. Natijada
qurg‘oqchilik, kuchli shamollar, suv resurslarining tanqisligi va biologik xilma-xillikning yo‘qolishi kabi
salbiy oqibatlar kuzatilmoqda. O‘zbekiston uchun ham bu muammolar dolzarb: Orol dengizining qurishi, havo
va suv ifloslanishi, chiqindilarni qayta ishlash muammosi mamlakat iqtisodiyoti va aholining hayot sifatiga
bevosita ta’sir qilmoqda.
Mazkur sharoitda yashil iqtisodiyot konsepsiyasi barqaror rivojlanishning muhim yo‘nalishi sifatida
shakllandi. Yashil iqtisodiyot nafaqat ekologik muammolarni kamaytiradi, balki yangi ish o‘rinlari yaratadi,
investitsiyalarni jalb qiladi va xalqaro raqobatbardoshlikni oshiradi. (02.12.2022) 2022-2026 yillarga
mo‘ljallangan “yashil iqtisodiyotga o‘tish” strategiyasini kuchaytirish, O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining PF-16 sonli Farmoni (30.01.2025) “O‘zbekiston — 2030” strategiyasini “Atrof-muhitni asrash
va yashil iqtisodiyot” yilida amalga oshirishga oid davlat dasturi” to‘g‘risida. Bu hujjatda qayta tiklanuvchi
energiyadan foydalanishni kengaytirish, iqtisodiyotni iqlim o‘zgarishiga moslashtirish va ekologik barqarorlik
tamoyillarini joriy qilish kabi ustuvor yo‘nalishlar belgilangan. PQ-184 sonli Qaror (15.05.2025) 2030-
yilgacha bo‘lgan davrda aholining ekologik madaniyatini yuksaltirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida. Bu
566
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
qarorda davlat organlarining ekologik ta’lim, jamoatchilik bilan hamkorlik va fuqarolar ekologik bilimini
oshirish choralari belgilangan. Prezident qarori “2030 yilgacha O‘zbekiston Respublikasining yashil
iqtisodiyotga o‘tishiga qaratilgan islohotlar samaradorligini oshirish bo‘yicha chora-tadbirlar” qayta
tiklanuvchi energiya manbalarini keng joriy etish va resurslardan tejab foydalanishni oshirish taklif etilgan.
Adabiyotlar tahlili
Jahon mamlakatlari tajribasi yashil iqtisodiyotga o‘tishda innovatsion texnologiyalar hal qiluvchi
ahamiyatga ega ekanini ko‘rsatmoqda. Germaniya elektr energiyasining qariyb 40 foizini qayta tiklanuvchi
manbalardan oladi va bu sohada “Energiewende” dasturi bilan mashhur. Norvegiya transport tizimida
elektromobillarning ulushi 70 foizdan oshgan bo‘lib, davlat tomonidan subsidiyalar va soliq imtiyozlari
berilmoqda. Yaponiya esa chiqindilarni qayta ishlashning ilg‘or texnologiyalarini joriy etib, “nol chiqindi”
shaharlarini yaratishda yetakchi hisoblanadi. Hindistonda “National Solar Mission” dasturi asosida quyosh
panellari keng joriy etilib, millionlab uy xo‘jaliklari elektr energiyasi bilan ta’minlanmoqda.
O‘zbekistonda ham so‘nggi yillarda muhim ishlar amalga oshirildi. Masalan, Toshkent viloyatida bir necha
yirik quyosh va shamol elektr stansiyalari ishga tushirildi. “Yashil makon” umumxalq tashabbusi orqali daraxt
ekish ishlari kengaytirildi. Bundan tashqari, chiqindilarni qayta ishlash bo‘yicha xususiy sektor vakillari
faoliyat yuritmoqda.
Asosiy qism
Innovatsion texnologiyalarning atrof-muhitni muhofaza qilish va yashil iqtisodiyotni rivojlantirishdagi
asosiy yo‘nalishlari quyidagilardan iborat:
1.
Energetika: Qayta tiklanuvchi energiya manbalari (quyosh, shamol, bioenergiya) keng joriy qilinmoqda.
Masalan, Samarqand va Navoiy viloyatlarida qurilgan quyosh elektr stansiyalari yiliga millionlab kVt/soat
elektr ishlab chiqarib, minglab xonadonlarni energiya bilan ta’minlamoqda.
2.
Transport: Elektromobillar, gibrid avtomobillar va ekologik jamoat transporti rivojlanmoqda. Norvegiya
tajribasiga ko‘ra, davlat tomonidan soliq imtiyozlari va bepul to‘xtash joylari berilishi aholining
elektromobillarga qiziqishini oshirmoqda. O‘zbekistonda ham Toshkent shahrida elektromobillar uchun
quvvatlantirish shoxobchalari qurilmoqda.
3.
Aqlli shaharlar: Smart City texnologiyalari orqali chiqindilarni nazorat qilish, suv va energiya sarfini
kamaytirish, transport oqimini boshqarish imkonini beradi. Masalan, Janubiy Koreyaning Songdo shahri
butunlay aqlli texnologiyalar asosida qurilgan bo‘lib, energiya sarfini 30 foizga kamaytirishga erishilgan
4.
Qishloq xo‘jaligi: Agro-texnologiyalar yordamida suv resurslarini tejash, yer unumdorligini oshirish va
organik mahsulotlar yetishtirish mumkin. Isroilning tomchilatib sug‘orish texnologiyasi O‘zbekistonda ham
keng tatbiq etilmoqda
5.
Sanoat chiqindilarini qayta ishlash: Plastik, metall va boshqa chiqindilarni qayta ishlash orqali yangi
mahsulotlar yaratish va resurslardan samarali foydalanish. Masalan, Toshkent viloyatida qurilgan chiqindilarni
qayta ishlash zavodi yiliga minglab tonna chiqindini qayta ishlash quvvatiga ega.
6.
Suv resurslarini boshqarish: IT texnologiyalar yordamida suv taqsimotini optimallashtirish, suv
omborlarida monitoring o‘tkazish va isrofgarchilikni kamaytirish. BMT ma’lumotlariga ko‘ra, zamonaviy
texnologiyalar yordamida suv sarfini 25 foizgacha qisqartirish mumkin.
7.
Sun’iy intellekt va Big Data: Havo sifati monitoringi, chiqindi oqimlarini boshqarish va energiya sarfini
prognoz qilishda qo‘llanilmoqda. Masalan, AQShda AI asosida qurilgan monitoring tizimlari havo
ifloslanishining erta ogohlantirishini beradi.
8.
Green fintech: Yashil obligatsiyalar, ekologik startaplarni moliyalashtirish va xalqaro investitsiyalarni jalb
etish uchun raqamli moliya texnologiyalari qo‘llanilmoqda.
1-Jadval
O‘zbekistonda yashil iqtisodiyot ko‘rsatkichlari (2020–2024 yillar)
Yil
Qayta
tiklanuvchi
energiya ulushi (%)
Chiqindilarni
qayta ishlash
darajasi (%)
Ekologik
startaplar
soni
Yashil
investitsiyalar
hajmi (mln AQSh
dollari)
CO₂ chiqindilari
kamayishi (%)
567
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
2020
6.5
10
25
120
0.8
2021
8.2
14
37
180
1.2
2022
10.7
18
52
260
1.9
2023
13.4
22
70
370
2.5
2024
17.0
28
95
510
3.3
Ushbu jadvaldan ko'rishimiz mumkinki: Qayta tiklanuvchi energiya ulushi 2020 yildagi 6.5% dan 2024
yilda 17.0% ga yetib, deyarli 2.6 baravar oshgan. Bu energiya manbalarining diversifikatsiyasi va ekologik
toza texnologiyalarga o‘tish sur’atlarini ko‘rsatadi. Chiqindilarni qayta ishlash darajasi 10% dan 28% ga
ko‘tarilib, barqaror atrof-muhit boshqaruvi yo‘lida muhim qadamlar tashlangan. Ekologik startaplar soni 4 yil
ichida 25 tadan 95 taga yetib, innovatsion yechimlar va tadbirkorlik faolligi oshganini bildiradi. Yashil
investitsiyalar hajmi 120 mln AQSh dollaridan 510 mln dollarga ko‘tarilib, xalqaro va mahalliy moliyaviy
qo‘llab-quvvatlash kuchaygan. CO₂ chiqindilari kamayishi 0.8% dan 3.3% ga yetib, atmosfera ifloslanishini
kamaytirish borasida sezilarli natijalarga erishilgan
2-Jadval
O‘zbekistonda elektromobillar ulushi (2020–2024 yillar)
Yil
Import qilingan
elektromobillar
(yillik)
Akkumulyati
v elektromobillar
(jami)
Jismoniy
shaxslarga
tegishli
avtomobillar (yil holati)
Elektrom
obillar
ulushi
(%)
2020
131
131
2 580 133
0.0051
2021
809
940
2 955 295
0.0318
2022
2 180
3 120
3 268 470
0.0955
2023
16 084
19 204
3 637 119
0.5280
2024
24 095
43 299
4 020 744
1.0769
Jadvaldan ko‘rinib turibdiki, so‘nggi yillarda O‘zbekistonda elektromobillar soni keskin oshgan. 2020
yilda atigi 131 dona elektromobil import qilingan bo‘lsa, 2024 yilga kelib bu ko‘rsatkich 24 mingdan oshgan.
Natijada elektromobillarning umumiy avtotransportdagi ulushi 0,005 foizdan 1 foizdan oshiq darajaga yetgan.
Bu mamlakatda ekologik toza transportga bo‘lgan qiziqish ortayotganini, infratuzilma (zaryadlash stansiyalari)
kengayib borayotganini va davlat siyosatida yashil transportni rivojlantirishga alohida e’tibor berilayotganini
ko‘rsatadi.
Taklif va tavsiyalar
Yashil
iqtisodiyotni
rivojlantirishda
quyidagi
tavsiyalar
muhim
ahamiyatga
ega:
-Innovatsion
texnologiyalarni
tatbiq
etishda
davlat-xususiy
sheriklikni
kuchaytirish.
-Yashil
startaplar
uchun
grantlar
ajratish,
venchur
kapitalni
jalb
qilish.
-Xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlikni kengaytirish va qo‘shma loyihalarni amalga oshirish.
-Ta’lim muassasalarida “yashil texnologiyalar” fanlarini joriy etish, yoshlarni ilmiy-tadqiqot ishlariga jalb
qilish.
-Yashil iqtisodiyotning ustuvor yo‘nalishlari sifatida qishloq xo‘jaligi, transport va energetika sohalarini
belgilash.
- Innovatsion texnologiyalarni joriy qilish uchun huquqiy bazani mustahkamlash.
Xulosa
Innovatsion texnologiyalar yashil iqtisodiyotning asosiy drayveri hisoblanadi. Ularning keng joriy
qilinishi O‘zbekistonda ekologik barqarorlikni ta’minlash, resurslardan samarali foydalanish va xalqaro
raqobatbardoshlikni oshirish imkonini beradi. Shu bilan birga, bu yo‘nalish yangi ish o‘rinlari yaratish,
aholining hayot sifatini yaxshilash va xalqaro hamkorlikni kengaytirishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 4 oktabrdagi PQ–4477-son Qarori.
2.
UNDP Uzbekistan. “Green Economy Transition Report”, 2022.
568
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
3.
OECD. “Green Growth Indicators 2023”.
4.
European Commission. “Innovation for a Green Economy”, 2021.
5.
World Bank. “Sustainable Development and Green Economy”, 2020.
6.
Xalqaro ilmiy maqolalar (Google Scholar, Scopus bazalaridan).
