TADBIRKORLIK VA PEDAGOGIKA. ILMIY-USLUBIY JURNAL. ISSN: 2181-2659. [1/2025].
232
PEDAGOGIKA
ADABIYOT FANINI O‘RGANISHDA “FISHBON” SXEMASIDAN
FOYDALANISH ORQALI KOMMUNIKATIV KOMPETENSIYANI
SHAKLLANTIRISH
CHORIEVA SHAROFAT TURAYEVNA
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti
“Rus tili va adabiyoti” kafedrasi o‘qituvchisi
Email:
UDK: 371.335.5:811.161.1
https://orcid.org/0009-0004-2338-8359
Kalit so‘zlar:
grafik organayzerlar,
baliq skeleti,
usul, vosita,
muammo, sabab,
oqibat, tahlil,
yechim.
Annotatsiya:
Ushbu maqolada muammoni aniqlash, tahlil
qilish va yechimini topish vositasi bo‘lgan grafik organayzer
haqida so‘z boradi. “Fishbone” (baliq suyagi) diagrammasi
sabab-oqibat munosabatlarining tizimli tahlili vositasi bo‘lib,
bir qator muammolarni aniqlash, ularning o‘zaro bog‘liqligini
tizimlashtirish, hodisalarning sabab va oqibatlarini ko‘rsatish
zarur bo‘lganda qo‘llaniladi. Maqolada, shuningdek, ushbu
tashkilotchining ta’lim oluvchilarda tizimli, ijodiy va kreativ
fikrlashni faollashtirish va rivojlantirish orqali ularning
kommunikativ kompetensiyasini shakllantirish borasida fikrlar
yuritiladi.
Maqolada
professor
Ishikavaning
grafik
organayzerining afzalligi ta’kidlangan. Sxemaning o‘quv
jarayoniga qo‘llanilishi ta’lim oluvchilarning kommunikativ
kompetensiyani 25-35% ga rivojlantiradi, o‘quv jarayonini
yanada samarali va mazmunli qiladi.
ФОРМИРОВАНИИ КОММУНИКАТИВНОЙ КОМПЕТЕНЦИИ С
ИСПОЛЬЗОВАНИЕМ СХЕМЫ «ФИШБОУН» В ИЗУЧЕНИИ
ЛИТЕРАТУРЫ
Ключевые слова:
графические
органайзеры,
скелет рыбы,
метод, инструмент,
проблема,
причина,
Аннотация:
В данной статье говорится о графическом
органайзере, который является способом и средством
выявления, анализа и планирования решения проблемы.
Схемой «Фишбоун» - структурным анализом причинно-
следственных связей – пользуются, когда требуется
обозначить круг проблем, показать их взаимосвязь,
причины и последствия событий, анализировать причины
TADBIRKORLIK VA PEDAGOGIKA. ILMIY-USLUBIY JURNAL. ISSN: 2181-2659. [1/2025].
233
следствие,
анализ,
решение.
возникновения проблем. В статье указано, что органайзер
развивает
и
активизирует
системное
творческое,
аналитическое
мышление,
тем
самым
повышает
коммуникативную
компетенцию
учащихся.
Подчеркивается преимущество графического органайзера
профессора Исикавы, внедрение которого в процесс
обучения развивает коммуникативную компетенцию в 25-
35%, делает процесс обучения более эффективным и
содержательным.
FORMATION OF COMMUNICATIVE COMPETENCE USING THE
FISHBONE SCHEME IN THE STUDY OF LANGUAGE
Keywords:
graphic organizers,
fish skeleton,
method, tool,
problem, cause,
effect, analysis,
solution.
Abstract:
This article talks about a graphic organizer, which is
a way and means of identifying, analyzing and planning a
solution to a problem. The Fishbone diagram – a structural
analysis of cause-and-effect relationships – is used when it is
necessary to identify a range of problems, show their
interrelationships, the causes and consequences of events, and
analyze the causes of problems. The article states that the
organizer develops and activates systematic creative and
analytical thinking, thereby increasing the communicative
competence of students. The advantage of Professor Ishikawa’s
graphic organizer is emphasized, the introduction of which into
the learning process develops communicative competence by
25-35%, making the learning process more effective and
meaningful.
KIRISH
Jadallashib borayotgan global rivojlanish va ta’lim metodologiyasidagi tub
o‘zgarishlar ta’lim sohasi xodimlaridan doimiy ravishda o‘z ustida ishlashni talab etadi.
Butunlay yangi modulli ta’lim tizimiga o‘tish, o‘qitish jarayoniga ilg‘or
texnologiyalarni joriy etish, kasbiy malakani oshirish hamda ilg‘or tajriba almashish
ta’limdagi rivojlanishning muhim shartlaridan biridir. Ta’limda zamonaviy o‘qitish
usullsridan, vosita va shakllaridan foydalanish katta ahamiyat kasb etadi. Darhaqiqat,
o‘qituvchi mavzuni tushuntirishda, uning oson, to‘liq o‘zlashtirishiga imkon beruvchi
didaktik vositalar, texnologiyalar, metod turlaridan samarali foydalangan taqdirdagina
dars samaradorligiga erishiladi.
Davlatimizning zamonaviy ta’lim siyosati, eng avvalo, bizni o‘rab turgan
dunyoning tez o‘zgaruvchan voqeliklariga moslashgan yangi tipdagi aql-zakovatni,
TADBIRKORLIK VA PEDAGOGIKA. ILMIY-USLUBIY JURNAL. ISSN: 2181-2659. [1/2025].
234
o‘zgacha qiyofa va tafakkur tarzini shakllantirishga qaratilgan [10, 1].
Zamonaviy ta’limda ilg‘or pedagogik texnologiyalar, o‘qitish usullari va
vositalaridan samarali foydalanish katta ahamiyat kasb etadi. Darhaqiqat, o‘qituvchi
mavzuni tushuntirish jarayonida uni oson va to‘liq o‘zlashtirishga imkon beruvchi
didaktik
vositalar,
innovatsion
texnologiyalar
va
metodlardan
samarali
foydalangandagina dars samaradorligiga erishiladi.
Prezidentimiz ta’kidlaganidek: “Farzandlarimiz maktabdan qanchalik bilimli
bo‘lib chiqsa, yuqori texnologiyalarga asoslangan iqtisodiyot tarmoqlari shunchalik tez
rivojlanadi va ko‘plab ijtimoiy muammolarni hal qilish imkoni tug‘iladi” [1]. Shunday
ekan, ilg‘or pedagogik texnologiyalarni, zamonaviy o‘qitish usullari va vositalarini
takomillashtirish bugungi kunning dolzarb talabidir.
Maqsad: Rus tili va adabiyot darslarida grafik organayzerlardan, jumladan,
“Fishbon” metodidan foydalangan holda ta’lim oluvchilarda kommunikativ
kompetensiyani rivojlantirish texnologiyalarining samaradorligini isbotlash.
“Fishbon” sxemasini turli olimlar, jumladan, Boyko V., Vasilishin N., Valeyeva
Ye.A., Golish L.V., Dorina M., Karimova B.T., Kusov N., Muxtorova N.V., Sablina
Valentina tadqiq etgan. Biroq namunalar kamligi sababli bu metod hali ham ko‘pchilik
pedagoglar uchun tushunarli emas. Shu bilan birga, organayzerni noto‘g‘ri talqin qilish
holatlari ham uchramoqda. Shu sababli “Fishbon” sxemasini chuqurroq o‘rganish
dolzarb masalalardan biridir.
Prezidentimiz ta’kidlaganidek: “Ta’lim sohasining asosiy vazifasi va o‘qituvchi
ishining mohiyati – bu, avvalo, kelajakka tayyorgarlik ko‘rishdir. Globallashuv
sharoitida raqobat keskinlashayotgan va yanada murakkab zamonda yashaydigan
farzandlarimizni sog‘lom va barkamol qilib tarbiyalash asosiy maqsaddir” [1].
Shuningdek, Prezidentimiz eng muhim vazifalardan biri sifatida “o‘z ta’lim
oluvchilariga eng yuqori mezonlar asosida dars beradigan innovatsion, ijodkor
o‘qituvchi va murabbiylarni tayyorlash” zarurligini qayd etganlar. Shu bois biz ta’lim
oluvchilarning muammolarni mustaqil aniqlash va hal qilish qobiliyatini rivojlantirishga
e’tibor qaratishimiz, shuningdek, ularni ilmiy-tadqiqot va ixtirochilik faoliyatiga jalb
etishga harakat qilishimiz lozim.
Ushbu maqolada rus tili va adabiyot darslarida grafik organayzerlardan, xususan,
“Fishbon” metodidan foydalanish orqali o‘quvchilarda kommunikativ kompetensiyani
rivojlantirish texnologiyalarining samaradorligi tahlil qilinadi va asoslab beriladi.
Mazkur metodning nazariy va amaliy jihatlari o‘rganilib, uning ta’lim jarayonidagi
ahamiyati yoritiladi. Shu bilan birga, “Fishbon” sxemasining to‘g‘ri qo‘llanilishi
o‘quvchilarning mantiqiy fikrlash, muammolarni mustaqil tahlil qilish va samarali
muloqot qilish qobiliyatlarini shakllantirishga qanday ta’sir etishi tahlil qilinadi.
METODLAR
Mazkur maqola doirasida bir qator metodlardan foydalaniladi. Xususan:
TADBIRKORLIK VA PEDAGOGIKA. ILMIY-USLUBIY JURNAL. ISSN: 2181-2659. [1/2025].
235
Amaliy ishlash metodi
–
o‘quvchilar bilan bevosita mashg‘ulotlar olib borish orqali
“Fishbon” metodining ta’lim jarayoniga ta’sirini aniqlash;
Yo‘riqnoma berish
– o‘qituvchilarga mazkur metoddan to‘g‘ri foydalanish
bo‘yicha ko‘rsatmalar ishlab chiqish;
Taqdimot qilish metodi
– tadqiqot natijalarini ta’lim jarayoniga tatbiq etish va ilmiy
jamoatchilikka taqdim etish;
Matematik-statistik metod
– olingan natijalarni miqdoriy jihatdan tahlil qilish,
metod samaradorligini ilmiy asosda isbotlash.
Ushbu yondashuvlar asosida “Fishbon” metodining ta’lim jarayonidagi ahamiyati
chuqur o‘rganilib, uning o‘quvchilarning mantiqiy fikrlash, muammolarni mustaqil
tahlil qilish va samarali muloqot qilish qobiliyatlarini shakllantirishga ta’siri o‘rganiladi.
NATIJALAR VA MUHOKAMALAR
Dars jarayonida o‘quvchini nafaqat bilim bilan ta’minlash, balki axborot bilan
ishlash metodlari bilan ham qurollantirish muhim ahamiyatga ega. Buning samarali
vositalaridan biri – grafik organayzerlardan foydalanish bo‘lib, ular ma’lumotlarni
ko‘rgazmali va mazmunli tarzda taqdim etish imkonini beradi. Ushbu maqolada biz
grafik organayzerlarning biri – “Fishbon” (“Baliq skeleti”) sxemasiga alohida e’tibor
qaratamiz. Mazkur metod muammoning yechimini aniqlash, tahlil qilish va
rejalashtirishda samarali vosita hisoblanadi.
“Fishbon” (Fishbone – ingliz tilidan “baliq suyagi”, “baliq skeleti”) metodi yapon
professori Kaoru Ishikava tomonidan ishlab chiqilgan bo‘lib, jarayon mohiyatini, uning
sabablarini va natijalarini tahlil qilishga qaratilgan [9, 20]. Axborotni taqdim etishning
ushbu grafik usuli muammoni yoritish, sabablarini aniqlash va dalillar asosida xulosa
chiqarish orqali hodisalarni tahlil qilish imkoniyatini yaratadi.
Mazkur didaktik metodikaning asosiy mohiyati – tahlil qilinayotgan ob’ekt bilan
bog‘liq sabablarning kelib chiqishi, oqibatlari va unga ta’sir etuvchi omillar o‘rtasidagi
o‘zaro bog‘liqlikni aniqlash hamda ongli tanlov qilishdan iborat.
“Fishbon” grafik organayzeri o‘quvchilarning quyidagi ko‘nikmalarini
rivojlantirishga xizmat qiladi:
–
Guruhda ishlash – hamkorlikda fikr almashish va yechim topish;
–
Matnni tahlil qilish – asosiy g‘oyalarni ajratib olish va muhim nuqtalarni
aniqlash;
–
Muammolarni anglash va sabablarini aniqlash – hodisalar va ularning sabablari
o‘rtasidagi bog‘liqlikni tushunish;
–
Umumlashtirish va xulosa chiqarish – olingan ma’lumotlarni tahlil asosida
yondashish va natijalarga erishish.
Mazkur metod bugungi ta’lim tizimining asosiy maqsadlari bilan hamohang bo‘lib,
o‘quvchilarda mustaqil va mantiqiy fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantirishga xizmat
qiladi.
TADBIRKORLIK VA PEDAGOGIKA. ILMIY-USLUBIY JURNAL. ISSN: 2181-2659. [1/2025].
236
“Baliq skeleti” sxemasi muammolarni tavsiflash va ularni hal qilishga
yo‘naltirilgan vosita bo‘lib, tizimli, ijodiy va tahliliy fikrlashni rivojlantirish hamda
faollashtirishga xizmat qiladi.
Ushbu diagramma to‘rtta asosiy qismdan iborat: bosh, yuqori suyaklar, pastki
suyaklar va dum [9, 21].
Bosh – tahlil qilinayotgan muammo, savol yoki mavzu.
Yuqori suyaklar – asosiy muammodan kelib chiqadigan kichik muammolar
(vertikal sxemada chap tomonda joylashadi).
Pastki suyaklar – ushbu muammolarni tasdiqlovchi faktlar (vertikal shaklda o‘ng
tomonga yoziladi).
Dum – muallifning mantiqiy xulosasi, yechim yoki savol javobi. U maqol yoki
aforizm shaklida ham ifodalanishi mumkin [9, 21].
Yozuvlar aniq va lo‘nda bo‘lishi, faqat mohiyatni aks ettirishi kerak. Asosiy
muammolar boshga yaqinroq joylashtiriladi. Muammolarni asardagi voqealar rivoji
bilan bog‘liq holda ketma-ket taqdim etish maqsadga muvofiqdir.
“Baliq skeleti” sxemasi muammolar doirasini aniqlash, ularning o‘zaro
bog‘liqligini tushunish, sabab-oqibat munosabatlarini ko‘rsatish va muammolarni tahlil
qilishda samarali vosita hisoblanadi. Biroq ayrim o‘qituvchilar va ba’zan internet
manbalarida ushbu sxema noto‘g‘ri talqin qilinayotganiga duch kelish mumkin (1-
rasmga qarang).
1-rasm
“Fishboun” sxemasining noto‘g‘ri talqinlari [11]
TADBIRKORLIK VA PEDAGOGIKA. ILMIY-USLUBIY JURNAL. ISSN: 2181-2659. [1/2025].
237
Bu sxemadan har qanday darsda foydalanib bo‘lmaydi. Mazkur grafik organayzer
darsning maqsadiga mos kelishi kerak. Agar dars muammoning kelib chiqishi va
oqibatlari bilan bog‘liq bo‘lsa hamda tarkibiy tahlilni talab qilsa, ushbu sxemadan
foydalanish maqsadga muvofiq bo‘ladi. Ayniqsa, muammoli vaziyatlar mavjud bo‘lgan
darslarda undan samarali foydalanish mumkin.
“Baliq skeleti” sxemasi muammolarni tasvirlash, ularni hal qilish yoki xulosa
chiqarishga harakat qilish imkonini beradi. Ushbu sxema tizimli, ijodiy va tahliliy
fikrlashni shakllantiradi hamda faollashtiradi.
Grafik organayzerlarning afzalligi – ularning istalgan auditoriyada va har xil
sharoitda qo‘llash imkoniyatining mavjudligidir. Bundan tashqari, ularning qo‘llanilish
sohasi ham keng. Sxema ustida ishlash va taqdimot qilishdan so‘ng, bilimlarni
mustahkamlash va fikrlashni rivojlantirish maqsadida savol-javob o‘tkazish muhimdir.
Har bir grafik organayzer o‘ziga xos qo‘llash texnologiyasiga ega (1-jadvalga qarang).
1-jadval
“Baliq skeleti” sxemasi bilan ishlash texnologiyasi [9, 23]
#
№
Ish bosqichlari
Ajrat
ilgan
vaqt
Faoliyat majmuni
Ta’lim beruvchi
Ta’lim oluvchi
1
1
Yo‘riqnoma berish
2-3
min
Sxemani to‘ldirish
qoidalari bilan
tanishtiradi
Tinglaydilar, savollar
beradilar
2
2
Fishbounni
to‘ldirish
3-5
min
Kuzatadi, yo‘naltiradi
Yakka tartibda /
juftlikda ishlash
TADBIRKORLIK VA PEDAGOGIKA. ILMIY-USLUBIY JURNAL. ISSN: 2181-2659. [1/2025].
238
3
3
Mini guruhlarga
birlashish,
sxemalarini
taqqoslash va
to‘ldirish
3-7
min
Kuzatadi,
muvofiqlashtiradi
Fikrlarini umumiy
sxemaga
birlashtirishadilar
4
4
Natijalar taqdimoti:
muammolarni,
ularning murakkab
tabiati ko‘rish,
xulosa qilish
imkonini beradi
3-5
min
Tinglaydi, ikkinchi
guruhga to‘ldirish
imkoniyatini beradi
Natijalar taqdimotini
o‘tkazadilar, o‘z
fikrlarini
bildirishadilar
5
5
Xulosalash, tahlil
qilish va baholash
2-3
min
Natijalarni
umumlashtiradi,
guruhlar ishini tahlil
qiladi va baholaydi
O‘z-o‘ziga baho
berishi mumkin
Ilmiy manbalarda to‘ldirilgan namunalar har doim ham berilmaydi. Bu esa
organayzerlarni o‘rganish va qo‘llashda muammolarga hamda noto‘g‘ri talqinlarga
sabab bo‘lmoqda. Quyida bir necha namuna keltiramiz (2-3-rasmga qarang).
2-rasm
A.M.Gorkiyning “Izergil kampir” hikoyasidagi “Danko afsonasi” bo‘yicha
tuzilgan “Fishboun” (Baliq skeleti) [9, 24]
Sxemani to‘ldirilib, natijalar taqdimotini o‘tkazayotganda ta’lim oluvchilar qanday
muammo osti muammolarini topganliklari, qaysi dalillar bilan izohlaganliklari va
muammoning yechimini taqdim etishadi.
TADBIRKORLIK VA PEDAGOGIKA. ILMIY-USLUBIY JURNAL. ISSN: 2181-2659. [1/2025].
239
3-rasm
A.Platonovning “Yushka” hikoyasi asosida tuzilgan
“Baliq skeleti” sxemasi [9, 25]
O‘qituvchi guruhlar taqdimotidan so‘ng xulosa chiqarib, Yushkaning og‘ir kasal
ekanligini, balki o‘sha kuni vafot etishi mumkinligini ta’kidlaydi. Biroq u bu tarzda –
ko‘chada qolib ketib – vafot etmasligi, mehribon odamlar davrasida bo‘lishi lozimligiga
e’tibor qaratadi.
Kichik muammolarni tasvirlashda o‘quvchi hodisalar o‘rtasidagi sabab va oqibatni
tushunib, izohlashga o‘rganadi. Muallif inson shafqatsizligini qoralab, o‘quvchilarga
to‘g‘ri xulosa chiqarishda yordam beradi. “Yushka” hikoyasi mehr-oqibatning abadiy
tarannumidir.
MUHOKAMALAR
Bu sxemani qo‘llashda yuqori sinf matnlarining tanlanish sababi shundaki, “Baliq
skeleti” sxemasi bilim va o‘quv faoliyatida BKM darajasining yanada yuqori
pog‘onasida qo‘llanilishi mumkin. O‘rta maktab dasturida quyidagi mavzular kiritilgan:
“Sabab, shart-sharoit, oqibatlarni qanday ifodalash kerak” (9-sinf. Sabab holi, holat,
natijaviylik. 63–66-betlar).
“Fishboun”ning
strukturaviy-mantiqiy
sxemasi
o‘quvchilarning
nutqiy
kompetentligini shakllantirishga yordam beradi. Bu sxema asosida o‘qituvchi cheksiz
ko‘p savol berishi mumkin. O‘quvchilar asar matni bilan ishlaydi, sabab-oqibat
munosabatlarini aniqlaydi, muallif pozitsiyasini anglaydi, muammoli vaziyat bo‘yicha
o‘z fikrlarini bildiradi va xulosalar chiqaradi. Har bir voqea o‘z sabab va oqibatlariga
ega bo‘lib, “Baliq skeleti” sxemasi yordamida bu bog‘liqliklarni tushunish mumkin.
Professor Ishikavaning grafik organayzerining afzalliklari sezilarli darajada
ahamiyatlidir. Inson materialni to‘liq tushunganida, u o‘z fikrlarini erkin ifodalay oladi,
chunki vaziyat mohiyatini anglab yetadi.
TADBIRKORLIK VA PEDAGOGIKA. ILMIY-USLUBIY JURNAL. ISSN: 2181-2659. [1/2025].
240
XULOSA
Tajribalar shuni ko‘rsatadiki, bunday tashkil yetuvchilarni o‘quv jarayoniga joriy
etish kommunikativ kompetentlikni 25-35% ga oshiradi, o‘quv jarayonini yanada
samarali va mazmunli qiladi va quyidagi imkoniyatlarni yaratadi:
1. Nazariy ma’lumotlarni yaxshi o‘zlashtirish, ta’lim muassasalarida tilni va
adabiyotni o‘qitish samaradorligini oshirish;
2. Adabiyotini o‘rganish jarayonini samarali va ijodiy qilish;
3. Nazorat darslarida qayta foydalanish uchun materialni tushunarli va qulay qilish;
4. O‘rganilgan material bo‘yicha tahliliy xulosalar chiqarish, muammolar,
tuzilmalar, sxemalarni samarali tahlil qilish.
O‘quvchi axborotni mohiyatini anglaganda, yaxshi o‘zlashtirganda uni erkin
ifodalashi, o‘z fikrini bildirishi, xulosa chiqarishi mumkin, chunki u masalaning
mohiyatini tushungan bo‘ladi. Fishboun bunda samarali vositadir.
Adabiyotlar ro‘yxati
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “2022–2026-yillarga mo‘ljallangan
Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida”gi PF-60-son Farmoni,
28.01.2022. URL:
https://lex.uz/uz/docs/-5841063
2.
Бойко О. Метод «Фишбоун» (Рыбий скелет): что это такое, формы работы
на
уроке
и
примеры.
//
Pedsovet.su,
01.04.2015.
URL:
https://pedsovet.su/metodika/priemy/5714
3.
Василишин Н.
Приём «Фишбоун» на уроках окружающего мира в
начальных
классах,
21
апреля,
201652980
URL:
80aaaajauxnkxdg0cfkg1gg.xn--p1ai/ru/article/562056/discussion_platform
4.
Виноградова О. Ю. Прием «Фишбоун» на уроках окружающего мира в
начальных классах: сборник трудов конференции // Педагогические
практики для внедрения инновационных решений: материалы Всеросс.
науч.-практ. конф. (Чебоксары, 4 апр. 2024 г.) / редкол.: Ж.В.Мурзина [и др.]
– Чебоксары: Центр научного сотрудничества «Интерактив плюс», 2024. –
С. 11-13. – ISBN 978-5-907830-23-3.
5.
Дорина М. Диаграмма Исикавы (диаграмма рыбья кость) методика
выявления ключевых причин, влияющих на результат. – M.: НИУ ВШЭ,
январь, 2013.
6.
Саблина, Валентина. Что такое ФИШБОУН? 12.01.2020. URL:
https://qwertyui11.blogspot.com/2020/01/blog-post_12.html
7.
Чориева Ш.Т., Авазова С.А. Использование графических органайзеров в
процессе обучения русскому языку и литературе // XVII Виноградовское
TADBIRKORLIK VA PEDAGOGIKA. ILMIY-USLUBIY JURNAL. ISSN: 2181-2659. [1/2025].
241
чтение. Сборник научных трудов Международной научно-практической
конференции. – Ташкент, 21 мая 2021. – B. 337-352.
8.
Чориева Ш.Т., Авазова С.А Использование фишбоун при изучении
русского языка и литературы в старших классах литературы
// “Ilm-fan
fidokori” xalqaro ilmiy-amaliy ko„rik tanlovi maqolalar to‘plami – (29-dekabr
2022-yil) – T.: Farg‘ona. – 403 b. – B. 19-28.
9.
Худайкулов Х.Д. Электронная библиотека – важнейший компонент
инновационных технологий в современном образовании / Х.Д.Худайкулов,
Г.М.Анаркулова, Ю.У.Уралова. – Текст: непосредственный // Проблемы и
перспективы развития образования: материалы V Междунар. науч. конф. (г.
Пермь, март 2014 г.). – Т. 0. – Пермь: Меркурий, 2014. – С. 223-224. URL:
https://moluch.ru/conf/ped/archive/101/5135/
10.
URL:
