ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
345
2181-3187
RAQOBATBARDOSH VA BARQAROR IQTISODIYOTNI
SHAKLLANTIRISHDA KORXONALAR BOSHQARUV FAOLIYATINING
ROLINI TAHLIL QILISH: ZAMONAVIY YONDASHUVLAR VA
STRATEGIYALAR
Ilmiy rahbar: Andijon davlat texnika instituti
“
Buxgalteriya hisobi va
menejment” kafedrasi
katta
o‘
qituvchisi
Maxramova Nigora Yuldashevna
Nuriddinov Muhammaddiyor
Andijon davlat texnika instituti
Menejment y
o‘
nalishi 4-kurs talabasi
Annotatsiya.
Ushbu maqola raqobatbardosh va barqaror iqtisodiyotni
shakllantirishda korxonalar boshqaruv faoliyatining muhim rolini tahlil qiladi.
Maqolada zamonaviy iqtisodiy sharoitlar, globalizatsiya va raqamli transformatsiya
kontekstida korxonalar qanday qilib
o‘
z strategiyalarini yangilab, raqobat ustunligini
saqlab qolishlari mumkinligi k
o‘
rib chiqiladi. Tahlil jarayonida korxonalar uchun
samarali boshqaruv, innovatsion yondashuvlar, barqaror rivojlanish tamoyillari va
ijtimoiy mas
’
uliyatning ahamiyati ta
’
kidlanadi. Shuningdek, maqolada muvaffaqiyatli
korxonalarning tajribalari asosida amaliy tavsiyalar berilib, iqtisodiy barqarorlikni
ta
’
minlash uchun zarur b
o‘
lgan strategik rejalashtirish jarayonlari yoritiladi.
Kalit s
o‘
zlar:
raqobat, samarali boshqaruv, barqaror iqtisodiyot, globalizatsiya,
raqamli transformatsiya, innovatsion yondashuvlar, strategik rejalashtirish.
Kirish.
Zamonaviy iqtisodiyotda korxonalar raqobatbardosh va barqaror
iqtisodiyotni shakllantirishda beqiyos ahamiyatga ega. Global bozor sharoitida tezkor
o‘
zgarishlar, yangi texnologiyalar, raqobatchilar bosimi va tashqi iqtisodiy omillar
korxonalar faoliyatini yanada murakkablashtirmoqda. Shu sababli, samarali boshqaruv
qarorlarini ishlab chiqish va ularni
o‘
z vaqtida, asosli ravishda qabul qilish zaruriyati
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
346
2181-3187
oshib bormoqda. Samarali qarorlar qabul qilish jarayonida bir qator omillar muhim rol
o
‘
ynaydi [1]. Bular orasida rahbariyatning shaxsiy tajribasi va ichki siyosati bilan bir
qatorda, tizimli yondashuvlar, zamonaviy texnologiyalar, xodimlar ishtiroki va tashqi
muhitga moslashuvchan strategiyalar alohida
o‘
rin tutadi. Masalan, ishlab chiqarish
korxonalarida mavjud ichki va tashqi muammolar - rahbariyat malakasining pastligi,
axborot tizimlarining eskirganligi, xodimlar motivatsiyasining sustligi - samarali qaror
qabul qilishga salbiy ta
’
sir k
o‘
rsatmoqda. Ushbu muammolarni hal etish uchun
kompleks yondashuvlarni joriy etish zarur. Doimiy malaka oshirish, axborot
texnologiyalarini yangilash, xodimlarni ra
g‘
batlantirish va yuridik monitoring tizimini
y
o‘
lga q
o‘
yish kabi chora-tadbirlar korxonalarning samaradorligini oshirishda muhim
ahamiyatga ega [2]. Bundan tashqari, raqamli transformatsiya jarayonlari ham bugungi
kunda korxonalar faoliyatini optimallashtirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Raqamli
texnologiyalar yordamida real vaqt rejimida tahlillar olib borish, xodimlarning fikrini
inobatga olish va zamonaviy menejment konsepsiyalaridan foydalanish samarali
boshqaruv qarorlarini qabul qilishda muhimdir. Bu yondashuvlar nafaqat alohida
korxonaning, balki umuman mamlakat iqtisodiy salohiyatining yuksalishiga xizmat
qiladi. Shuni ta
’
kidlash joizki, samarali boshqaruv qarorlari korxona faoliyatini
optimallashtiribgina qolmay, uning iqtisodiy barqarorligini, raqobatbardoshligini va
uzoq muddatli istiqbolini belgilaydi. Bu jarayonda yoshlar
–
kelajak iqtisodchilari va
menejerlari oldida mas
’
uliyatli vazifalar turibdi. Ular zamonaviy yondashuvlarni
q
o‘
llab-quvvatlab, innovatsion
g‘
oyalarni amalga oshirish orqali iqtisodiyotimizni
rivojlantirishda muhim rol
o‘
ynashi shubhasiz.
Raqobatbardosh va barqaror iqtisodiyotni shakllantirishda korxonalar faoliyati
muhim
o‘
rin tutadi [3]. Ayniqsa, samarali boshqaruv qarorlarini ishlab chiqish va
ularni
o‘
z vaqtida, asosli qabul qilish korxona rivojining hal qiluvchi omillaridan
biridir. Global iqtisodiyotda tez
o‘
zgarayotgan sharoitlarda qaror qabul qilishda
zamonaviy yondashuvlar va texnologiyalarning q
o‘
llanilishi dolzarb ahamiyat kasb
etmoqda. K
o‘
plab ishlab chiqarish korxonalarida yetarli zamon talabiga javob bera
oladigan texnika texnologiyalar yetishmasligi, shuningdek ishlab chiqarish jarayoniga
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
347
2181-3187
bevosita ta
’
sir qiladigan bir qancha omillar samarali qaror qabul qilishga t
o‘
sqinlik
qilishi mumkin. Hususan tashqi va ichki omillar shular jumlasidan.
Ichki omillarga rahbariyat malakasi, moliyaviy holati, axborot texnologiyalari,
xodimlar motivatsiyasi, boshqaruv strukturasi kiradi. Misol uchun, biror korxona yoki
tashkilotda rahbariyat malakasi yoki xodimlar motivatsiyasi yetishmasligi kuzatilsa, bu
bir qancha jiddiy muammolarga olib keladi. Bunda kadrlar q
o‘
nimsizligiga,
korxonaning iqtisodiy holatiga va yana bir qancha muammolar yuzaga kelishi mumkin.
Tashqi omillar
dan iqtisodiy muhit, qonunchilikdagi
o‘
zgarishlar, raqobatchilar
faoliyati, global trendlar samarali qaror qabul qilishda
o‘
z ta
’
sirini k
o‘
rsatmasdan
qolmaydi
. Iqtisodiy muhit
ga bu har bir korxona faoliyat yuritadigan tashqi muhitning
asosiy omillaridan biri b
o‘
lib, boshqaruv qarorlarini samarali yoki aksincha, noaniq
holatlarda qabul qilinishiga bevosita ta
’
sir k
o‘
rsatadi [4]. Inflyatsiya darajasini misol
qilib oladigan b
o‘
lsam, inflyatsiya yuqori b
o‘
lsa, korxona xarajatlarining
o‘
sishi, foyda
marjasining kamayishi mumkin. Bu esa narx belgilash, investitsiya qilish yoki ishchi
kuchini optimallashtirish b
o‘
yicha ehtiyotkor va aniq qarorlar qabul qilishni talab etadi.
Chunki korxonaning asosiy maqsadi kamroq harajat qilib k
o‘
proq foyda olishga
qaratilgan hisoblanadi. Yana bir ta
’
sir etuvchi omil bu foiz stavkalari va kredit siyosati
b
o‘
lib, bank foiz stavkalari oshsa, korxonalar kredit olib yangi loyiha boshlashdan
ch
o‘
chiydi, bu esa investitsion qarorlarni sekinlashtiradi va tezroq foyda olish
imkoniyati uzoqroq muddatga ch
o‘
zilish holatlarini ham keltirib chiqaradi [5].
Mazkur muammolarga yechim topilishi korxona muvofaqqiyatga erishishi ancha
osonlashadi va optimal qarorlar qabul qilinishini ta
’
minlaydi.
O‘
z-
o‘
zidan korxonada
rentabellik darajasi, iqtisodiy holati ham yaxshilanadi.
Yuqoridagi muammolarni hal qilish maqsadida doimiy malaka oshirish kurslarini
hamda seminarlar tashkil etish, yangi rahbarlar uchun
mentorlardan iborat ichki
maslahatchi guruh
tuzish lozim. Shuningdek, axborot tizimidagi zaifliklarga barham
berish zarur. Chunki hozirgi texnika - texnologiya rivojlanayotgan bir davrda eskirgan
yoki fragmentar tizimlar tufayli ma
’
lumotlar ishonchli va tez yetkazilmaydi. Shuning
uchun zamon talabiga javob beradigan axborot texnologiyalarni jalb qilinsa, bunday
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
348
2181-3187
muammoli vaziyatlar bartaraf etiladi. I
nflyatsiya darajasi, bozor talabining
dinamikasi tez
o‘
zgarib ketish xavfi natijasida q
aror qabul qilishda
real vaqt
rejimidagi ma
’
lumotlarga asoslanish talab etiladi.
Xodimlar motivatsiyasi va ishtiroki pastligi,
kadrlar
o‘
zini qaror qabul qilish
jarayonida bevosita ishtirokchi deb hisoblamasligini oldini olish maqsadida
x
odimlarni
kengashlar, yi
g‘
ilishlarga jalb qilgan holda, strategik qarorlar
muhokamasiga ishtirokini ta
’
minlash lozim [6]. Shuningdek, shuni ta
’
kidlab
o‘
tish
joizki, motivatsiya tizimini joriy qilish darkor, birinchi navbatda lavozim k
o‘
tarilishi
bu har bir xodim uchun
o‘
ziga ishonchini oshiradi va korxona uchun foyda keltirishga
k
o‘
proq hissa q
o‘
shishga harakat qiladi. Moddiy tomonlama motivatsiyalarni ham
k
o‘
paytirishni joriy qilish kerak. Mukofot puli, bonus, KPIlarni k
o‘
paytirish korxonada
ichki raqobatni shakllantiradi va ishlab chiqarish jarayonini sezilarli darajada
yaxshilashi mumkin va, tabiiyki, qarorlarni samarali b
o‘
lishiga ham bu omillar
yaxshigina turtki bola oladi. Ichki innovatsion tanlovlar
o‘
tkazish orqali
g‘
oyalarni
yi
g‘
ish k
o‘
plab innovatsion loyihalar amalga oshirilishini, korxonaning jadallik bilan
rivojlanishini ta
’
minlaydi. Bu loyihalar k
o‘
plab muammolarga yechim topishda yoki
boshqa bir qancha yangiliklar kiritish y
o‘
llarini ochib beradi.
Korxonada qarorlarni samarali b
o‘
lishini ta
’
minlash uchun SWOT va PEST
tahlillari orqali doimiy monitoring qilib turish zarur, chunki talab, narx, raqobat tez
o‘
zgaradi [7]. Bu esa noaniqliklar keltirib chiqarishi mumkin. Shuni oldini olish
maqsadida doimiy tahlil qilish foydadan holi emas. Yana tez-tez
o‘
zgaradigan soliqlar,
ruxsatnomalar korxonani tavakkal ostiga q
o‘
yadi buni yechimi esa Korxonada
yuridik
va komplayens b
o‘
limi
tashkil qilish, Davlat bilan
ijtimoiy sheriklik
asosida ishlash,
savdo-sanoat palatasi bilan hamkorlik, huquqiy monitoring tizimi joriy qilish bunday
muammolar keltirib chiqarishini oldini oladi.
Xulosa.
Xulosa qilib aytganda, raqobatbardosh va barqaror iqtisodiyotni
shakllantirishda korxonalar faoliyati beqiyos ahamiyat kasb etishi yana bir bor
o‘
z
isbotini topadi. Ayniqsa, global bozor iqtisodiyotida yuz berayotgan tezkor
o‘
zgarishlar, yangi texnologiyalar, raqobatchilar bosimi va tashqi iqtisodiy omillar
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
349
2181-3187
fonida korxonalarda samarali boshqaruv qarorlarini ishlab chiqish va ularni
o‘
z
vaqtida, asosli ravishda qabul qilish zaruriyati yanada oshib bormoqda.
Tahlillar shuni k
o‘
rsatadiki, samarali qarorlar faqatgina rahbariyatning shaxsiy
tajribasi yoki ichki siyosati bilan emas, balki tizimli yondashuvlar, zamonaviy
texnologiyalar, xodimlar ishtiroki va tashqi muhitga moslashuvchan strategiyalar
orqali amalga oshirilishi kerak. Ishlab chiqarish korxonalarida mavjud ichki va tashqi
muammolar
–
bu rahbariyat malakasining pastligi, axborot tizimlarining eskirganligi,
xodimlar motivatsiyasining sustligi, iqtisodiy muhitdagi
o‘
zgaruvchanlik,
qonunchilikdagi noaniqliklar va foiz stavkalaridagi beqarorlik
–
samarali qaror qabul
qilishga bevosita salbiy ta
’
sir k
o‘
rsatmoqda. Ushbu muammolarni bartaraf etish uchun
esa kompleks yondashuvlar, jumladan, doimiy malaka oshirish, axborot
texnologiyalarini zamonaviylashtirish, xodimlarni ra
g‘
batlantirish, yuridik monitoring
tizimini y
o‘
lga q
o‘
yish, SWOT va PEST tahlillar asosida strategik rejalashtirish
alohida
o‘
rin tutadi. Shuni alohida ta
’
kidlash joizki, samarali boshqaruv qarorlari
korxona faoliyatini optimallashtiribgina qolmay, uning iqtisodiy barqarorligini,
raqobatbardoshligini, foydalilik darajasini va uzoq muddatli istiqbolini ham belgilab
beradi. Qarorlar qabul qilish jarayonida raqamli transformatsiya, xodimlarning fikrini
inobatga olish, real vaqt rejimidagi tahlillarga asoslanish va zamonaviy menejment
konsepsiyalaridan foydalanish bugungi davr talabidir. Yuqorida keltirilgan yechimlar
tizimli ravishda joriy etilsa, nafaqat alohida korxonaning, balki umuman mamlakat
iqtisodiy salohiyatining yuksalishiga xizmat qilishi shubhasiz. Bu esa biz yoshlar
–
kelajak iqtisodchilari va menejerlari oldida mas
’
uliyatli va dolzarb vazifalarni
q
o‘
ymoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Abdurahmonov Q.X. Menejment asoslari.
–
T.: “IQTISOD
-
MOLIYA”, 2016.
2.
Qurbonov Sh., Bobojonov S. Korxona iqtisodiyoti.
–
T.: “IQTISODIYOT”,
2020.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
350
2181-3187
3.
Egamberdiyev M. Tashqi iqtisodiy faoliyat va raqobat muhitining ta
’
siri.
–
T.:
TDYU, 2021.
4.
Muminov N., Usmonov M. Iqtisodiyotda qaror qabul qilish va tavakkalchilik.
–
T.: “Iqtisodchi”, 2019.
5.
Nigoraxon, Maxramova, and Egamberdiyev Shavkatbek. "STRATEGIK
REJALASHTIRISH JARAYONI: STRATEGIK REJALASHTIRISHNING ASOSIY
BOSQICHLARI VA ULARNING AHAMIYATI."
Лучшие интеллектуальные
исследования
37.4 (2025): 187-192.
6.
–
O‘
zbekiston Respublikasi Davlat statistika q
o‘
mitasi rasmiy
sayti.
7.
–
O‘
zbekiston Respublikasi qonunchilik hujjatlari milliy bazasi.
