ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
365
2181-3187
TADBIRKORLIKNI RIVOJLANTIRISHDA TIJORAT
BANKLARINING ROLI
Ilmiy rahbar: Andijon davlat texnika instituti
“Iqtisodiyot” kafedrasi
dotsenti
Abdumo‘minov Axrorjon
Axatjonovich
Soyibjonov Sanjarbek
Andijon davlat texnika instituti
Iqtisodiyot
yo‘nalishi 4
-kurs talabasi
sanjarbeksoyibjonov2003@gmail.com
Tel: +998(90) 220 03 86
Annotatsiya.
Ushbu
maqolada
tijorat
banklarining
tadbirkorlikni
rivojlantirishdagi o‘rni va ta’siri atroflicha tahlil qilinadi. Tijorat banklari tomonidan
taqdim etiladigan kreditlar, investitsiya xizmatlari, lizing va boshqa moliyaviy
mahsulotlarning kichik va o‘rta biznesni qo‘llab
-quvvatlashdagi ahami
yati ko‘rib
chiqiladi. Maqolada foiz stavkalari, kredit shartlari, moliyaviy mahsulotlarning
mavjudligi va bank xizmatlarining raqobatbardoshlikka ta’siri o‘rganiladi. Mahalliy
va xalqaro bank tizimlarining tajribasi misollar orqali tahlil qilinib, tijorat
banklarining innovatsiyalarni rag‘batlantirish va iqtisodiy o‘sishga hissa
qo‘shishdagi roli ko‘rsatiladi.
Kalit so‘zlar:
tijorat banklari, kreditlar, investitsiya xizmatlari, lizing, foiz
stavkalari, kredit shartlari, moliyaviy mahsulotlar.
Kirish.
Bozor iqtisodiyotiga
o‘
tilishi tufayli jamiyatda yangi moliyaviy siyosat
ishlab chiqildi va hukumat tomonidan real hayotda amalga oshirilmoqda. Jamiyatdagi
har bir iqtisodiy faoliyatni boshlanishi davlatning yaqindan turib bergan moliyaviy
yordami tufayli rivojlanib, takomillashib borishi mumkin. Jumladan
“
Kichik va
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
366
2181-3187
xususiy
tadbirkorlikni
rivojlantirishni
ra
g‘
batlantirish
t
o‘g‘risida”
gi
1995-yil 25-dekabrda qabul qilingan Qonunda kichik va xususiy tadbirkorlikni q
o‘
llab
quvvatlashda banklarni rolini oshirib borishga alohida
e’
tibor berilgan [1].
Kichik va xususiy tadbirkorlik korxonalarini asosiy faoliyati banklar bilan
chambarchas bo
g‘
liq b
o‘
lib, ular olib borayotgan faoliyat xom-ashyoni sotib olish,
ishlab chiqarilgan tovarlar, k
o‘
rsatiladigan xizmatlarga haq t
o‘
lash, ish haqi bilan
ishlovchilarni
ta’
minlash, turli toifadagi korxonalar, firmalar, yuridik shaxslar bilan
b
o‘
ladigan iqtisodiy munosabatlar
ya’
ni olingan foydadan, daromaddan soliq t
o‘
lash,
transport, kommunal xizmatlar uchun t
o‘
lovlarning barcha turlari banklar orqali,
o‘
z
navbatida olinadigan kreditlar ham boshqa hisob-kitoblar ham banklar orqali amalga
oshadi. Shuni alohida
ta’
kidlash kerakki, mamlakatimiz mustaqillikka erishguncha
bank va banklar bilan b
o‘
ladigan turli iqtisodiy munosabatlar unchalik oshkora etilmas
edi. Jahon x
o‘
jaligini muhim x
o‘
jalik yuritish qismi b
o‘
lgan kichik va xususiy
tadbirkorlik korxonalarini barcha faoliyati banklar bilan bo
g‘
langanligi bugungi kunda
hammaga
ma’lum
b
o‘
lib qoldi [5]. Shuning uchun ham rivojlangan mamlakatlarda
masalan, AQSHda bank tizimini faoliyati nihoyatda rivojlangan b
o‘
lib, tadbirkorlarni
aktiv iqtisodiy faoliyat k
o‘
rsatishida banklar barcha mulk shaklidagi korxonalarga
kompleks ravishda xizmat k
o‘
rsatadi. Umuman bank operatsiyalari passiv va aktiv
operatsiyalardan iborat b
o‘
lib, passiv operatsiyalar pul mabla
g‘
larini
ma’lum
biror
y
o‘
nalishga safarbar etishga qaratilgan. Banklar passiv operatsiyalar orqali
jam
g‘
armalarni va vaqtinchalik b
o‘
sh turgan mabla
g‘
larni ishlab chiqarishga safarbar
etib foyda oladi. Tadbirkorlar bilan bank
o‘
rtasidagi kredit b
o‘
yicha b
o‘
ladigan
operatsiyalar ikki tomon
o‘
rtasida imzolangan shartnoma asosida amalga oshiriladi.
Operatsiyalarni muvaffaqiyatli bajarish uchun har bir tadbirkor
“
Banklar va bank
faoliyati t
o‘g‘risidagi”
Respublika qonunlarini chuqur
o‘
rganib, unga rioya qilishi
lozim. Bozor iqtisodiyoti sharoitida ishlab chiqarish va xizmat k
o‘
rsatish
korxonalarining asosiy qismini kichik biznes va xususiy tadbirkorlik
sub’
ektalri tashkil
etadi. Chunki kichik korxonalar bozor sharoitiga tez moslashuvchan va kam xarajat
talab qiladigan sektor hisoblanadi. Umuman bugungi kunda bozor iqtisodiyotining
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
367
2181-3187
muhim talabi
–
kam mehnat sarflangan holda, k
o‘
proq va sifatli mahsulot ishlab
chiqarish, kishilarning talab va ehtiyojlarini t
o‘
la qondirish va shu asosida foyda
olishdan iborat. Bunda ishlab chiqarishni harakatlantiruvchi kuch tadbirkorlikdir.
Respublkamizda kichik biznes va xususiy tadbirkorlik
sub’ektlarini
q
o‘
llab-quvvatlash
hamda ularning rivojlanishi uchun barcha shart-sharoitlar yaratilgan b
o‘
lib doimiy
ravishda ra
g‘
batlantirish va iqtisodiy jihatdan q
o‘
llab-quvvatlash maqsadida, ularga
turli xil soliqlardan ozod qilish hamda imtiyozli foiz stavkalarini q
o‘
llagan holda bank
kreditlaridan foydalanish imkoniyatlari berilgan. Lekin ularni tashkil etish
sur’
atlari,
muttasil rivojlanib borishiumumiqtisodiy hayotdagi
o‘
rni bozor iqtisodiyotining
talablariga hali t
o‘
liq javob bera olmaydi. Bozorning narx-navo
o‘
zgarishiga
ta’
sirchanligi, ishlab chiqarilgan mahsulotlarning sifati pastligi va boshqa siyosiy-
iqtisodiy muammolar mavjudligi kredit oluvchining moliyaviy holatiga salbiy
ta’sir
k
o‘
rsatmoqda. Mijoz va bank
o‘
rtasida imzolangan kredit shartnomalari har ikki tomon
uchun majburiy hisoblanib, ularning
o‘
z muddatida, t
o‘
liq bajarilishi talab etiladi.
Lekin hozirgi paytda banklar kreditlarni qaytarib olishda muammolarga duch
kelmoqda. Bu esa
o‘
z
–o‘
zidan muammolarning yanada ortishiga hamda
“Muammoli
kre
ditlar”
yoki
“Sud
jarayonidagi
ssudalar”
hisob varo
g‘
ida banklarning summalari
k
o‘
payishiga, daromad keltiruvchi bank aktivlarining chetga tortilishiga olib keladi [2].
Hukumatimiz tomonidan respublikada muammoli kreditlar keskin ortib
ketganligi sababli, Vazirlar Mahkamasining 2002-yil 4 -dekabrda 422-sonli
“Banklarning
kreditlari b
o‘
yicha qarzdorlik
o‘
z vaqtida qaytarilmagan taqdirda
undiruvni qarzdorning likvidli mol-mulkiga qaratish tartibini tasdiqlash t
o‘g‘risida”gi
qaroriga muvofiq qarzdorning pul mabla
g‘
lari yetarli b
o‘
lmagan taqdirda, bank kredit
b
o‘
yicha qarzdorlikni qonuniy hujjatlarda belgilangan tartibda va natorial tasdiqlagan
hamda yozma bitim asosida qarzdorning likvidli mol-mulki hisobiga yoki undiruvli
mol-mulki hisobiga qarzni qaytarish yuzasidan
o‘
z m
o‘
ljali t
o‘g‘
risida yozma ravishda
bildirishnoma beradi [3]. Mijoz esa
o‘
z navbatida 15 kundan kechikmay, bankka
yozma javob berishishart. Bunday vaziyatlarda k
o‘
plab banklar sudma-sud yurishga
t
o‘g‘
ri keladi .Chunki qarzdor
o‘
z qarzini qaytarishni kechiktirish yoki iloji b
o‘
lsa
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
368
2181-3187
umuman qaytarmaslik tarafdoridir. Agarda, muammoli kreditlarni undirish b
o‘
yicha
ish t
o‘g‘
ri y
o‘
lga q
o‘
yilmasa,oqibatda, buni amalga oshirish uchun juda k
o‘
p vaqt va
mabla
g‘
talab etiladi. Hozirgi vaqtda yosh tadbirkorlarni q
o‘
llab-quvvatlash uchun
qator imkoniyatlar taqdim etilmoqda. Ulardan biri
–
bu yoshlarning investitsion
tadbirkorlik loyihalarini moliyalashtirish uchun taqdim etilayotgan imtiyozli kreditlar.
Imtiyozli kreditlar yosh tadbirkorlarga barcha
yo„nalishdagi
investision loyihalar
uchun ajratiladi: meva-sabzavot va qishloq x
o‘
jaligi mahsulotlarini chuqur qayta
ishlash, saqlash va qadoqlash t
o‘
qimachilik, poyabzal va charm-galantereya-kimyo,
farmasevtika; -oziq-ovqat; elektrotexnika sanoati, mashinasozlik, zamonaviy qurilish
materiallari; -hunarmandchilik hamda axborot-kommunikasiya texnologiyalari.
O‘
zbekiston Respublikasi Prezidenti 2022-yil 21-dekabr kuni
“Tadbirkorlik
subyektlarining eksport faoliyatini q
o‘
llab-quvvatlashning q
o‘
shimcha chora-tadbirlari
t
o‘g‘risida”gi
farmonni imzoladi [4]. Prezidentimizning 2022
–
2026 yillarga
m
o‘
ljallangan Yangi
O‘
zbekistonning taraqqiyot strategiyasi hamda mamlakatimiz
rahbarining Oliy Majlis va
O‘
zbekiston xalqiga y
o‘
llagan murojaatnomasida
belgilangan vazifalarga muvofiq aholining hayot darajasini yanada yuksaltirish,
ta’lim
sifatini il
g‘
or xalqaro standartlarga muvofiqlashtirish, barqaror iqtisodiy
o‘
sishga
erishish hamda kamba
g‘
allikni qisqartirish borasidagi islohotlarni yangi bosqichga olib
chiqishga oid farmon qabul qilindi. Jumladan, farmonda xalqimizning o
g‘
irini yengil
qilish, aholi uchun q
o‘
shimcha qulayliklar yaratish va ularning xarajatlarini tejash
maqsadida, 2023 yil 1 iyuldan barcha davlat organlari va tashkilotlarida aholi va
tadbirkorlarga servis sifatini oshirishga qaratilgan chora-tadbirlari belgilandi. Vazirlar
va boshqa mustaqil ijro etuvchi hokimiyat organlari rahbarlari 15 kun muddatda
o‘
z
tizimida masofadan turib, shu jumladan, mobil ilovalar orqali k
o‘
rsatiladigan davlat
xizmatlarini k
o‘
paytirish, undiriladigan t
o‘
lovlar miqdorini kamaytirish, talab
qilinadigan ortiqcha hujjatlarni bekor qilish, k
o‘
rib chiqish jarayonlari va muddatlarini
keskin qisqartirish, shaffoflikni oshirish, aholi va tadbirkorlar bilan doimiy muloqot
maydonchalarini tashkil etish, xodimlarning muomala madaniyatini yuksaltirish,
tezkor va sifatli xizmat k
o‘
rsatishga
o‘
qitish
bo„yicha
tadbirlar dasturini tasdiqlab,
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
369
2181-3187
aholi va tadbirkorlarga
e’lon
qilishi alohida belgilab
o‘
tildi. Shuningdek, 2023-yil 1-
sentyabrdan boshlab aholi va tadbirkorlik
sub’ektlariga
subsidiya ajratish bilan bo
g‘
liq
barcha xizmatlar bosqichma-bosqich
“Aholi
va tadbirkorlik
sub’
ektlariga subsidiya
ajratishning yagona elektron
platforma”
siga
o‘
tkazilsin hamda subsidiyalarni
ajratishning maqsadga muvofiqligini elektron platforma orqali onlayn tekshirish
tizimini y
o‘
lga q
o‘
yish orqali subsidiyalar ajratish t
o‘g‘
risidagi arizalarni Yagona
interaktiv davlat xizmatlari portali orqali yoki istalgan tuman (shahar) davlat xizmatlari
markazlari orqali topshirish imkoniyatini yaratish hamda ortiqcha byurokratik t
o‘
siqlar
va boshqa korrupsiyaviy omillarni bartarafetishga oid aniq manzilli ishlar belgilab
berildi.
Xulosa.
Xulosa qilib aytganda, tadbirkorlikni rivojlantirishda tijorat banklarining
roli muhim ahamiyatga ega. Tijorat banklari tadbirkorlarga moliyaviy resurslar taqdim
etish, investitsiya loyihalarini moliyalashtirish va biznes faoliyatini kengaytirish uchun
zarur bo‘lgan kreditlarni berish orqali iqtisodiy o‘sishni rag'batlantiradi. Ular
shuningdek, tadbirkorlikni rivojlantirish uchun maslahat xizmatlari, bozor tahlili va
moliyaviy rejalashtirish kabi qo‘shimcha xizmatlar ko‘rsatish orqali tadbirkorlarning
muvaffaqiyatini oshirishda yordam beradi. Bundan tashqari, tijorat banklari
innovatsion g‘oyalarni amalga oshirishda
ham muhim rol o‘ynaydi, chunki ular yangi
texnologiyalarni joriy etishga va raqobatbardosh mahsulotlarni ishlab chiqarishga
qaratilgan loyihalarni qo‘llab
-quvvatlaydilar. Shuningdek, banklar tadbirkorlik
muhitini yaxshilash uchun raqobatbardosh sharoitlarni yaratishda ishtirok etadilar.
Shunday qilib, tijorat banklarining faoliyati tadbirkorlikni rivojlantirishda nafaqat
moliyaviy qo‘llab
-quvvatlash, balki ijtimoiy va iqtisodiy barqarorlikni ta'minlashda
ham muhim ahamiyatga ega. Ularning samarali ishlashi mamlakat iqtisodiyotining
barqaror o‘sishini ta'minlashga xizmat qiladi, bu esa umumiy ravishda jamiyatning
farovonligini oshiradi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
370
2181-3187
Foydalangan adabiyotlar:
1.
“Kichik
va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirishni ra
g‘
batlantirish
t
o‘g‘risida”gi
Qonun 1995-yil 25-dekabr;
2.
“Banklar
va bank faoliyati t
o‘g‘risidagi”
Respublika qonunlari;
3.
Vazirlar Mahkamasining 2002-yil 4-dekabr 422-sonli
“Banklarning
kreditlari b
o‘
yicha qarzdorlik
o‘
z vaqtida qaytarilmagan taqdirda undiruvni
qarzdorning likvidli mol-mulkiga qaratish tartibini tasdiqlash t
o‘g‘risida”
gi qarori;
4.
O‘
zbekiston Respublikasi Prezidenti 2022-yil 21-dekabr kuni
“Tadbirkorlik
subyektlarining
eksport
faoliyatini
q
o‘
llab-
quvvatlash”ning
q
o‘
shimchachora-tadbirlari t
o‘g‘risida”gi
farmoni.
5.
Norbekov, Fazliddin. (2022). The Necessity of Structural Changes in The
Development of the National Economy.
