INTERMODAL TASHISHLARNI TASHKIL ETISHNING SAMADORLIGINI TEXNIK-IQTISODIY BAHOLASH

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ

ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №

-70

Часть–

9_

июня

–

2025

62

2181-3187

INTERMODAL TASHISHLARNI TASHKIL ETISHNING SAMADORLIGINI

TEXNIK-IQTISODIY BAHOLASH

Shixnazarov J.A

., Yuk transport tizimlari kafedrasi dotsenti., Toshkent davlat

transport universiteti

Annotatsiya.

Ushbu maqolada intermodal tashish tizimini tashkil etishning

texnik va iqtisodiy samaradorligi tahlil qilinadi. Turli transport turlari (avtomobil,

temir yo‘l, dengiz transporti) ishtirokida yuk tashishning kombinatsiyalangan shakli

orqali yuk tashish jarayonining samaradorligini oshirish imkoniyatlari o‘r

ganiladi.

Texnik jihatdan yuklarni uzluksiz va tez yetkazib berish, logistika operatsiyalarini

optimallashtirish kabi jarayonga ta’sir qiluvchi omillar ko‘rib chiqilgan. Iqtisodiy

baholashda tashish xarajatlari, vaqt tejalishi, atrof-

muhitga ta’sir, invest

itsiya

samaradorligi kabi ko‘rsatkichlar asosida intermodal tashishning afzalliklari

baholangan. Maqolada intermodal tizimni joriy etish bo‘yicha taqqoslamali tahlillar,

baholash usullari va amaliy misollar keltirilgan. Tadqiqot natijalari intermodal

transport logistikasi samaradorligini oshirish va barqaror transport tizimini

shakllantirish uchun muhim asos bo‘lib xizmat qiladi.

Kirish.

Texnik va texnologik yechimlarning tarkibiy qismlari, shuningdek,

tadqiqot ishida taklif qilinayotgan ishlanmaning iqtisodiy samaradorligi

quyidagilardan iborat:

- aralash tashishlarda yuklarni yetkazib berishda intermodal tashish tizimi

elementlari o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik darajasini oshirish;

-

temir yo‘l tranzit tashishning ulushini oshirish;

- chegara yoki qayta yuklash stansiyalarida saralash, qayta yuklash va ortish-

tushirish operatsiyalarida vaqtni qisqartirish;

- intermodal tashish tizimida yuk tashishning barcha bosqichlarida yuklarni

tashish xavfsizligi va butligi darajasini oshirish;

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ

ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №

-70

Часть–

9_

июня

–

2025

63

2181-3187

- axborot va hujjat aylanishi tizimlarini qayta ishlashda vaqtni qisqartirish,

shuningdek, mijozlarga qulaylik yaratish.

Intermodal tashish tizimini joriy etishdan olinadigan iqtisodiy samaradorlikni

aniqlash

Intermodal tashishda yuklarni yetkazib berishda transport texnologiyalarini

takomillashtirishdan olinadigan iqtisodiy samaradorlik quyidagilardan iborat:

1. Intermodal tashishlarda yuklarni yetkazib berish marshrutini rejalashtirish

usulida elementlar orasidagi texnologik jarayonlarning vaqtini kamaytirishdan iqtisod:

m

so

e

t

t

t

E

s

p

ort

qay

mah

yuk

huj

chegara

'

.

ln

m

,

10

365

3

.

.

−

−



















+

+

=







(1)

bu yerda

Σt

huj

–

hujjatlarni rasmiylashtirish vaqtida jo‘natish punktlarida

poyezdlar turib qolishining o‘rtacha sutkalik kamayishi, poyezd

-

soat;

Σt

yuk.mah

–

jo‘natish punktlarida yuklarni mahkamlashda

poyezdlar turib

qolishining o‘rtacha sutkalik kamayishi, poyezd

-soat;

Σt

qay.ort

–

turli temir yo‘l koleyalarga ega bo‘lgan chegara stansiyalarida

qayta ortish operatsiyalarida poyezdlar turib qolishi vaqtining

o‘rtacha sutkalik kamayishi,

poyezd-soat;

e

p-s

–

1 ta poyezd-soat uchun xarajat stavkasi,

mln. so‘m.

2. Taklif qilinayotgan usullarni joriy etish orqali yuklarni konteyner-platformada

tashishning ishlab chiqilgan innovatsion texnologiyasi va vagonlarning bo‘sh

yurishining kamayishidan iqtisod:

m

mln.so'

10

365

3

'

'

'

−

−











=

km

v

sh

bo

sh

bo

vag

sh

bo

е

l

n

E



,

(2)

bu yerda

sh

bo

vag

l

n

'



–

bo‘sh yurishning o‘rtacha sutkalik soni, vagon

-km;

α

bo‘sh

–

vagonlarning bo‘sh yurishini kamaytirish ko

effitsiyenti;

e

v-km

–

1000 vag-km

bo‘sh yurishning xarajat stavkasi

.

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ

ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №

-70

Часть–

9_

июня

–

2025

64

2181-3187

3. Turli xil transportlar orqali yuklarni yetkazib berishda transport vositalari

parametrlarining o‘zaro ta’sirini hisobga olgan holda, transport ta’minotining logistika

zanjirini tuzish tizimini (tarmoq modeli, dasturiy ta’minoti) joriy qilishdan iqtisod:

(

)

m

so

е

t

t

n

E

s

v

tak

аn

vag

tr

'

.

ln

m

10

365

3

−

−







−



=

,

(4)

bu yerda

n

vag

–

o‘rtacha

bir sutkalik vagonlar soni;

t

an

–

an’anaviy tashishlarda vagonlarni qayta ishlash vaqti, soat;

t

tak

–

taklif etilayotgan tashishlarda vagonlarni qayta ishlash vaqti, soat;

e

v-s

–

bir vag-

soat xarajat stavkasi, mln.so‘m.

Intermodal tashish tizimini joriy etishdan yillik jami iqtisod quyidagicha bo‘ladi:

m

so

E

E

E

E

tr

sh

bo

chegara

'

.

ln

m

1

,

413

5

,

76

4

,

196

2

,

140

'

=

+

+

=

+

+

=

Qo‘shimcha investitsion qo‘yilmalarni aniqlash

Intermodal tashish tizimiga qo‘shimcha investitsion qo‘yilmalar quyidagilardan

iborat:

1. Intermodal tashishlarda yuklarni yetkazib berish marshrutini rejalashtirish

dasturiy ta’minotini xarid qilish xarajatlari:

m

so

k

S

n

К

rn

o

das

das

das

'

.

ln

m

,

'





=

(5)

bu yerda

n

das

–

zarur

dasturiy ta’minot

vositalari soni, dona;

S

das

–

dasturiy mahsulot narxi, mln.s

o‘

m;

k

o‘rn

–

dasturiy mahsulotni o‘rnatish va sozlash

ni inobatga olish koeffitsiyenti.

2. Xodimlarni qayta tayyorlash xarajatlari

K

q.t.

quyidagi formula bo‘yicha

aniqlanishi mumkin:

m

so

z

r

z

r

К

q

tex

q

tex

q

tez

q

tez

t

q

'

.

ln

m

,

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.



+



=

(6)

bu yerda

r

tez.q.

–

intermodal tashish tizimining joriy etilishi munosabati bilan qayta

o‘qitiladigan tezkor xodimlar soni, odam;

r

tex.q.

–

intermodal tashish tizimining joriy etilishi munosabati bilan qayta

o‘qitiladigan texnik xodimlar soni, odam;

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ

ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №

-70

Часть–

9_

июня

–

2025

65

2181-3187

z

tez.q.

–

bitta tezkor rejalashtirish xodim xarajatlarining qiymati,

mln.so‘m;

z

tex.q.

–

bitta texnik xodim xarajatlarining qiymati, mln.so‘m.

Intermodal tashish tizimiga

jami qo‘shimcha investitsion qo‘yilmalar quyidagini

tashkil etadi:

𝐾

𝑞

= 𝐾

𝑑𝑎𝑠

+ 𝐾

𝑞.𝑡.

(7)

Qo‘shimcha ekspluatatsion xarajatlarni aniqlash

Intermodal tashish tizimini joriy qilish uchun qo‘shimcha operatsion xarajatlar

quyidagilardan iborat:

1. Dasturiy ta’minotni yangilash bilan bog‘liq xarajatlar

m

so

k

s

Z

yan

das

'

.

ln

m

,

12

yan





=

(8)

bu yerda 12

–

yildagi oylar soni, oy;

s

yan

–

dasturiy mahsulotni yangilash narxi, mln.so‘m;

k

yan

–

qo‘shimcha xizmatlarni inobatga oluvchi koeffitsiyent.

2. Mahkamlashning ko‘p martalik vositalarini saqlash va amortizatsiya qilish

bilan bog‘liq xarajatlar quyidagicha aniqlanadi:

(

)

m

so

K

Z

mah

mah

mah

mah

'

.

ln

m

,





+



=

(9)

bu yerda

K

mah

–

ortish-

tushirish mashinalari narxi, mln.so‘m;

α

mah

–

ortish-

tushirish mashinasini kapital ta’mirlash yili uchun

amortizatsiya me’yori;

β

mah

–

ortish-

tushirish mashinasini joriy ta’mirlash uchun ajratmalar

me’yori

.

Yuklarni

konteyner-

platformasiga

mahkamlash

uchun

mo‘ljallangan

114 dona ko‘p martalik mahkamlash vositasining narxi 296,4 million so‘mni tashkil

qiladi.

Intermodal tashish tizimini saqlash bilan bog‘liq umumiy qo‘shimcha

ekspluatatsion xarajatlar

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ

ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №

-70

Часть–

9_

июня

–

2025

66

2181-3187

tashkil qiladi.

Intermodal tashish tizimini joriy etish samaradorligini baholash

Investitsion

qo‘yilmalar

bir bosqichli, shuningdek chora-tadbirlarni joriy etish

davrida doimiy bo‘lishi mumkin, shuning uchun iqtisodiy baholash “Temir yo‘l

transportida investitsiya loyihalarini baholash bo‘yicha uslubiy tavsiyalar”

ga muvofiq

amalga oshirilishi mumkin.

Integral samaradorlik (sof daromad)

E

int

quyidagi formula

bo‘yicha

aniqlanadi:

m

so

K

Е

Z

E

E

q

q

'

.

ln

m

,

int

−

−

=

(10)

bu yerda

E

–

iqtisodiy samaradorlikmln. s

o‘

m;

K

q

–

qo‘shimcha

investitsion

qo‘yilmalar

mln.s

o‘

m;

Z

q

–

umumiy qo‘shimcha ekspluatatsion xarajatlar,

m

ln.so‘m.

Rentabellik indeksi quyidagicha bo‘ladi:

q

q

q

K

Е

Z

E

E



−

=

(11)

Rentabellik indeksi

E

k

integral samaradorlik

E

int

bilan chambarchas bog‘liq.

Agar

E

int

>0 bo‘lsa,

E

k

>1

bo‘ladi

va chora-tadbir samarali hisoblanadi.

Intermodal tashish tizimini joriy etish samaradorligi o‘zini oqlaydi va uning iqtisodiy

ko‘rsatkichlari taklif etilayotgan tizimni joriy etish zarurligini ko‘rsatadi

.

Xulosa.

Maqolada olib borilgan tadqiqotlar asosida intermodal tashish tizimi

nafaqat texnik, balki iqtisodiy jihatdan ham yuqori samaradorlikka ega ekani aniqlandi.

Turli transport turlarining integratsiyalashuvi yuk tashish jarayonining tezligi,

xavfsizligi va ekologik xavfsizligini oshirishga xizmat qiladi. Shuningdek, intermodal

tashishning xarajatlarni kamaytirish, logistika zanjirini optimallashtirish va xalqaro

bozorga chiqish imkoniyatlarini kengaytirishdagi ahamiyati ta’kidlandi. Tahlillar shuni

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ

ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №

-70

Часть–

9_

июня

–

2025

67

2181-3187

ko‘rsatdiki, intermodal transportni qo‘llash orqali yuk tashishning umumiy

xarajatlarini kamaytirish va vaqtni tejash mumkin. Shu bilan birga, transport

infratuzilmasini rivojlantirish va logistika markazlarini optimallashtirish orqali

tizimning samaradorligini yanada oshirish mumkin. Tadqiqot natijalari intermodal

transport tizimining istiqbolli yo‘nalish ekanini va uni keng jor

iy etish zarurligini

tasdiqlaydi.

Foydalanilgan adabiyotlar.

1.

“Tемир йўл транспортида юкларни етказиб бериш жараёнидаги

вагонлардан самарали фойдаланишни таҳлил қилиш”/ Бобоев Д.Ш.,

Шихназаров Ж.А.// Academic Research in Educational Sciences. 210

-216

бет. 2021 йил май.

2.

Шихнажаров Ж.А., Бобоев Д.Ш., Деҳқонов М.М. Юкларни

маҳкамлашда кўп марталик фойдаланиладиган занжирли троссларнинг

самарали айланмасини ташкил қилиш технологияси, научные труды

республиканской научно

-

технической конференции с участием

зарубежных ученых // Ресурсосберегающие технологии на транспорте,

Тошкент

-2021, 61-

63 б.

3.

Рўзметов Я., Молчанова О., Шихназаров Ж.,

Calculation of solid-state

cargo fastener under the influence of longitudinal forces, E3S Web of

Conferences, 2020, 10-

16 б.

4.

Туранов Х., Рўзметов Я., Молчанова О., Шихназаров Ж., О креплении

груза на вагоне при воздействии поперечных сил

//

Транспорт Урала,

2020, 23-

29 б.

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ

ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №

-70

Часть–

9_

июня

–

2025

68

2181-3187

5.

Y. Ruzmetov, J. Shihnazarov.,

Аbout fastening cargo on the wagon under the

influence of transverse forces // Journal of Tashkent Institute of Railway

Engineers, 2020, 16 (2), 28-38.

6.

K.Turanov, Y.Ruzmetov, J.Shihnazarov., Тo the calculation of solid

-state

cargo attachment under the influence of longitudinal forces // Journal of

Tashkent Institute of Railway Engineers 2019, 15 (4), 24-35

7.

Коровяковский Е.К, Илесалиев Д.И, Анализ существующих методов

перегрузки тарно

-

штучных грузов на железнодорожном транспорте

//

Современные проблемы транспортного комплекса России. 2015. №1(6)

8.

Арипов Н.М., Ибрагимова Г.Р., Илесалиев Д.И., Светашева Н.Ф.1,

Шихназаров Ж.А. Особенности функционирования зерноэлеваторов в

цепях поставок //Логистические системы в глобальной экономике. –

2021.

–

№. 11. –

С. 52

-56.

9.

Shihnazarov J. A. et al. Comparison of technical and economic performance

of wire and chain tracks used in strengthening loads in open traffic //AIP

Conference Proceedings.

–

AIP Publishing, 2023.

–

Т

. 2612.

–

№.

1.

10.

Илесалиев Д. Рекомендации по организации и управлению складом от

A до Z //Логистика. –

2018.

–

№. 1. –

С. 18

-20.

11.

Илесалиев Д. И. Определение оптимальных параметров погрузочно

-

разгрузочного участка с помощью математических методов

//Транспорт: проблемы, идеи, перспективы. –

2015.

–

С. 227

-233.

12.

Илесалиев Д. И. Рациональное использование грузоподъёмности и

вместимости крытых вагонов при перевозке тарно

-

упаковочных грузов

//Научно

-

технический

вестник

Брянского

государственного

университета. –

2018.

–

№. 2. –

С. 107

-113