ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
9_
июня
–
2025
76
2181-3187
MOLIYAVIY HISOBOTNING XALQARO STANDARTLARIGA
OʻTISHDAGI
MUHIM MASALALAR
Xolmatova Nodiraxon Quddusovna
Toshkent Davlat Iqtisodiyot universiteti
Andijon fakulteti “Mutaxassislik, ijtimoiy
-
gumanitar va aniq fanlar” kafedrasi
katta o’qituvchisi.
Emali: nodirahonholmatova74@gmail.com
Тel:(93) 427
-26-16
Annotatsiya:
Ushbu maqolada bugungi kunda dunyo iqtisodiyotining
integratsiyalashuvi fonida moliyaviy hisobotning xalqaro standartlariga (MHXS)
o‘tishning maqsadi va ahamiyati xususida so‘z yuritilgan. Bunda chet el tajribasiga
asoslangan holda, milliy hisob tizimimizni moliyaviy hisobotning xalqaro standartlari
asosida tashkil etishning ijobiy jihatlari va afzalliklari, shuningdek, MHXSga
o‘tishning foydali taraflarini inobatga olib, kelajakda amalga oshirilishi zarur bo‘lgan
yo‘nalishlar bo‘yicha amaliy tavsiyalar sha
kllantirilgan.
Kalit so’zlar:
Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlari, moliyaviy
hisobot, milliy hisob, integratsiyalashuv.
Mamlakatimiz iqtisodiyotining integratsiyalashuv jarayonida buxgalteriya
tizimini moliyaviy hisobotning xalqaro standartlariga mos holda rivojlantirish muhim
masalalardan biri hisoblanadi.
So’nggi yillarda mamlakatimizda faoliyat yuritayotgan
iqtisodiy subyektlar chet hamkorlar bilan aloqalar sezilarli darajada rivojlanib
kengayib bormoqda va buxgalteriya hisobotining milliy standartlaridan chet el
foydalanuvchilar
soni ham ortib
bormoqda.
Mamlakatimiz
Prezidenti
Sh.M.Mirziyoyevning 2020 yil 24 fev
ralda “Moliyaviy hisobotlarning xalqaro
standartlariga o’tish bo’yicha qo’chimcha chora
-
tadbirlar to’g’risida”gi qarorining
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
9_
июня
–
2025
77
2181-3187
qabul qilinishi ushbu yo’nalishda amalga oshirilishi zarur bo’lgan hamda amalga
oshirilayotgan ishlar qanchalik muhim ekanligini ko’rsatib berdi.
Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlari
–
bu tashqi foydalanuvchilar
tomonidan korxonaga yoki tashkilotga nisbatan iqtisodiy qarorlarni qabul qilishga
ko’maklashish maqsadida e’lon qilinadigan moliyaviy hisobotlarni tuzish qoidalarini
o’zida jamlagan hujjatlar to’plamidir. Ma’lumotlarga ko’ra 2
023 yilda MHXSni
dunyoning 167 ta mamlakatida qo’llanilmoqda va bu ro’yhat kengayib bormoqda.
Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlari muntazam ravishda yangi talablar bilan
to’ldirilib boriladi. Shuning uchun barcha qarorlarni o’z vaqtida qabul qilib va iloji
boricha tezroq o’z kompaniya, firma va korxonalarimizni rivojlantirib borishimiz
kerak. Bunday katta vazifa va majburiyatlarni faqat tajribali mutaxassisgina bajara
oladi. Bu talablarni muntazam
ravishda o’rganishdan tashqari, O’zbekistonda mavjud
qonun qoidalarga loyihalarga rioya qilish ham juda muhimdir. Moliyaviy hisobotni
tayyorlash va buxgalteriya hisobotini yuritish barcha talablarga javob berishi kerak.
O’zbekistondagi MHXS standartlari c
het ellik biznes egalariga aniq moliyaviy natijalar
berishni istagan rahbarlar uchun juda muhimdir. MHXSga muvofiq moliyaviy hisobot
kompaniyaning ishonchliligi va barcha qonuniy talablarga qat’iy rioya qilgan holda
halol
shaffof
biznes
yuritilishini
tasdiqlaydi.
MHXSga muvofiqlikning asosiy mezonlari quyidagilar:
1.
Asosiy vositalarni hisobga olish;
2.
O’zbekiston qonunchiligiga muvofiq daromad solig’ini hisoblash;
3.
Korxonaning oraliq moliyaviy hisobotini shakllantirish;
4.
P
ul mablag’larning oqimi;
5.
Investitsion mulklar.
O’zbekistonda MHXS ni amalda qo’llashning eng jiddiy muammolaridan
biri xalqaro talablarning mahalliy tilga aniq tarjima qilinishidir. Jarayon qo’shimcha
tushuntirishlar va aniqliklar kiritish bilan kechadi. Bu
tuzatishlar ko’p vaqt va mehnat
resurslarini talab qiladi, bu esa kechikish xavfi va qo’shimcha xarajatlar mavjudligini
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
9_
июня
–
2025
78
2181-3187
anglatadi. Hisob-kitoblarning har biri iqtisodiy tarkibga ega, shu bilan birga u
qo’shimcha huquqiy yordamni talab qilishi mumkin.
MHXS O‘zbekistondagi
an'anaviy buxgalteriya hisoboti qoidalaridan farqi shundaki
, O‘zbekiston mustaqillikka
erishgach, bozor iqtisodiyoti yo
’
lini tanladi.
Bu jarayonda sobiq ittifoqning
buxgalteriya uslublaridan voz kechildi va moliyaviy hisobotlar jahonda qabul qilingan
tamoyillarga o‘ta
boshladi. Jumladan, qonun bilan quvvatlangan turli milliy
buxgalteriya standartlari ishlab chiqildi, buxgalterlar uyushmalari qoshida xalqaro
buxgalteriya amaliyotlarini o‘rgatish va buxgalterlarni sertifikatlash tizimlari
shakllandi. O‘zbekistonda yuritil
gan qonunchilik, ta'lim va malaka oshirish
amaliyotlarining yakuni MHXS bilan to‘la uyg‘unlashuvga olib kelishi kutilgan edi.
Biroq MHXSga o‘tish jarayoni cho‘zilib ketdi
.
Davlatning milliy iqtisoddagi o‘rni
mulkdorlar sinfiga nisbatan kattaroq bo‘lgan sha
roitda moliyaviy axborotdan
foydalanuvchi taraf hukumat tashkilotlari, ayniqsa soliqqa tortish organlari bo‘lib
qoladi. Natijada buxgalterlik hisoboti tizimlari soliq hisobotlarini shakllantirishga
qaratiladi va tashqi investor va ichki mulkdorlarning axbo
rotga bo‘lgan manfaatlari
keyingi darajaga tushib ketadi. Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlari butun
jahonda moliyaviy hisobot standartlarining yaqinlashishida, kelishuvida va yanada
yaxshilanishida
muhim
rol
o’ynadi.
Ulardan
quyidagi
maqsadlarda
foy
dalaniladi:ko’pchilik mamlakatlarda hisob va hisobotga qo’yiladigan milliy talablar
uchun asos bo’lib
xizmat qilish; hisob va hisobotga nisbatan o
’
z talablarini ishlab
chiqayotgan alohida mamlakatlar uchun xalqaro etalon sifatida ishlatilishi (sanoati
rifojlangan mamlakatlar bilan bir qatorda endi rivojlanib borayotgan bozorlar uchun,
masalan, Xitoy, Osiyoning boshqa mamlakatlari ham shular jumlasidandir) ;
Fond birjalari va tartibga soluvchi organlar tomonidan moliyaviy hisobotni Moliyaviy
hisobotning xalqaro standartlariga mos ravishda tuzilishini talab qilgan hollarda;
Kapital bozorlari uchun standartlar ishlab chiqishda to
’
lig
’
icha Moliyaviy hisobotning
xalqaro standartlariga asoslanishga qaror qilgan Yevropa Komissiyasi kabi
milliy organlar tomonidan ishlatishi; Moliyaviy
hisobotning xalqaro standartlari talab qilinmaydigan mamlakatlarda ham kompaniyalar
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
9_
июня
–
2025
79
2181-3187
soni ortganligi tufayli foydalanilishi. Yuqoridagilar tufayli
Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlari butun jahonda yanada kengroq
foydalanilmoqda va tan olinmoqda. Hatto ba
’
zi mamlakatlar Moliyaviy hisobotning
xalqaro standartlar (MHXS) ni o
’
z standartlaridek o
’
zgarishlarsiz ishlatishmoqda,
ba
’
zilari esa mamlakat xususiyatidan kelib chiqib ba
’
zi o
’
zgarishlarni kiritmoqdalar.
Ko
’
p millatli yirik kompaniyalar esa moliyaviy hisobotning xalqaro standartlaridan
foydalanish ular uchun qulayligini ta
’
kidlashmoqda. Moliyaviy hisobotlar xalqaro
standartlarining tan olinishi va tobora ko
’
proq ishlatilishini isbotlovchi eng muhim
voqealardan biri bu qimmatbaho qog
’
ozlar va birjalar bo
’
yicha komissiyalarning
Xalqaro Tashkiloti tomonidan xorijiy kotirovkalar uchun Moliyaviy hisobotlar xalqaro
standartlarining asos qilib olinishidir. MHXS lar asosida tuzilgan moliyaviy hisobotlar
mamlakatda investitsion muhitni yaxshilaydi. Mamlakat iqtisodiyotiga yirik
kompaniyalar tomonidan investitsiyalarning kirib kelishiga imkoniyat yaratadi.
Hozirgi globallashuv jarayonida MHXS dan foydalanishning zarurligini
quyidagi
omillar
bilan
belgilashimiz
mumkun:
- turli mamlakatlarda investorlar va aksionerlar potensial kompaniyalarning bir xil
tamoyillar, ya’ni taqqoslanuvchanlik asosida tayyorlangan moliyaviy hisobotni
yaxshiroq tahlil qilish imkoniyatiga ega bo’ladilar;
-
turli mamlakat
larda turli fond birjalariga ularning har biriga o’sha mamlakatning
standartlari asosida tuzilgan moliyaviy hisobotdan ko’ra hammasi uchun yagona tan
olinadigan bitta moliyaviy hisobotni tuzish maqsadga muvofiqdir.
Natijada hisobotni tuzish harajatlari ham qisqaradi va kapitalni jalb qilish
imkoniyatlari ham kengayadi.
MHXS larning turli xil milliy hisob tizimiga ega bo’lgan
mamlakatlarda qo’llanilishi ko’zda tutilganligi sababli ular tarkibiy tuzilishi bo’yicha
ham barcha uchun bir xil bo’lishi kerak. Xozirgi kunda xalqaro standartlar tarkibi
bo’yicha uch qismdan iborat
. Birinchi qism-kirish, ikkinchi qism -hisob obyektining
tavsifi, uchinchi qism-buxgalteriya hisobi standarti (xulosasi) deb ataladi. MHXS
talablariga mos keladigan moliyaviy hisobot taqdim etishda nafaqat mos keluvchi
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
9_
июня
–
2025
80
2181-3187
standartga murojaat qilish, balki MHXSda ularga havola b
о’lgan boshqa MHXS
talablariga ham alohida e’tibor qaratish hamda jamiyatning moliyaviy hisobotlarini
shakllantirish va taqdim etishga nisbatan ularni q
о’llash choralarini ham hisobga olish
zarur.
Xulosa.
Hozirgi integratsiyalashuv va globallashuv davrida raqamli iqtisodiyot
rivojlangan davrda imkon qadar iqtisodiyotimiz rivojlanishi uchun unumli
foydalanishimiz zarur.
Ya’ni, har bir mamlakat o’z milliy standartlaridan foydalanishi
va buning natijasida xorijiy mamlakat investorlari uchun zarur shart-sharoitlarni
yaratish va hisobotlarni tarjima qilishda yo’qotiladigan vaqt va sarf xarajatlar
mamlakat iqtisodiyotini riv
ojlantirish uchun muhim bir to’siq bo’lmasligi kerak. Bu
ma’lumotlardan kelib ch
iqqan holda yurtimizda MHXS dan foydalanishni yanada
rivojlantirish maqsadida quyidagi takliflarni berishimiz mumkin:
Yurtimizda ushbu soxada malakali va raqobatbardosh kadrlarni tayyorlash
tizimimizni rivojlantirish va yanada kuchaytirishimiz lozim, sababi aynan bu kadrlar
iqtisodiyotimizni rivojlantirib chet eldan kirib kelgan investitsiyalarni jalb qilish
imkoni
ni beradi va mamlakatimiz ravnaqi uchun ulkan hissasini qo’shadilar.
Xulosa qilib aytganda barcha uchun tushunarli bo’lgan hisobot
standartlaridan foydalanish mamlakatimiz iqtisodiyotini rivojlanishi uchun asosiy
omillardan biri hisoblanadi. Bu orqali biz xalqaro
miqyosda o’z reyting pog’onamizni
yanada
yuqoriga
ko’tarishimiz,
hisobotdan
foydalanuvchilar
ko’lamini
kengaytirishimiz hamda ushbu hisobotlar shaffofligini oshirishga va ta’minlashga
erishishimiz mumkin hamda xalqaro globallashuv sharoitida xorijiy investitsiyalarni
jalb qilish imkoniyatimiz yuqorilab boradi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
9_
июня
–
2025
81
2181-3187
Foydalanilgan adabiyotlar
•
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020
-yil 24-fevraldagi PQ-4611
“Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlariga o’tish bo’yicha qo’shimcha chora
-
tadbirlar to’g’risida”gi qarori.
•
2022-
2026 yillarga mo’ljallangan Yangi O’zbekistonning Taraqqiyot
strategiyasi. PF-60 28.01.2022 y.
•
Ismanov I.,Toshmamatov N.,Buzrukxanov S.“Moliyaviy hisob va hisobot”
Darslik
–
T 2019 y.
•
D.Xolboyev, U.N. Ibragimov. “Moliyaviy hisob” o’quv qo’llanma
