ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
339
2181-3187
KORXONADA SAMARALI BOSHQARUV QARORLARINI ISHLAB
CHIQISH VA QABUL QILISH
Ilmiy rahbar: Andijon davlat texnika instituti
“
Buxgalteriya hisobi va
menejment”
kafedrasi
katta
o‘
qituvchisi
Maxramova Nigora Yuldashevna
Nuriddinov Muhammaddiyor
Andijon davlat texnika instituti
Menejment y
o‘
nalishi 4-kurs talabasi
Annotatsiya.
Ushbu maqolada korxonada samarali boshqaruv qarorlarini ishlab
chiqish va qabul qilish jarayonlari tahlil qilinadi. Qaror qabul qilishning zamonaviy
usullari, maʼlumotlarga asoslangan yondashuvlar va strategik rejalashtirishning
ahamiyati k
o‘
rib chiqiladi. Korxonalar faoliyatida qarorlarning samaradorligini
oshirish uchun q
o‘
llaniladigan axborot tizimlari, tahlil vositalari va xodimlar
ishtirokini taʼminlash strategiyalari o‘
rganiladi. Shuningdek, muvaffaqiyatli
korxonalar misolida qaror qabul qilishning amaliy natijalari va ularning
raqobatbardoshlikka taʼsiri tahlil etiladi.
Kalit s
o‘
zlar:
boshqaruv qarorlari, strategik rejalashtirish, axborot tizimlari,
tahlil vositalari, raqobatbardoshlik, xodimlar ishtiroki.
Kirish.
Zamonaviy biznes muhitida qaror qabul qilish jarayoni nafaqat muhim,
balki murakkab hamdir. Har qanday tashkilotning muvaffaqiyati k
o‘
pincha uning
boshqaruvchilari qabul qiladigan qarorlarning sifatiga bo
g‘
liq. Shu bois, zamonaviy
usullar, maʼlumotlarga asoslangan yondashuvlar va strategik rejalashtirishning
ahamiyati juda katta. Birinchidan, zamonaviy usullar qaror qabul qilish jarayonini
yanada samarali va tezkor qilishga yordam beradi. Boshqaruvchilar uchun qarorlarni
qa
bul qilishda an’
anaviy yondashuvlar k
o‘
pincha vaqt va resurslarni talab qiladi [1].
Zamonaviy usullar esa, masalan, analitik vositalar va algoritmlardan foydalanish
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
340
2181-3187
orqali, ma
’
lumotlarni tezda tahlil qilish imkoniyatini beradi. Big Data texnologiyalari
yordamida tashkilotlar katta hajmdagi ma
’
lumotlarni yi
g‘
ish va tahlil qilish orqali
bozor tendensiyalarini aniqlashlari mumkin. Bu esa boshqaruvchilarga aniq va asosli
qarorlar qabul qilishda yordam beradi.
Ikkinchidan, maʼlumotlarga asoslangan yondashuvlar boshqaruv jarayonining
markazida turadi. Bugungi kunda ma
’
lumotlar har qanday tashkilot uchun eng
qimmatbaho resurslardan biriga aylandi. Ma
’
lumotlarga asoslangan qaror qabul qilish
jarayoni, statistik tahlil va prognozlash kabi metodlardan foydalanishni
o‘
z ichiga
oladi. Masalan, mijozlarning xarid qilish odatlarini
o‘
rganish orqali kompaniyalar o
‘
z
mahsulotlarini yaxshilash yoki yangi xizmatlar taklif qilish imkoniyatiga ega
b
o‘
lishadi. Shuningdek, ma
’
lumotlar yordamida risklarni baholash va ularni
minimallashtirish imkoniyatlari kengayadi, bu esa qaror qabul qilish jarayonini yanada
ishonchli qiladi.
Uchinchidan, strategik rejalashtirish qaror qabul qilish jarayonining muhim
komponentidir. Strategik rejalashtirish tashkilotning uzoq muddatli maqsadlarini
belgilaydi va bu maqsadlarga erishish uchun zarur b
o‘
lgan resurslarni taqsimlaydi.
Strategik reja ishlab chiqishda bozor tahlili, raqobatchilarni
o‘
rganish va ichki
imkoniyatlarni baholash muhim ahamiyatga ega. Ushbu jarayonlarda ma
’
lumotlarga
asoslangan yondashuvlar samarali ishlaydi, chunki ular aniq maqsadlar q
o‘
yishga va
ularni amalga oshirish uchun zarur b
o‘
lgan strategiyalarni ishlab chiqishga yordam
beradi. Shuningdek, zamonaviy texnologiyalar va axborot tizimlari ham qaror qabul
qilish jarayonini yanada samarali qiladi. ERP (Enterprise Resource Planning) va CRM
(Customer Relationship Management) tizimlari kabi axborot tizimlari, tashkilotning
turli b
o‘
limlari
o‘
rtasida ma
’
lumot almashishni soddalashtiradi. Bu esa
boshqaruvchilarga real vaqt rejimida muhim ma
’
lumotlarga ega b
o‘
lish imkoniyatini
beradi va qaror qabul qilish jarayonini tezlashtiradi. Masalan, moliya b
o‘
limi xarajatlar
haqida aniq ma
’
lumotlar taqdim etsa, boshqaruvchilar xarajatlarni kamaytirish yoki
investitsiyalarni oshirish t
o‘g‘
risida tezda qaror qabul qilishlari mumkin. Yana bir
muhim jihat shundaki, jamoaviy fikrlash va turli nuqtai nazarlarni inobatga olish ham
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
341
2181-3187
zamonaviy qaror qabul qilish jarayonining ajralmas qismidir. Turli mutaxassislarning
fikrlarini eshitish, muammolarni k
o‘
rib chiqishda yangi yondashuvlar yaratadi va
innovatsion
g‘
oyalarni rivojlantirishga yordam beradi [2]. Bu esa korxonaning
raqobatbardoshligini oshiradi.
Korxonada boshqaruv qarorlarining iqtisodiy samaradorligi umumiy boshqaruv
samaradorligini belgilaydi. Boshqaruv qarorlari odatda korxonadagi turli
o‘
zgarishlar
bilan bo
g‘
liq va ularning tashabbuskori amalga oshiriladigan va boshqariladigan
qarorlarning barcha mumkin b
o‘
lgan oqibatlari uchun t
o‘
la javobgar b
o‘
lgan tegishli
organ yoki shaxsdir.
Boshqaruv qarori
–
boshqaruv sub
’
yektining kuchli, irodali, kreativ amali.
Ob
’
yektni boshqarishning aniq maqsadiga erishish uchun turli oqilona variantlardan
eng yaxshi alternativani tanlashdan iborat. Boshqaruv qarori tashkilotning turli
sohalardagi manfaatlariga t
o‘g‘
ri kelishi kerak, bu esa uning mazmunining
o‘
ziga
xosligini belgilaydi.
Boshqaruv qarori -
menejerning muayyan faoliyati natijasidir. Har qanday
darajadagi yetakchilarning faoliyatida bu ijodiy jarayon. Maqsadlarni ishlab chiqish va
belgilash bilan boshlanadi, s
o‘
ngra muammoni turli xil usullarda olingan ma
’
lumotlar
asosida
o‘
rganiladi [3]. Bundan tashqari, samaradorlik mezonlari, ushbu qarorlarning
mumkin b
o‘
lgan oqibatlari tanlanadi va oqlanadi. Keyinchalik, muammoni yoki
vazifani mutaxassislar bilan hal qilishning turli variantlarini muhokama qilish bosqichi
keladi. Bu jarayonda maqbul qaror qabul qilinadi va shakllantiriladi, ijrochilar uchun
qabul qilinadi va k
o‘
rsatiladi.
Boshqaruv qarorlarini qabul qilish usullari har doim m
o‘
ljallangan maqsadlarga
erishishga qaratilgan. Usullar turli xil b
o‘
lishi mumkin:
1.
Faqat menejerning sezgisi asosida tuzilgan usul, uning
o‘
zida muayyan, aniq
faoliyat sohasidagi tajriba va bilimlar miqdori mavjud.
2.
Boshqaruv qarorlarini qabul qilish usullari "so
g‘
lom fikr" degan tushunchaga
asoslangan uslubsiz tasavvur qilinmaydi. Bu holatda boshqaruvchi qarorlarni qabul
qiladi va ularni juda izchil dalillar bilan oqlaydi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
342
2181-3187
3.
Ilmiy va amaliy yondoshuvga asoslangan usul. U juda k
o‘
p miqdordagi
axborotni qayta ishlash va u asosida optimal yechimni tanlashni taklif qiladi. Ushbu
usul zamonaviy texnologiyalardan majburiy foydalanishni talab qiladi.
Barcha boshqaruv qarorlarini qabul qilish usullarini uch guruhga birlashtirish
mumkin:
1.
Norasmiy (evristik)
—
qaror qabul qilish usuli. Bu boshqaruv qaror qabul
qiluvchi shaxslarni analitik qobiliyatiga asoslanadi. Bu rahbar tomonidan t
o‘
plangan
tajribalar yordamida alternativlarni nazariy solishtirish y
o‘
li bilan mantiqiy usullar va
optimal qaror tanlash metodi yi
g‘
indisidir. Norasmiy usullar menejerni intuitsiyasiga
asoslanadi [4]. Ularning afzalligi shundaki, ular tezkor qabul qilinadi, kamchiligi esa
har doim t
o‘g‘
ri qaror qabul qilishga vakolat bermaydi.
2.
Jamoaviy.
Qaror qabul qilish va muhokama qilishdagi jamoaviy usul. Buning
uchun avval jarayon qatnashchisi b
o‘
lgan shaxslar ishtirokini aniqlash lozim.
K
o‘
pincha bu vaqtinchalik jamoa b
o‘
lib uning tarkibiga boshqaruvchi va
boshqariluvchilar kiradi [5]. Bunday guruh shakllanishidagi asosiy mezonlar:
vakolatlilik, tashabbuskor masalalarni yecha olish qobiliyati, moslashuvchanlik va
fikrlashning nazariy mulohazasi kiradi. Jamoaviy shaklda guruhiy ishlar turlicha
b
o‘
lishi mumkin: majlis, suhbat, komissiyaga ish va boshqalar.
Boshqaruv qarorini tayyorlashdagi eng k
o‘
p tarqalgan jamoaviy
usullarga: «aqliy
hujum», «delfi usuli», «kingisyo» —
yapon doiraviy qaror qabul qilish tizimi kiradi.
3.
Miqdoriy qaror qabul qilish usuli
. Uning asosi - ilmiy-tajribali yondashuv,
bunda katta si
g‘
imdagi axborotni (EHM yordamida) qayta ishlash y
o‘
li bilan optimal
qarorni tanlash tushuniladi. Model asosida q
o‘
llanilgan matematik funksiyalar turiga
qarab ular quyidagicha farqlanadi:
a.
chiziqli modellashtirish
—
bunda chiziqli bo
g‘
liqlik q
o‘
llaniladi;
b.
dinamik programmalashtirish
—
bu masalada qaror qabulqilish jarayoni
q
o‘
shimcha
o‘
zgarishlarni kiritish imkonini beradi;
c.
ehtimollik va statistik usullar
—
umumiy xizmat qilish nazariyasi usulida
amalga oshiriladi;
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
343
2181-3187
d.
o‘
yin nazariyasi
—
bu holatda modellashtirishda, qaror qabul qilish turli
b
o‘g‘
inlarni, qiziqishlarni t
o‘g‘
ri kelmasligini hisobga olmoq kerak;
e.
imitatsion usul
—
qarorni amalga oshirishni eksperimen-tal tekshirishga imkon
b
o‘
ladi. Boshlan
g‘
ich mulohazalarni
o‘
zgartirish, ularga b
o‘
lgan talabni aniqlash.
Demak, boshqaruv qarori
–
bu
o‘
zgaruvchan, yuqori raqobat va tavakkal muhitida
tashkilotning atrof-muhitini tahlil qilish va strategik qarorlar qabul qilish nazariyasi va
amaliyotidir. Strategik tahlil tashqi va ichki muhitning iqtisodiy, moliyaviy, marketing,
texnik, tashkiliy, huquqiy va boshqa jihatlarini kompleks ravishda k
o‘
rib chiqadi [6].
Tashkilotning kompetensiyalarini tahlil qilish va baholashning asosiy usullari, uning
boshqa iqtisodiy sub
’
yektlarga nisbatan solishtirma pozitsiyasi muhim
o‘
rin egallaydi.
Xulosa.
Xulosa qilib aytganda, korxonada samarali boshqaruv qarorlarini ishlab
chiqish va qabul qilish jarayoni tashkilotning muvaffaqiyatli faoliyat yuritishi uchun
asosiy omillardan biridir. Ushbu jarayon aniq ma
’
lumotlar, tahlil va prognozlar asosida
amalga oshirilishi kerak. Samarali qarorlar qabul qilishda jamoaviy fikrlash va turli
nuqtai nazarlarni inobatga olish muhimdir, chunki bu korxonaning innovatsion
salohiyatini oshiradi. Boshqaruv jarayonida risklarni baholash va ularni
minimallashtirish, shuningdek, zamonaviy texnologiyalar va analitik vositalardan
foydalanish ham zarur. Samarali qarorlar korxonaning resurslardan optimal
foydalanishini ta
’
minlaydi, raqobatbardoshligini oshiradi va uzoq muddatli strategik
maqsadlarga erishishda yordam beradi. Umuman olganda, korxonada samarali
boshqaruv qarorlarini ishlab chiqish va qabul qilish jarayoni doimiy ravishda
takomillashtirilishi lozim, chunki bu korxonaning barqaror rivojlanishi va
muvaffaqiyatini ta
’
minlaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Raxmonov Sh. Ilmiy-texnik muammo (masala), uni aniqlash,
o‘
rganish va
birlamchi gipotezani surish. Ma
’
ruza.electron hujjat
storage/users/489/presentations.pdf
2.
Берн Андерсен Том Фагерхоуд Анализ основной причины.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
344
2181-3187
3.
Xalilov N.X., Maxramova N.Yu., Olimova N.O.: Strategik boshqaruv:
O‘
quv
q
o‘llanma, “
OMADBEK PRINT NUMBER ONE
”
, 2024.
–
156 b .
4.
Maxramova N.Yu.: Strategik boshqaruv: Darslik
, “
OMADBEK PRINT
NUMBER ONE
”
, 2024.
–
223 b .
5.
Литвак Б. Г. Разработка управленческого решения: Учебник. —
3-
е изд.,
испр. —
М.: Дело, 2002. —
392 с.
6.
Nigoraxon, Maxramova, and Egamberdiyev Shavkatbek. "STRATEGIK
REJALASHTIRISH JARAYONI: STRATEGIK REJALASHTIRISHNING
ASOSIY BOSQICHLARI VA ULARNING AHAMIYATI."
Лучшие
интеллектуальные исследования
37.4 (2025): 187-192.
7.
Мескон М.,
Альберт М.
,
Хедоури Ф.
Основы менеджмента.
-
М.,
Дело,
2016г.
