613
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
MOLIYAVIY TIZIMDAGI ISLOHOTLARNI TAKOMILLASHTIRISH
ORQALI TO‘QIMACHILIK MAHSULOTLARI XALQARO SAVDOSINI
RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI
Nurboyev Jaloliddin Mamadiyevich
Iqtisodiyot fanlari nomzodi
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti
Mustaqil tadqiqotchi DSc,
Email:j.nurboyev@dtpi.uz
ORCID: 0009-0006-6374-3508
Ahmedov Shermuhammad Omonjon o‘g‘li
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti
Mustaqil tadqiqotchi PhD,
Email: shermuhammad@dtpi.uz
ORCID: 0009-0009-3469-3486
tel:+998509009859
https://doi.org/10.5281/zenodo.17551635
Jahon savdo tashkiloti (JST) global miqyosda mamlakatlar o‘rtasidagi savdo qoidalari bilan
shug‘ullanadigan yagona xalqaro tashkilot hisoblanadi. Jahon savdo tashkiloti xalqaro savdoni tartibga
solishda muhim tashkilot bo‘lib, tashkilot faoliyatining asosida xalqaro savdoda ishtirok etagigan davlatlarning
asosiy qismi tomonidan kelishilgan, imzolangan va ularning parlamenti tomonidan ratifikatsiya qilingan JST
kelishuvlari turadi.
Jahon savdo tashkiloti universal tashkilot sifatida mamlakatlarga tashqi savdo siyosatining oldindan
o‘rnatilgan tamoyillarini qo‘llash huquqini va tashkilotga a’zo barcha mamlakatlar bilan savdo aloqalar uchun
yagona universal savdo-siyosiy bazani yaratish imkoniyatini beradi.[1]
Tashkilotning asosiy vazifalari xalqaro savdoni liberallashtirish, shaffoflashtirish, savdo bitimlarining
odilligini taʼminlash, iqtisodiy o‘sish va insonlar farovonligini oshirishdir.[2]
JST xalqaro savdoni tartibga solishda turli ko‘rinishlarda turli vazifalarni bajaradi:[3]
−
Muzokara o‘tkaziladigan forum. Jahon savdo tashkiloti a’zo davlatlar o‘rtasida savdo masalalari
bo‘yicha yuzaga kelgan muammolarni hal etish uchun hukumat vakillari yig‘iladigan forum
vazifasini bajaradi. JST bu borada o‘z faoliyatini 1986-1994-yillarda o‘tkazilgan Urugvay raundi va
GATT doirasidagi dastlabki kelishuvlar asosida olib boradi. Davlatlar jahon bozorida turli savdo
to‘siqlariga duch kelganda va ularni kamaytirishga harakat qilganda, yuqoridagi muzokaralarda
belgilab qo‘yilgan, tashkilotning har bir a’zosi tomonidan ma’qullangan qoidalar savdoni
erkinlashtirishda asosiy instrument bo‘lib xizmat qiladi. Ammo, JST ko‘ptomonlama kelishuvlarga
asosan istemolchilarni himoya qilish va turli kasalliklarni tarqalishini oldini olish maqsadida ba’zi
vaziyatlarda savdo to‘siqlarini saqlab qolishga qarshilik qilmaydi.[4]
−
Qoidalar yig‘indisi. Tashkilot faoliyatining asosida xalqaro savdoda ishtirok etadigan davlatlarning
asosiy qismi tomonidan kelishilgan, imzolangan va ularning parlamenti tomonidan ratifikatsiya
qilingan JST kelishuvlari yotadi. Ushbu hujjatlar xalqaro tijoratda qonuniy asos vazifasini bajaradi.
Tizimning asosiy maqsadi iqtisodiy rivojlanish va farovonlikni oshirish uchun muhim bo‘lgan
mamlakatlar o‘rtasida savdo oqimlarini iloji boricha oson, bashoratli va erkin bo‘lishini
ta’minlashdir. Ushbu vazifa doirasida nafaqat savdo to‘siqlarini imkon qadar kamaytirish balki
kompaniyalar va hukumatlarga savdo qoidalarida to‘satdan o‘zgarish bo‘lmasligini kafolatlaydi.
Qisqa qilib aytganda, qoidalar shaffof va kelajakda nima bo‘lishini kafolatlashi kerak.[5]
−
Nizolarni hal etish
.
Jahon savdo tashkilotining eng muhim vazifalaridan biri xalqaro savdo aloqalarida
yuzaga keladigan manfaatlar to‘qnashuvlarini uchinchi tomon sifatida hal etish hisoblanadi.
Yuridik nuqtai nazardan, JST kontseptsiyasi butun dunyo savdo tovarlari, shu jumlagan to‘qimachilik
mahsulotlarining taxminan 97 foizini tartibga soladigan ko‘ptomonlama kelishuvlar to‘plami, qoidalar va
normalarni o‘z ichiga oladi. Zamonaviy ko‘p tomonlama savdo tizimining huquqiy asosi Jahon savdo
tashkilotini tashkil etish bo‘yicha Marokash kelishuvi hisoblanadi (Jahon savdo tashkilotini tashkil etish
614
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
bo‘yicha kelishuv). Ushbu kelishuv tashkilotning tashkil etish nizomi va unga ilova qilingan ko‘ptomonlama
kelishuvlardan tashkil topgan.
To‘qimachilik mahsulotlari jahon eksporti 887,1 mlrd. AQSh dollarini tashkil etadi, bu ishlab
chiqarilgan tovarlar jahon savdosining deyarli 4,7 foizi hisoblanadi. Mehnat intensivligi yuqori bo‘lgan bu
sanoat rivojlanayotgan mamlakatlarga ish o‘rinlarini yaratish va eksport hajmini oshirish uchun yuqori
salohiyatga ega bo‘lgan sanoatlashtirishning dastlabki bosqichlarini rivojlantirish imkoniyatini beradi. Bir
qancha davlatlar uchun ushbu sanoat ushbu davlatlar iqtisodiyotining strategik tarmog‘i hisoblanadi. Masalan,
to‘qimachilik sanoati eksporti Bangladesh davlatining umumiy eksport hajmining 89,7 foizni, Pokiston davlati
umumiy eksport hajminining qariyib 60 foizini, Shri-Lankaning 49 foizini, Hindiston va Xitoyning umumiy
eksport hajminining mos ravishda 11,3 va 12,2 foizini tashkil etadi.
Dastlab to‘qimachilik tovarlari jahon savdosi “Tarif va savdo to‘g‘risidagi bosh kelishuv (GATT)”
qoidalaridan tashqarida, ammo shaffoflikning ma’lum bir darajasini ta’minlay olgan ketma-ket ko‘p
tomonlama kelishuvlar doirasida amalga oshirilgan. Ushbu vaqtinchalik kelishuvlar importyorlar va
eksportyorlar tomonidan maqullangan ikki tomonlama kvotalar to‘plamini o‘rnatgan. “Uzoq muddatli paxta
kelishuvi” 1962-1973-yillarda to‘qimachilik tovarlari jahon savdosini tartibga solgan bo‘lsa va “Ko‘p tolali
kelishuv” (Multifibre Arrangement) 1974-1994-yillar davomida tovarlar savdosini qoidalarini o‘rnatgan
asosiy kelishuv vazifasini bajargan. Turli sabablarga ko‘ra ko‘plab importyor davlatlar “Ko‘p tolali
kelishuv”ni tark eta boshlaydi (Shvetsiya, Shvetsariya, Avstraliya ushbu davlatlar orasida). 1994-yilga kelib
1300 to‘qimachilik sanoati import kvotalarini o‘z ichiga olgan kelishuv doirasi to‘rt importyor (AQSh, Yevroa
Ittifoqi, Kanada va Norvegiya) va 30ga yaqin rivojlanayotgan exportyor davlatlar faoliyat yuritishgan.
JSTning to‘qimachilik bo‘yicha kelishuvida ushbu soha savdo qoidalari 1994-yilda GATT normalariga
muvofiqlashtirish
4 bosqichda amalga oshirilishi belgilangan. 1995-yil 1-yanvarda a’zolardan 1990-
yilgi to‘qimachilik mahsulotlari import hajmining kamida 16 foizini GATT normalariga muvofiqlashtirishi
talab qilingan.1998-yil 1-yanvarda 17 foizi, 2002-yil 1-yanvarda qo‘shimcha yana 18 foizi va 2005-yil 1-
yanvar kuniga qadar To‘qimachilik va kiyim-kechak to‘g‘risidagi kelishuv muddati tugashida qolgan 49 foizi
GATT normalariga muvofiqlashtirilishi belgilangan. Mahsulotlar GATT normalariga muvofiqlashtirilganligi
sababli ularga qo‘yilgan har qanday kvotalar olib tashlanadi. Bosqichli integratsiya jarayoni orqali
To‘qimachilik va kiyim-kechak to‘g‘risidagi kelishuv qoidalarida nazarda tutilgan to‘qimachilik mahsulotlari
tobora qisqarib boradi va kvotalar soni 2005-yil 1-yanvarda To‘qimachilik va kiyim-kechak to‘g‘risidagi
kelishuvni o‘z kuchini yo‘qotishiga qadar kamayib boradi.
1-jadval
To‘qimachilik sanoti jahon savdo qoidalarini GATT normalariga muvofiqlashtirishning 10 yillik
dasturi
Bosqichlar
Bosqich
boshida
muvofiqlashtiriladigan
mahsulotlar
foizi
(%)
(1990-yilgi savdoga asoslangan)
1-bosqich:
1995-yil 1-yan (1997-yil 31-
dekabrgacha)
16%
2-bosqich:
1998-yil 1-yan (2000-yil 31-
dekabrgacha)
17%
3-bosqich:
2002-yil 1-yan (2004-yil 31-
dekabrgacha)
18%
4-bosqich:
GATT
normalariga
to‘liq
muvofiqlashtirish (shuningdek, kvotani
49%
615
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
bekor
qilish)
(2005-yil
1-yanvar)
Manba: Jahon savdo tashkiloti rasmiy veb sayti ma’lumotlari asosida muallif tomonidan tayyorlandi
To‘qimachilik sanoati 1974-yildan Urugvay roundining so‘ngiga qadar to‘qimachilik mahsulotlari
savdoni ikkitomonlama kelishuvlar va Ko‘p tolali kelishuvi orqali tartibga solingan. Ko‘p tolali kelishuvida
to‘qimachilik mahsulotlari xalqaro savdosi asosan kvota orqali tartibga solingan. Bu esa asosiy instrumenti
tarif orqali tartibga solish bo‘lgan GATT prinsiplariga qarshidir. Shuningdek, ushbu kelishuvda import
qiluvchi davlatlar alohida holda export qiluvchi davlatlardan qancha miqdorda import qilishi belgilab
qo‘yilganligi sababli, GATTning barcha savdo sheriklarga bir xil munosabatda bo‘lish prinsipiga ham zid
hisoblangan.
1995-yildan boshlab Ko‘p tolali kelishuvi o‘rniga JSTning To‘qimachilik va kiyim-kechak to‘g‘risidagi
kelishuvi kuchga kirgan. 2005-yilning 1-yanvariga qadar to‘qimachilik sanoati to‘liq GATT qoidalariga
moslashtirilgan. Xususan, kvotalar orqali tartibga solish to‘xtatilgan va to‘qimachilik mahsulotlari importi
bilan shug‘ullanadigan davlatlar eksport qiluvchi davlatlarni kamsitish holatlari tugatiladi. Hozirga kelib
JSTning To‘qimachilik va kiyim-kechak to‘g‘risidagi kelishuvi mavjud emas. Ushbu kelishuv vaqt o‘tishi
bilan o‘z-o‘zini yo‘q qilishga qaratilgan JSTning yagona kelishuvi hisoblanadi. Hozirda to‘qimachilik
sanoatining tashqi savdosi to‘liqligicha GATT qoida va normalari asosida olib boriladi.
Xulosa o‘rnida shuni aytish joizki GATT-Urugvay raundi doirasida to‘qimachilik sanoati jahon
savdosida 1994-yilgacha kuzatilgan muammolarni hal etish maqsadida “To‘qimachilik va kiyim-kechak
kelishuvi” ishlab chiqilgan. To‘qimachilik va kiyim-kechak kelishuvining asosiy maqsadi import qiluvchi
mamlakatlarga o‘z ichki tarmoqlarini yangi qoidalarga moslashtirish uchun tasodifiy va katta miqdordagi
zararlardan qochish maqsadida o‘tish davri berish orqali bosqichma-bosqich to‘qimachilik sanoti jahon savdo
qoidalarini Jahon savdo tashkilotining qoidalari va normalariga to‘liq muvofiqlashtirish hisoblangan.
Xalqaro to‘qimachilik mahsulotlari savdosi JSTning To‘qimachilik va kiyim-kechak kelishuvi kuchga
kirgan sana, ya’ni 1995-yil 1-yanvardan boshlangan 10 yillik o‘tish dasturi asosida tub o‘zgarishlarni boshdan
kechirdi. Kelishuv huquqiy jihatdan kuchga kirishidan avval sohaning katta qismi kvotalar orqali tartibga
solingan. Kelishuvga ko‘ra, JSTga a’zo davlatlar tashqi savdo siyosatida
2005-yilning 1-yanvarigacha to‘qimachilik mahsulotlariga o‘rnatgan kvotalardan voz kechishi va
sanoatni GATT qoidalariga to‘liq integratsiya qilishlari kerak bo‘lgan.
To‘qimachilik sanoati 1994-yilda dunyoda ishlab chiqarilgan mahsulotlarning eksportining 9,1 foizni
tashkil etgan. To‘qimachilik va kiyim-kechak kelishuvini qabul qilish daoirasida olib borilgan tadqiqotlarga
ko‘ra, 1994-yildagi GATT kotibiyati hisob-kitobiga ko‘ra to‘qimachilik mahsulotlariga o‘rnatilgan
kvotalardan voz kechish va tariflarini kamayishi hisobiga 2005-yilga kelib to‘qimachilik mahsulotlari (kiyik-
kechak bundan mustasno) savdosi 18 foizga oshishi bashorat qilingan.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
N. Sirojiddinov, G. Sultanova, L. Mingishov, E. Abdullayev; Влиянии вступления
Узбекистана в ВТО на электротехническую отрасль, Аналитический доклад.-Toshkent,
BMTning rivojlanish dasturi, 2020-b. 62-65.
2.
Юсупов С.Ш. Роль маркетинга в повышении конкурентоспособности продукции
текстильной и легкой промышленности Узбекистана. // Материалы международной
научно-практической конференции. - Москва, ГОУ ВПО “РЭА им. Г.В.Плеханова”,
2009. -С. 235, 236.
3.
Jahon savdo tashkilotining rasmiy veb sayti - https://www.wto.org;
4.
Birlashgan Millatlar Tashkilotining Savdo va taraqqiyot boʻyicha konferensiyasining rasmiy
statistika bazasi - https://unctadstat.unctad.org/EN/;-b. 25,56.
5.
Савицкая Г.В. “Анализ хозяйственной деятельности предприятий” –М.: ИНФРА-М,
2001. -С. 298, 309
.
