ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
448
2181-3187
O‘ZBEKISTONDA QAYTA TIKLANUVCHI VA MUQOBIL ENERGETIKA
TEXNOLOGIYALARINING RIVOJLANISH HOLATI VA ISTIQBOLLARI
Sotiboldiyev Abduraxmon Yuldashevich
TDTUOF Elektr texnikasi va elektr mexanikasi kafedrasi assistenti
abduraxmon.sotiboldiyev@mail.ru
Yo‘ldoshev Ozodbek Nodirovich
TDTUOF Elektr texnikasi va elektr mexanikasi kafedrasi talabasi
Annotatsiya
Ushbu maqolada
O‘zbekistonda qayta tiklanuvchi va muqobil energetika
texnologiyalarining hozirgi rivojlanish holati, mavjud salohiyati va istiqbolli
yo‘nalishlari tahlil qilinadi. Quyosh, shamol, biomassa va geotermal manbalar asosida
energiya ishlab chiqarish imkoniyatlari, hukumat tomonidan amalga oshirilayotgan
dasturlar va xalqaro hamkorlikdagi loyihalarning ahamiyati yoritilgan. Shuningdek,
energetika sohasidagi muammolar va ularni bartaraf etish bo‘yicha tavsiyalar
keltirilgan. Tadqiqot natijalari O‘zbekistonda yash
il energetikani rivojlantirishning
zaruriy shartlari va istiqbollarini belgilashga xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
Qayta tiklanuvchi energetika, muqobil energiya,
quyoshenergiyasi, shamol energetikasi, bioenergetika, O‘zbekiston energetika
strategiyasi, yashil iqtisodiyot, energiya samaradorligi
.
Kirish
Global iqlim o‘zgarishi va energiya xavfsizligi masalalari fonida dunyo bo‘ylab
qayta tiklanuvchi va muqobil energetika texnologiyalariga e’tibor keskin ortib
bormoqda. Neft, gaz kabi an’anaviy energiya manbalarining tugab borishi, ularning
ekologik zarari va importga qaramlik mamlakatlarni yangi, toza, barqaror va iqtisodiy
jihatdan maqbul energiya manbalarini izlashga undamoqda.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
449
2181-3187
O‘zbekiston ham ushbu yo‘nalishda faol harakat qilmoqda. Energetika
xavfsizligini
ta'minlash, iqlim o‘zgarishlariga moslashish va iqtisodiyotning yashil o‘sishini qo‘llab
-
quvvatlash maqsadida qayta tiklanuvchi energetika texnologiyalarini joriy etish
ustuvor yo‘nalishlardan biridir. Ushbu maqolada O‘zbekistonda qayta tikla
nuvchi va
muqobil energetika sohasining hozirgi holati, mavjud loyihalar, qabul qilingan
strategiyalar va kelajakdagi istiqbollar tahlil qilinadi.
Adabiyotlarni o‘rganishlik darajasi
:Qayta tiklanuvchi energetika
sohasida o‘tkazilgan xalqaro va milliy miqyosdagi ilmiy tadqiqotlar ushbu
yo‘nalishning iqtisodiy, ekologik va texnologik ustunliklarini chuqur tahlil
qilib bergan. Jahon tajribasi shuni ko‘rsatmoqdaki, qayta tiklanuvchi
energiya manbalarini keng joriy etish orqali energiya mustaqilligi,
barqaror rivojlanish va ekologik xavfsizlikni ta’minlash mumkin.
1. Xalqaro adabiyotlar va tajriba:
•
IRENA (International Renewable Energy Agency)
2021-yilgi hisobotida
Markaziy Osiyo, xususan, O‘zbekistonning quyosh va shamol resurslari
bo‘yicha katta salohiyatga ega ekanligini e’tirof etgan. Hisobotda qayta
tiklanuvchi energiya infratuzilmasiga investitsiyalarni jalb qilish bo‘yicha
mexanizmlar ishlab chiqilgan.
•
IEA (International Energy Agency)
tomonidan chop etilgan
World Energy
Outlook 2022
hisobotida global energetika sohasida qayta tiklanuvchi
texnologiyalarning o‘sish sur’atlari va ularga bo‘lgan talab prognozlari tahlil
qilingan.
•
REN21 Global Status Report
(2023) hujjatida qayta tiklanuvchi energiyaning
ulushi va texnologik innovatsiyalar tendensiyalari yoritilgan.
2.
O‘zbekistonda amalga oshirilgan ishlar:
•
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ–
4477-sonli qarorida (2019-yil)
qayta tiklanuvchi energiyani joriy etish strategiyasi belgilangan. Ushbu hujjat
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
450
2181-3187
asosida 2030-yilgacha umumiy generatsiya quvvatining kamida 25 foizi quyosh
va shamol energetikasidan iborat bo‘lishi rejalashtirilgan.
•
“O‘zbekiston
Respublikasining
2030
-
yilgacha
bo‘lgan
energetika
strategiyasi”da energetik xavfsizlik, energiya samaradorligi va yashil
iqtisodiyotni qo‘llab
-
quvvatlash bo‘yicha ustuvor vazifalar belgilangan.
•
O‘zbekistonda 2020–
2023 yillarda Saudiya Arabistonining
ACWA Power
,
BAAning
Masdar
kabi xalqaro kompaniyalari bilan hamkorlikda bir nechta
quyosh va shamol elektr stansiyalari qurilishi boshlangan.
3. Ilmiy maqolalar tahlili:
•
Yusupov A., Karimov B.
(2021).
“O‘zbekistonda qayta tiklanuvchi energiya
manbalarining joriy etilishi: muammolar va yechimlar”
.
–
“Texnika va
texnologiyalar” jurnali, №3. Ushbu maqolada qayta tiklanuvchi energiya
bozoridagi qonunchilik, texnologik to‘siqlar va iqtisodiy omillar tahlil qilingan.
•
Sultonov M. R.
(2022).
“Qayta tiklanuvchi energiyaning O‘zbekiston
iqtisodiyotidagi o‘rni”
.
–
“Iqtisodiy tadqiqotlar” jurnali, №1. Muallif qayta
tiklanuvchi energiyaning ichki yalpi mahsulotga ta’siri va ish o‘rinlari
yaratishdagi salohiyatini baholagan.
•
Ahmedova D.
(2023).
“Shamol va quyosh energiyasidan samarali foydalanish
uchun
texnologik yechimlar”
.
–
“Energetika va innovatsiyalar” ilmiy jurnali,
№2.
Maqolada real tajriba asosida quyosh panellari samaradorligi tahlil
qilingan.
4. Tahliliy xulosa:
O‘zbekiston kontekstida olib borilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, bu
sohadagi asosiy muammolar
—
moliyaviy mexanizmlarning sustligi, texnik
infratuzilmaning yetarli emasligi va iste’molchilarning energiya madaniyatining
pastligidir. Shu bilan birga, davlat tomonidan bosqichma-bosqich olib borilayotgan
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
451
2181-3187
islohotlar, xalqaro moliyaviy institutlar bilan hamkorlikda amalga oshirilayotgan
loyihalar, mavjud salohiyatni to‘liq ishga solishga xizmat qilmoqda.
Asosiy qism:
O
‘
zbekiston Respublikasining barcha hududlarida geotermal manbalar
mavjud bo
‘
lib, uzoq yillik tadqiqotlar asosida mamlakatda 8 ta asosiy gidrotermal
resurs havzalari aniqlangan. Bu manbalar yer osti issiqlik energiyasining katta
salohiyatga ega ekanligini ko‘rsatadi. (1
-
rasm)O‘zbekiston hududidagi geotermal
resurslarning umumiy potensiali 244,2 ming tonna shartli yoqilg‘i deb baholangan,
ammo ularning texnik ishlatish darajasi hali aniq belgilanmagan. Eng katta geotermal
suv zaxiralari Farg‘ona vodiysida joylashgan bo‘lib, bu yerda 42,6 ming tonna, Buxoro
viloyatida esa 81,2 ming tonna salohiyatga ega resurslar mavjud. Shuningdek, quruq
tog‘ jinslari ko‘rinishidagi geotermal energiya manbalari ham aniqlangan bo‘lib, bular
orasida Farg‘ona, Amudaryo geologik botig‘i va janubiy Orolbo‘yi kabi hududlar
ajralib turadi. Ularning asosida geotermal energiyadan samarali foydalanish uchun,
ayniqsa, Farg‘ona vodiysidagi Chust–
Adrasmanov petrotermal anomaliyasi negizida,
past haroratli ishchi jismdan foydalanuvchi 40 megavatt quvvatga ega elektr
stansiyasini qurish taklif etilmoqda.
1-rasm.Geotermal energiya
Vodorod energetikasi bugungi kunda global miqyosda eng istiqbolli va ekologik toza
energiya manbalaridan biri sifatida qaralmoqda. Olimlar e’tiborini ushbu cheksiz
manbaga qaratib, uning yuqori kaloriyali va toksik bo‘lmagan yoqilg‘i sifatidagi
afzalliklarini o‘rg
anmoqda. Eng muhim jihatlaridan biri
—
vodorod yoqilg‘i sifatida
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
452
2181-3187
foydalanish uchun dvigatellarda katta o‘zgarishlar qilish talab etilmasligi, saqlanishi
va tashilishi qulayligi hisoblanadi. Shu bilan birga, sanoat darajasida vodorodni ishlab
chiqarish hali ham yuqori xarajatlarni talab qiladi.(2-rasm)
2-
rasm.Vodorod yoqilg‘isi
Hozirda AQSH, Yevropa davlatlari, Kanada, Avstraliya va Yaponiya kabi rivojlangan
mamlakatlarda 600 dan ortiq korxona va ilmiy markazlar vodorodning arzon va
samarali ishlab chiqarilishi ustida ishlamoqda. 2005-yil davomida vodorod elementlari
ishlab chiqa
rish hajmi 32 foizga o‘sgan va yil davomida 14,5 mingga yaqin yonilg‘i
elementlari ishlab chiqarilgan. Ularning katta qismi transport sohasida, ayniqsa
avtomobillarda sinovdan o‘tkazilgan bo‘lib, proton almashinuvi asosidagi elementlar
keng tarqalgan. Qatt
ik oksidli texnologiyalar esa hozircha kamroq qo‘llanayotgan
bo‘lsa
-da, tijoratda kengayish imkoniyatiga ega.2005-
yilda eng ko‘p yonilg‘i
elementlari Shimoliy Amerikada o‘rnatilgan. Yaponiyada esa bu ko‘rsatkich
AQSHnikiga nisbatan 2,5 baravar kam bo‘lgan.
Transport sohasida ayniqsa vodorodli
avtobuslarga qiziqish mavjud bo‘lib, ammo ularning ulushi hozircha 1% ni tashkil
etmoqda. Buning asosiy sababi
—
ularni xarid qilish uchun katta hajmdagi
investitsiyalar talab etilishi. O‘sha yili 30 ta yangi vodorod q
uyish stansiyasi qurilgan
bo‘lib, ularning aksariyati Kaliforniyada joylashgan. Umumiy hisobda 2005
-yil oxiriga
borib, bunday stansiyalar soni 115 taga yetgan.Yadro energetikasi ham energiya
ta’minotida muhim omil sifatida qaraladi. Uning asosiy ustunligi —
atmosferaga
chiqariladigan issiqxona gazlarini kamaytirish imkoniyatidir. Biroq, radioaktiv
chiqindilarning ming yillab zararli ta’sir ko‘rsatishi, ularni xavfsiz tarzda ko‘mish
zarurati ushbu texnologiyaning salbiy jihatlaridandir. Shu sababdan, yadro energiyasi
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
453
2181-3187
moliyaviy jihatdan eng qimmat variantlardan biri hisoblanadi.Respublika miqyosida
qayta tiklanuvchi energiya manbalarining hududlar bo‘yicha va yil fasllariga ko‘ra
taqsimot xaritasini tuzish orqali energiyaga bo‘lgan ehtiyojni o‘rganish va unga mos
ishlab
chiqarish sxemasini yaratish mumkin. Bu borada O‘zbekiston Tabiatni
muhofaza qilish davlat qo‘mitasi aniq amaliy ishlarni amalga oshirmoqda. Xususan,
qo‘mita qoshida tashkil etilgan "Eko
-energiya" ilmiy-tadbiqiy markazi ekologik toza
energiya manbalarini joriy qilishga ixtisoslashgan.Mazkur markaz energiya ishlab
chiqarish jarayonida atrof-
muhitga zarar yetkazmaslik, yoqilg‘i resurslarini tejash,
hamda qayta tiklanuvchi manbalarni amaliyotga keng tatbiq etish bo‘yicha faoliyat
yuritadi. Markaz ko‘plab vilo
yatlarda fotoelektr stansiyalar, quyosh kollektorlari,
biogaz uskunalari va gelioisitgichlar ishlab chiqarib, o‘rnatmoqda. Bu texnologiyalar
Buxoro, Qoraqalpog‘iston, Samarqand, Navoiy, Surxondaryo va Toshkent
viloyatlarida chorvachilik, sanoat va maishiy chiqindilardan samarali foydalanishda
qo‘llanilmoqda.
Xulosa sifatida aytish mumkinki, qayta tiklanuvchi energiya manbalari
O‘zbekiston uchun nafaqat barqaror iqtisodiy taraqqiyot, balki atrof
-muhit muhofazasi
nuqtayi nazaridan ham strategik ahamiyat kasb etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
I.Xotamov, M.Sultаnov, A.Yadgarov. Atrof
- muhit vatabiiy resurslar
iqtisodiyoti. «Innovatsion rivojlanish nashriyotmatbaa uyi», 2021
2.
Jumayev T. Ekologiya iqtisodiyoti: darslik.
–
T., 2004.
3.
Yergashev A. Umumiy ekologiya.
–
T., 2003.308
4.
Muminov, M. U., A. Yu Sotiboldiyev, and M. M. Gulomaliev. "MIKROGES
GIDROAGREGAT MEXANIZMLARINI TADQIQ ETISH."
Eurasian
Journal of Technology and Innovation
2.3 (2024): 7-10.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
454
2181-3187
5.
Yuldashevich, Sotiboldiyev Abduraxmon, and Yoldoshev Ozodbek Nodirovich.
"SHAMOL
ENERGETIKASINING
RIVOJLANISH
TARIXI."
TADQIQOTLAR
30.3 (2024): 13-18.
6.
Abduraxmon, Abduraxmon, and Ozodbek Yoldoshev. "QUYOSH
BATAREYASI YORDAMIDA ISHLAYDIGAN NASOSLARNI AFZALLIK
TOMONLARI."
Ta'limning zamonaviy transformatsiyasi
3.1 (2024): 101-105.
