632
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
BANKLARINING KREDIT XIZMATLARI AMALIYOTINI BAHOLASH
Jo‘rayeva Zarifa Bahodir qizi
Termiz davlat universiteti
Moliya kafedrasi tayanch doktronanti
https://doi.org/10.5281/zenodo.17571142
Annotatsiya:
Banklarning kredit xizmatlari zamonaviy moliya bozorining eng asosiy va ajralmas
qismlaridan biri bo‘lib, butun iqtisodiy hayotda markaziy o‘rin egallaydi. Kreditlashtirish taraqqiyoti,
mexanizmlarining takomillashuvi va zamonaviy yondashuvlarning bank amaliyotida keng joriy qilinishi
natijasida banklar bugungi iqtisodiy muhitda faol ishtirok etmoqda. Bank krediti — bu bank tomonidan
mijozlarga ma’lum muddatga, foiz evaziga ajratiladigan pul mablag‘i bo‘lib, iqtisodiy hayot subyektlari
faoliyatining samarali moliyaviy instrumenti sifatida xizmat qiladi. Tijorat banklarining kredit portfeli, uning
tarkibi va sifati, kredit xizmatlaridan samarali foydalanish yo‘llari va bank tizimidagi kredit siyosatining asosiy
tamoyillari muntazam o‘rganilib kelmoqda.
Kalit soʻzlar:
Banklar, kredit, tendensiyalar, pul mablag‘, iqtisodiyot, moliya, ishlab chiqarish, mijozlar,
mexanizmlar, risklar,Rossiya va AQSH banklari
KIRISH
Bugungi kunda banklarda faoliyat yuritayotgan ko'plab amaliyotchilar tijorat banklari uchun yangi kredit
xizmatlarini ishlab chiqish, ularni amalga oshirish va mijozlarga taqdim etish zarurati bilan duch kelishmoqda.
Bu erda rag'batlantiruvchi omil miqdoriy va sifat samaradorlikka erishish maqsadi, ya'ni kredit xizmatlarini
ko'rsatishdan yalpi daromad va foydani ko'paytirish va kredit xizmatlarini ko'rsatishning o'ziga xos (nisbiy)
ko'rsatkichlarini (ROA, kredit portfelining rentabelligi, portfel yo'qotish nisbati va boshqalar) yaxshilashdir.
Amaliy nuqtai nazardan, bank faoliyati xususan, kredit xizmatlari samaradorligi muammosi hozirgi kunda ikki
yo‘nalishda va ikki pozitsiyada ko‘rib chiqilib, muammolar hal qilinib borilmoqda.
Birinchidan, banklarning nazorat organi sifatidagi faoliyati, mahalliy bank tizimini mustahkamlash va
rivojlantirishga qaratilgan. Darhaqiqat, tijorat banklari faoliyati samaradorligini oshirish, shu jumladan
iqtisodiyot va aholini kreditlashda banklar roli va ta’sirchanligini oshirishga qaratilgan banklar uchun o'ziga
xos tashqi muassasa bo'lgan davlatning vakili sifatida faoliyat yuritadi.
Ushbu muammoni hal qilishda banklarining past joriy samaradorligi muammosini uchta asosiy sabab bilan
bog'laydi:
banklarning kapitallashuvining pastligi, ularning rentabelligini ta'minlash va iqtisodiyotning o'sib
borayotgan ehtiyojlarini qondirish uchun etarli emas; bank muassasalari faoliyatining yetarli darajada shaffof
emasligi, ular faoliyatining xalqaro standartlar, shu jumladan UFRS (IAS/GAAP) talablariga mos kelmasligi;
banklarda korporativ boshqaruv sifatining pastligi ayni muammolardandir. Aslida, yuqoridagi sabablarning
oxirgisi banklar uchun ichki va shuning uchun asosiy hisoblanadi, chunki bu ichki qarama-qarshiliklarni hal
qilish bank biznesining "shaffofligi" ni bartaraf etish va uni foydali qilish va natijada banklarga qo'shimcha
kapital jalb qilish imkonini beradi.
O’zbekiston tijorat banklari 2001 yildan beri bank sektori samaradorligini oshirish yo'li sifatida banklarda
korporativ boshqaruv sifatini yaxshilashga faol e'tibor qaratib kelmoqda.
Adabiyotlar sharhi.
Mavzuga oid bir qator olimlarning tadqiqot ishlari bilan yaqindan tanishib chiqildi. Ularda olimlarning
masofaviy bank xizmatlariga odi fikr mulohazalari tahlil qilindi. G. Beloglazova xulosasiga ko’ra, tijorat
banklarining kredit siyosati iqtisodiyotning rivojlanishida muhim omil ekanligini, kredit xizmatlari aholi,
kichik va o’rta biznes, shuningdek, qishloq xo’jaligi kabi sohalarni moliyalashtirish orqali iqtisodiy
barqarorlikka xizmat qiladi
1
.G. Beloglazovaning ushbu xulosasi tijorat banklarining ijtimoiy yo’naltirilgan
kredit xizmatlari, xususan, yoshlar, ayollar va qishloq xo’jaligi xodimlari uchun imtiyozli kreditlarning
ahamiyati O’zbekistonda tijorat banklarining kredit xizmatlarini rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega.
1
Лаврушин О.И. Кредитная экспансия и управление кредитом. Учебное пособие. – М.:
, 2013. – 264 с.
633
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
Xususan, uning ijtimoiy dasturlar va imtiyozli kreditlarga oid tavsiyalari “Ayollar daftari”, “Yoshlar daftari”
va qishloq xo’jaligini qo’llab-quvvatlash dasturlariga mos keladi.
J. Shumpeterning fikriga ko’ra, tijorat bank kreditlari innovatsiyalar va iqtisodiy rivojlanishning asosiy
harakatlantiruvchi kuchi sifatida ekanligi, tijorat banklar tadbirkorlarning yangi loyihalarini moliyalashtirish
uchun zarur mablag’larni taqdim etgan holda, yangi mahsulotlar, texnologiyalar va bozorlarni yaratishga
ko’mak beradi. Bank krediti yangi tarkiblarni yaratish imkonini beruvchi "kredit yaratuvchisi" (creator of
credit) rolini o’ynaydi
2
.
J. Shumpeterning fikridan ko’rinadiki, tijorat banklari shunchaki vositachi bo’lib qolibgina emas balki,
banklar
iqtisodiy rivojlanishning muhim drayveri
hisoblanadi, chunki ular kredit berish orqali
innovatsiyalar va tadbirkorlik faoliyatini moliyalashtiradi, bu esa o’z navbatida mamlakat iqtisodiy o’sish va
tarkibiy o’zgarishlarga olib keladi.
G.S.Panovaning fikriga ko’ra, banklarning kreditlar berish imkoniyatini oshirish uchun, birinchi navbatda,
ularning depozit bazasini yetarliligini ta’minlash lozim. Bunda tijorat banklari depozit bazasining yetarliligini
ta’minlash uchun transaktsion depozitlarning brutto depozitlar hajmidagi salmog’ining 30 foizdan oshishiga
yo’l qo’ymaslik, depozitlarning kredit operatsiyalariga yo’naltirilgan qismiga nisbatan, Germaniya bank
amaliyoti tajribalariga tayangan holda, limitlar joriy qilish muhim ahamiyat kasb etadi. Germaniyada muddatli
depozitlarning 60 foizi, transaktsion depozitlarning 10 foizi kredit operatsiyalariga yo’naltiriladi
3
.
Rossiya kredit tizimi shakllanish bosqichida, garchi so’nggi yillarda uning rivojlanishi va qarz oluvchilar
uchun shart-sharoitlarni yaxshilash davlatning ustuvor yo’nalishlaridan biriga aylangan. Shu bilan birga,
AQSh yuqori samarali, ishonchli va innovatsion kredit tizimiga ega bo’lgan dunyodagi eng rivojlangan
davlatlardan biri hisoblanadi.
Tahlil va natijalar.
Rossiya va AQShda kreditlarni tartibga solishning qonunchilik asoslari moliyaviy tizimning ishlashi va
uni tartibga solish tartibini belgilovchi qonunlar, me’yoriy hujjatlar va qoidalar majmuini ishlab chiqilgan.
Ular asosan quyidagilarni o’z ichiga oladi:
1.
Bank faoliyatini tartibga solish. Rossiya va AQShda banklar va boshqa moliya tashkilotlari faoliyatini
tartibga soluvchi qonunlar mavjud. Ular moliya muassasalarining kapitali va likvidligiga qo’yiladigan
talablarni, xavflarni baholash qoidalarini, moliyaviy xavflarni boshqarish standartlarini va boshqalarni
belgilaydi;
2.
Kredit faoliyatini tartibga solish. Rossiya va AQShda kredit va zayomlar berishni tartibga soluvchi, qarz
oluvchilarning kredit qobiliyatini baholash tartibini, foiz stavkalari miqdoriga qo’yiladigan talablarni,
kreditlarni to’lash qoidalarini va boshqalarni belgilovchi qonunlar mavjud;
3.
Markaziy banklar faoliyatini tartibga solish. Rossiya va AQSh Markaziy banklari valyuta chiqarish, foiz
stavkalarini belgilash, moliyaviy tizim likvidligini ta’minlash va pul massasi siyosatini tartibga solish
huquqiga ega;
4.
Depozitlarni sug’urtalash tizimini tartibga solish. Rossiya va AQShda jismoniy shaxslarning
banklardagi depozitlarini ular bankrot bo’lgan taqdirda himoya qiladigan depozitlarni sug’urtalash tizimlari
mavjud.
5.
Qimmatli qog’ozlar bozorini tartibga solish. Rossiya va AQShda qimmatli qog’ozlarni chiqarish, ular
bilan savdo qilish va ular haqidagi ma’lumotlarni oshkor qilishni tartibga soluvchi qonunlar amal qiladigan
rivojlangan qimmatli qog’ozlar bozorlari mavjud.
2
Костерина, Т.М. Банковское дело. – Учебник для СПО. – Люберцы: Юрайт, 2015. – 332 c
3
Белоглазова, Г. Н. Банковское дело. Организация деятельности коммерческого банка : учебник и практикум
для академического бакалавриата / Г. Н. Белоглазова, Л. П. Кроливецкая ; под редакцией Г. Н. Белоглазовой,
Л. П. Кроливецкой. — 3-е изд., перераб. и доп. — Москва : Издательство Юрайт, 2016. — 545 с.
4
Шумпетер Ж.А.
Теория экономического развития:
Исследование предпринимательской прибыли, капитала,
кредита, процента и цикла конъюнктуры. Пер. с нем. Изд. 3, –
Москва : Прогресс, 1982. — 455 с.
.
634
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
6.
To’lov tizimini tartibga solish. Rossiya va Amerika to’lov tizimlari naqd pulsiz to’lovlarni amalga oshirish
qoidalari, to’lov ma’lumotlarini qayta ishlash va saqlash talablari va boshqalarni belgilovchi qonunlar va
normativ-huquqiy hujjatlar bilan tartibga solinadi.
Rossiya va AQShda kredit berish jarayonlari o’z farqlari va o’xshashliklariga ega. Kraudfanding, onlayn-
kreditlash va boshqa muqobil moliyalashtirish shakllari faol rivojlanmoqda va shular jumlasidandir. Rossiyada
banklar qarz oluvchilarning kredit qobiliyatini baholash uchun kredit reytinglaridan foydalaniladi. AQShda
ijtimoiy reyting (u ijtimoiy tarmoqlardagi ma’lumotlarni o’z ichiga olishi mumkin) ham kredit qobiliyatini
baholashda hisobga olinishi mumkin. AQShda kredit berish jarayoni odatda Rossiyaga qaraganda uzoqroq
muddatda davom etadi va kredit qobiliyatini tekshirish, ba’zida uzoq muzokaralar va murakkab jarayonlarni
o’z ichiga olishi mumkin. Rossiyada kredit berish jarayoni kamroq vaqtni olishi mumkin, ammo ko’plab
hujjatlarni majburiy taqdim etish talab etiladi.
Rossiya Federatsiyasida O’zbekiston kabi ikki pag’onali bank tizimi amal qiladi. Birinchi pog’ona Markaziy
bank bo’lib, ikkinchi pag’nada tijorat banklari, ularning filiallari, vakolatxonalari, ichki tarkibiy bo’linmalari,
nobank kredit tashkilotlari, bank infratuzilmasi muassasalari, shuningdek, boshqa muhim elementlardan tarkib
topgan. Rossiya Federatsiyasi Markaziy banki butun tizimning asosiy bo’g’ini hisoblanadi
4
.
AQShda bank tizimining asosi Federal zaxira tizimi (FZT) hisoblanadi. Bugungi kunda FZT quyidagi asosiy
tarkibiy bo’linmalarni o’z ichiga oladi. Bular: Boshqaruvchilar kengashi, Ochiq bozorlar bo’yicha federal
qo’mita, Federal maslahat kengashi, FZTning mintaqaviy vakillari bo’lgan 12 ta federal zaxira banki va
tizimning boshqa kredit tashkilotlari – ishtirokchilari hisoblanadi. Ushbu tizimlar o’rtasidagi asosiy farq
ularning rivojlanish darajasi va hajmi hisoblanadi.
1-jadval
FZT va MB bo’yicha o’rtasidagi asosiy farq ularning rivojlanish darajasi va hajmi
,
2024 yil holatiga
5
.
Rossiya
SShA
AQSh/Rossiya
multiplikatori
Kredit tashkilotlari soni
810
6419
7,9
Banklar soni
753 (93%)
5570 (87%)
7,4
Nobank kredit tashkilotlari
soni (NKT)
57 (7%)
849 (13%)
14,9
Banklar aktivlari hajmi, trln $
1,2
15,7
13,1
Bank depozitlari hajmi, mln $
331
11958
36,1
YaIM, trln $
2,1
16,7
8,0
Aholi, mln kishi
144
319
2,2
1 mln kishiga to’g’ri keladigan
banklar soni
5,6
20,1
3,6
YaIMga nisbatan banklar
aktivlari
0,57
0,94
1,6
1-jadval ma’lumotlaridan ko’rinadiki, 2024 yilda Rossiya va AQShda ro’yxatdan o’tgan kredit tashkilotlari
soni mos ravishda 810 va 6419 tani tashkil etadi. Ikkala mamlakat ham banklar sonini qisqartirish siyosatini
olib bormoqda, biroq turli usullardan foydalanmoqda. AQShda rentabellikni oshirish, yirikroq tashkilotlarning
kichikroq tashkilotlarni qo’shib olishi va birlashishi uchun kamroq banklar birlashadi. Bankrotlik favqulodda
chora bo’lib, tashkilotlar faqatgina favqulodda holatlarda bankrot bo’ladi. Rossiyada esa, kredit
tashkilotlarining bankrotlik jarayoni faol olib borilmoqda. Hozirda Rossiyada 30 ga yaqin, AQShda esa 100
4
Нагорнова О., Рубцов Н.М. Сравнительный анализ банковских систем в РФ и США//Научная идея №3(3)–2017,С.
21-27
5
Аналитический сайт ЛФ РАНХиГС. Режим доступа: https://goo
-gl.ru/HW1O7
635
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
ga yaqin kredit tashkilotlari o’z faoliyatini to’xtatdi. Rossiya va AQShda 1 million aholiga to’g’ri keladigan
banklar sonida sezilarli farq mavjud. Rossiya uchun bu ko’rsatkich 6 ta bank, AQShda esa 20 tagacha yetadi.
Foiz hisobida ikkala mamlakatdagi banklar soni o’rtasidagi farq uncha katta emas mos ravishda 3,9 foiz va 1,8
foizni tashkil etgan. Bu Rossiyada bank sohasi shakllanish bosqichida, AQShda esa bu jarayon uzoq tarixga
ega ekanligidan dalolat beradi. Shuni ta’kidlash joizki, sobiq ittifoq davrida xususiy mulk deyarli mavjud emas
edi va bank sohasi rejali iqtisodiyotga xizmat qilardi.
Xulosa va tavsiyalar
Xulosa qilib aytish mumkinki, tijorat banklarining kredit xizmatlari zamonaviy iqtisodiy hayotning eng
muhim segmenti sifatida respublikamiz va xalqaro moliya bozorida barqaror rivojlanmoqda. Kredit asboblari
va xizmatlarining kengayishi, sifatli boshqarilishi, innovatsion mahsulotlarning joriy qilinishi, texnologik
taraqqiyot hamda risklarni boshqarish sohasidagi ilg‘or yondashuvlar yordamida bank tizimining ishonchli va
samarali faoliyat yuritishi uchun mustahkam asos yaratildi.
Tijorat banklarining kredit xizmatlari yuqori malaka va zamonaviy texnologiyalarga tayangan holda
xaridorlarning ehtiyojini to‘liq qondirib, iqtisodiy taraqqiyot va barqarorlik uchun poydevor bo‘lib xizmat
qilmoqda.
Bu esa, o‘z navbatida bozor infratuzilmasining kengayishi, iqtisodiyoti barqaror va intensiv rivojlanishi,
moliyaviy barqarorlik va milliy farovonlik garovidir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Лаврушин О.И. Кредитная экспансия и управление кредитом. Учебное пособие. – М.:
, 2013. – 264 с
2.
Костерина, Т.М. Банковское дело. – Учебник для СПО. – Люберцы: Юрайт, 2015. – 332 c
3.
Белоглазова, Г. Н. Банковское дело. Организация деятельности коммерческого банка : учебник и
практикум для академического бакалавриата / Г. Н. Белоглазова, Л. П. Кроливецкая ; под редакцией
Г. Н. Белоглазовой, Л. П. Кроливецкой. — 3-е изд., перераб. и доп. — Москва : Издательство Юрайт,
2016. — 545 с.
4.
Шумпетер Ж.А. Теория экономического развития: Исследование предпринимательской прибыли,
капитала, кредита, процента и цикла конъюнктуры. Пер. с нем. Изд. 3, – Москва : Прогресс, 1982. —
455 с.
5.
Литвинов Е.О. Кредитное бремя населения России: вопросы теории и методологии. Монография.
– Волгоград, 2012. – С. 14.
6.
1
Адибеков М. Г. Кредитные операции: классификация, порядок привлечения и учет/ М. Г.
Адибеков. М.: Юрайт , 2014
7.
Нагорнова О., Рубцов Н.М. Сравнительный анализ банковских систем в РФ и США//Научная идея
№3(3)–2017,
8.
Аналитический сайт ЛФ РАНХиГС. Режим доступа: https://goo-gl.ru/HW1O7.
