ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
455
2181-3187
KONSENTRLANGAN QUYOSH ELEKTR STANSIYALARI: ZAMONAVIY
ENERGIYA YECHIMI,UNING ISTIQBOL VA KAMCHILIKLARI.
Sotiboldiyev Abduraxmon Yuldashevich
TDTUOF Elektr texnikasi va elektr mexanikasi kafedrasi assistenti
abduraxmon.sotiboldiyev@mail.ru
Yo‘ldoshev Jasur Shuhrat o‘g‘li
TDTUOF Elektr texnikasi va elektr mexanikasi kafedrasi talabasi
Annotatsiya
Ushbu maqolada konsentrlangan quyosh elektr stansiyalarining (CSP
–
Concentrated Solar Power) ishlash prinsipi, texnologik afzalliklari, ekologik
samaradorligi va O‘zbekiston hamda dunyo miqyosida qo‘llanilish istiqbollari tahlil
qilingan. Shuningdek, mazkur texnologiyan
ing kamchiliklari, iqtisodiy to‘siqlari va
amaliyotda duch kelinadigan muammolar muhokama qilingan. CSP texnologiyasi
qayta tiklanuvchi energiyaning muqobil shakli sifatida barqaror kelajak sari muhim
qadam hisoblanadi.
Kalit so‘zlar
:Konsentrlangan quyosh energiyasi, quyosh reflektori, issiqlik
akkumulyatsiyasi, energiya samaradorligi, qayta tiklanuvchi manbalar,
CSP texnologiyasi, quyosh issiqlik stansiyasi
.
Kirish
So‘nggi yillarda dunyo bo‘ylab energiyaga bo‘lgan talabning oshishi va
ekologik
muammolarning kuchayishi qayta tiklanuvchi energiya manbalariga bo‘lgan
qiziqishni kuchaytirdi. Ayniqsa, quyosh energiyasi ushbu ehtiyojlarni qondirishda
asosiy yo‘nalishlardan biri sifatida qaralmoqda. Konsentrlangan quyosh elektr
stansiyalari (CSP) bu bo
rada istiqbolli texnologiyalardan biri bo‘lib, quyosh nurlarini
optik qurilmalar orqali markazlashtirib, issiqlik energiyasini elektr energiyasiga
aylantiradi. Ushbu maqolada CSP texnologiyasining texnik xususiyatlari, afzalliklari,
amaliy qo‘llanishi va mavjud kamchiliklari haqida so‘z yuritiladi
.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
456
2181-3187
Adabiyotlarni o‘rganganlik darajasi:
Konsentrlangan quyosh elektr
stansiyalari (CSP
–
Concentrated Solar Power) bo‘yicha olib borilgan
xalqaro va mahalliy tadqiqotlar, ushbu texnologiyaning energetika
sohasidagi istiqbollari, samaradorligi va mavjud muammolari yuzasidan
boy ilmiy manba bazasini shakllantirgan.
1.
Lovegrove, K., & Stein, W. (2012).
Concentrating Solar Power Technology: Principles, Developments and
Applications
. Woodhead Publishing.
Bu kitob CSP texnologiyasining asosiy prinsiplarini, dizayn va issiqlik saqlash
tizimlarini batafsil tushuntiradi.
2.
Pitz-Paal, R., Dersch, J., & Milow, B. (2015).
European Roadmap for Concentrated Solar Power
. Springer.
Yevropa Ittifoqining CSP bo‘yicha texnologik rivojlanish yo‘nalishlari, ilmiy
strategiyalari va sanoat integratsiyasi ko‘rsatilgan.
3.
Duffie, J. A., & Beckman, W. A. (2013).
Solar Engineering of Thermal Processes
. Wiley.
Quyosh issiqlik energiyasiga oid nazariy va amaliy jihatlar, jumladan CSP
tizimlari ham kiritilgan.
4.
4.Reddy, S. S., & Kaushik, S. C. (2022).
“Performance analysis of solar thermal power plants with thermal storage”
–
Renewable and Sustainable Energy Reviews
.
CSPda issiqlik energiyasini saqlash texnologiyalari yordamida kechayu kunduz
uzluksiz ishlab chiqarish imkoniyatlari ko‘rib chiqilgan.
5.
5.Zhang, H. L., Baeyens, J., Degrève, J., & Cacères, G. (2013).
“Concentrated solar power plants: Review and design methodology”
–
Renewable and Sustainable Energy Reviews
.
Turli turdagi CSP stansiyalari (parabolik, linzali, minoraviy) solishtirilib,
ularning afzalliklari va kamchiliklari ko‘rib chiqiladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
457
2181-3187
6.
Turchi, C. et al. (2011).
“CSP Cost and Performance Models”
, NREL (National Renewable Energy
Laboratory) Report.
CSP texnologiyalari uchun iqtisodiy modellar va ularning samaradorligi haqida
tavsiyalar beriladi.
7.
IRENA (2023).
“Renewable Power Generation Costs in 2022”
.
Konsentrlangan quyosh energiyasining jahon miqyosidagi narx dinamikasi va
rentabelligi haqida ma’lumotlar.
8.
REN21 (2023).
Global Status Report on Renewable Energy
.
CSP texnologiyalarining jahon miqyosida joriy holati va rivojlanish
tendensiyalari haqida tahliliy ma’lumotlar berilgan.
9.
Energetika vazirligi (O‘zbekiston, 2023).
“2030
-
yilgacha bo‘lgan energetika strategiyasi”
.
O‘zbekistonda CSP texnologiyasini joriy etish bo‘yicha rejalashtirilayotgan
loyihalar va xorijiy investorlar bilan hamkorlik.
XXI asrda global energiya ehtiyoji jadal sur'atlar bilan oshib bormoqda. Shu
bilan birga, an'anaviy energiya manbalari
—
ko‘mir, neft va gaz resurslarining
cheklanganligi hamda ularning ekologik muammolarni keltirib chiqarishi insoniyatni
toza, qayta tiklanuvchi va barqaror energiya manbalariga o'tishga majbur qilmoqda.
Quyosh energiyasi
—
mavjud eng qudratli va cheksiz tabiiy resurslardan biri sifatida
ajralib turadi. Shu sababli, quyosh energiyasidan samarali foydalanish uchun turli
texnologiyalar ishlab chiqilgan va ular orasida konsentrlangan quyosh elektr
stansiyalari (CSP
—
Concentrated Solar Power) (1-rasm)
texnologiyasi alohida o‘rin
egallaydi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
458
2181-3187
1-rasm. Delingha CSP Plant nomli Xitoyda qurilgan 50 megavattli
konsentrlangan quyosh elektr stansiyasi.
KQES texnologiyasi quyosh nurlarini maxsus optik qurilmalar yordamida
to‘plab, markaziy nuqtada issiqlik hosil qiladi va bu issiqlikdan elektr
energiyasi ishlab
chiqarish uchun foydalanadi. Issiqlikni saqlash imkoniyati tufayli, bu texnologiya
nafaqat kunduzi, balki tunda ham elektr energiyasi yetkazib berish imkoniyatini
yaratadi. Ushbu texnologiya ekologik tozaligi, samaradorligi va uzoq muddatli
foydalanish imkoniyatlari bilan jahon energiya bozorida tobora ko‘proq e'tibor
qozonmoqda.
KQES texnologiyasi quyosh energiyasini to‘plash va uni issiqlik
energiyasiga aylantirib, elektr energiyasi ishlab chiqarishga asoslanadi. KQES
tizimlarida maxsus reflektorlar
—
yirik ko‘zgular yoki linzalar yordamida keng
maydonlarga tarqalgan quyosh nurlari bir nuqtaga yoki chiziqqa jamlanadi. Bu
konsentratsiyalangan quyosh nuri natijasida markazda juda yuqori harorat hosil
bo‘ladi, odatda 400°C dan 1000°C gacha.Od
atda, bu issiqlik energiyasi quyidagicha
ishlatiladi:Qizdirilgan suyuqlik (odatda, sintetik yog‘ yoki eritilgan tuzlar) markaziy
qizish qismidan o‘tadi.Bu suyuqlik issiqlik almashinuvchilar orqali suvni
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
459
2181-3187
bug‘lantiradi.Hosil bo‘lgan bug‘ turbinalarni aylantiradi, turbinalar esa elektr
generatorlarini harakatga keltiradi.Natijada elektr energiyasi ishlab chiqariladi va
tarmoqqa uzatiladi.KQES texnologiyasining samaradorligi ko‘pgina jihatdan quyosh
nurlarini
to‘plash texnikasiga va issiqlikni saqlash imkoniyatiga bog‘liq. Issiqlik
saqlash texnologiyasi:KQES tizimlarida energiya ishlab chiqarishni faqat kunduzi
emas, balki tunda ham davom ettirish uchun issiqlik saqlash tizimlari qo‘llaniladi.
Buning uchun ko‘
pincha eritilgan tuzlar (masalan, natriy va kaliy nitrat aralashmasi)
ishlatiladi.Issiqlik saqlash quyidagicha amalga oshiriladi:Quyosh energiyasi bilan
qizdirilgan eritilgan tuzlar issiqlikni uzoq vaqtgacha (8-10 soatgacha) saqlab
qoladi.Elektr energiyasi
ga ehtiyoj bo‘lganda, bu issiqlik suvni bug‘lantirib,
turbinalarni aylantirish uchun ishlatiladi.Issiqlikni saqlab qolish imkoniyati KQES
tizimlarini boshqa quyosh texnologiyalaridan (masalan, an'anaviy quyosh panellardan)
ajratib turadi va tunda ham elekt
r energiyasi ishlab chiqarishni ta’minlaydi.KQES
texnologiyasi quyosh nurlarini fizik tarzda konsentrlash, issiqlik energiyasini hosil
qilish va uni elektr energiyasiga aylantirish orqali ishlaydi. Maxsus optik qurilmalar,
haroratni ushlab turuvchi materiallar va samarali boshqaruv tizimlari yordamida KQES
stansiyalari yuqori darajada barqaror va samarali elektr energiyasi manbaiga aylanadi.
Konsentrlangan quyosh elektr stansiyalari (KQES) texnologiyasi, qayta
tiklanuvchi energiya manbalari orasida o‘zining bir qator noyob afzalliklari bilan
ajralib turadi. Quyosh nurlaridan maksimal darajada foydalanish imkonini beradigan
bu texnologiya ko‘plab ekologik va
iqtisodiy ustunliklarga ega.KQES tizimlari quyosh
nurlarini bir nuqtaga yoki chiziqqa to‘plash orqali yuqori darajada issiqlik energiyasi
hosil qiladi. Issiqlik orqali elektr ishlab chiqarish usuli, ayniqsa, markaziy minora
texnologiyalarida (solar tower systems) 40
–
45% gacha elektr energiyasi
samaradorligini ta’minlashi mumkin. Bu ko‘rsatkich ko‘plab
quyosh panellarning
samaradorligidan yuqori.KQES tizimlari issiqlikni saqlab qolish orqali energiya ishlab
chiqarishni quyosh nuri mavjud bo‘lmagan vaqtda ham davom ettiradi. Eritilgan tuzlar
(molten salts) yordamida 8-15 soatgacha issiqlik saqlanadi. Bu esa elektr ishlab
chiqarishni
24/7
, ya'ni tunu kun uzluksiz amalga oshirish imkonini beradi. Shu
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
460
2181-3187
xususiyat KQES texnologiyasini energiya ta'minotida ishonchli va mustahkam
manbaga aylantiradi.KQES stansiyalari ish faoliyati davomida karbonat angidrid
(CO₂) va boshqa zararli gazlarni chiqarmaydi. Atrof
-muhitni ifloslantirmasdan, tabiiy
resurslardan barqaror foydalanadi. KQES texnologiyasi yordamida global isish va
iqlim o‘zgarishiga qarshi kurashda salmoqli hissa qo‘shiladi.KQES loyihalari katta
miqyosda infratuzilma talab qiladi, bu esa,y
angi ish o‘rinlari yaratilishiga,
mahalliy
iqtisodiyotni rivojlantirishga, texnologik innovatsiyalarning keng tarqalishiga olib
keladi.Qurilish, texnik xizmat ko‘rsatish va ekspluatatsiya bosqichlarida minglab
kishilar ish bilan ta'minlanadi. Bu, ayniqsa, rivojlanayotgan davlatlar uchun ijtimoiy-
iqtisodiy jihatdan muhim omildir.KQES faqat quyosh nurlariga tayanadi
—
bu esa
energiya manbasining tugash ehtimoli yo‘qligini anglatadi. Quyosh energiyasi
insoniyat uchun amalda cheksiz resurs bo‘lib, KQES texnologiyasi ushbu cheksiz
resursdan doimiy ravishda foydalanish imkoniyatini beradi.KQES stansiyalari juda
katta maydonlarda barpo etilishi mumkin, bu esa ularga sanoat darajasida, ya'ni yuzlab
megavatt yoki gigavatt quvvatda elektr ishlab chiqarishga imkon beradi. Bunday yirik
quvvatlar elektr tarmoqlarini barqaror ta'minlab, milliy energiya xavfsizligini
mustahkamlaydi.
KQES texnologiyasi o‘zining yuqori samaradorligi, ekologik
tozaligi, energiyani tunda ham ishlab chiqarish qobiliyati va iqtisodiy foydalari bilan
kelajak energetikasining ajralmas qismiga aylanmoqda. Barcha afzalliklari hisobga
olinganda, KQES stansiyalari ko‘plab davlatlar uchun strategik energiya manbasi
sifatida qaralmoqda.
Biroq, KQES texnologiyasining o‘ziga xos kamchiliklari ham
mavjud:y
uqori boshlang‘ich xarajatlar
, qurilish va jihozlar uchun katta miqdorda
sarmoya talab etiladi.Geografik cheklovlar,faqat kuchli va stabil quyosh nurlanishiga
ega hududlarda samarali ishlaydi.Suv resurslariga ehtiyoj, issiqlik sovutish uchun
ko‘plab suv sarfi talab qilinadi.Ekologik ta'sir
i, keng maydonlar band qilinadi va bu
tabiiy ekotizimlarga zarar yetkazishi mumkin.Konsentrlangan quyosh elektr
stansiyalari (KQES) texnologiyasi zamonaviy energetikadaning eng istiqbolli
yo‘nalishlaridan biri sifatida
shakllanmoqda.
Xulosa
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
461
2181-3187
Konsentrlangan quyosh elektr stansiyalari
–
qayta tiklanuvchi energiya
manbalaridan barqaror foydalanishning istiqbolli yo‘nalishidir. CSP texnologiyasi
yuqori energiya samaradorligi, issiqlikni akkumulyatsiya qilish va kechayu kunduz
uzluksiz elektr ta’mi
notini yaratish imkoniyatlari bilan ajralib turadi. Shu bilan birga,
iqtisodiy va texnik cheklovlarni yengib o‘tish uchun davlat yordami, ilmiy izlanishlar
va xalqaro hamkorlik muhim ahamiyatga ega. O‘zbekistonda ushbu texnologiyani
joriy etish istiqbollar
i mavjud bo‘lib, energetika sohasida muhim o‘rin egallashi
mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
:
1.
International Energy Agency (IEA).
Technology Roadmap: Solar Thermal
Electricity
.
2.
SolarPACES.
CSP Projects Around the World
[Internet manbasi].
—
3.
https://www.businesspost.co.kr/BP?command=article_view&num=359583
4.
https://uz.shieldenchannel.com/blogs/solar-panels/concentrated-solar-power
5.
Yuldashevich, S. A., Nodirovich, Y. O., & Dilmurod o’g’li, B. E. (2024).
QAYTA TIKLANUVCHAN ENERGIYA MANBALARIDAN
FOYDALANISH TAHLILI.
TADQIQOTLAR
,
30
(3), 3-12.
6.
Sotiboldiyev, Abduraxmon Yuldashevich. "ELEKTR ENERGIYA
UZATISHIDA HAVO LINIYALARINING ROLI VA XAVFSIZLIK
TALABLARI."
Indexing
2.11 (2024).
