ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
7_
июня
–
2025
237
2181-3187
CHET TILINI
O’QITISHNING
ZAMONAVIY YONDASHUVLARI VA
MADANIYATLARARO MULOQOT MASALALARI
Dushayeva Umida Yusufovna
O‘zbekiston davlat jajon tllari universiteti, Ispan tili
amaliy fanlar kafedrasi
f.f.f.d (PhD) dotsent.vb
Dushanova Moxinur Shuxrat qizi
Ispan tili amaliy fanlar
kafedrasi FISP 2304-guruh talabasi
Annoatatsiya:
Zamonaviy dunyoda chet tilini
o‘r
ganish nafaqat lingvistik bilim
olish, balki madaniyatlararo muloqot qobiliyatini rivojlantirishning ham muhim
vositasi hisoblanadi. Globilizatsiya jarayonlari tl
o‘
rganish usullarining yangilanishi va
o
‘
qiish yondashuvlarining takomillashishini taqozo etmoqda. Ushbu maqolada chet
tilini samarali o
‘
rgatishning bir necha zamonaviy usullari, til va uni o
‘
rganishda
foydalaniladigan ta
‘
lim texnologiyalari hamda madaniyatlararo muloqot masalalari
yoritib beriladi.
Kalit so
‘
zlar:
kommunikativ yondashuv, lingvokulturologik, interaktiv, teskari
o‘qitish, moslashuvchan ta‘lim, vazifa asosida yondashuv, differentsiyalashgan
Abtract
: In the modern world, learning a foreign language is an important tool
not only for acquiring linguistic knowledge, but also for developing intercultural
communication skills. Globalization processes require the updating of learning
methods and the improvement of reading approaches. In this article, several modern
methods of effective foreign language teaching, language and educational technologies
used in learning it, and issues of intercultural communication will be highlighted.
Key words:
communicative approach, linguistic, interactive, flipped learning,
adaptive learning, task-based language teaching (TBLT), differentiation
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
7_
июня
–
2025
238
2181-3187
Chet tillarin
i o‘
rganish va o
‘
rgatish barcha rivojlangan va rivojlanayotgan
mamlakatlar qatori Vatanimiz-
O‘
zbekistonda ham zamon talabiga aylandi. Chet
tillarini o
‘
rganish uchun bugun yoshlarga, qolaversa, barcha yurtdoshlarimizga yaratib
berilayotgan shart-sharoitlar o
‘
zining ijobiy natijasini isbotlab bormoqda, desak
adashmagan bo
‘
lamiz. Yurtimizda amalga oshirilayotgan islohotlar qatorida bugun
chet tillariga e’tibor kuchaymoqda. Nafaqat chet tillari misolida, balki ilm
dunyosining
barcha sohalarida jiddiy o
‘
zgarishlar, har jabhada yangilanishlar amalga oshirilmoqda.
Mamlakatimizda ta’lim tizimida amalga oshirilayotgan keng ko‘
lamli islohotlar
tufayli navqiron avlodning zamonaviy bilim olishi, komil inson bo
‘
lib voyaga yetishi
uchun beqiyos imkoniyat va shart-sharoitlar yaratilgan. Bugungi zamon sharoitida,
yuqori malakali kadrlarni tayyorlashda o
‘
qitishning hozirgi zamon tizimlari va
zamonaviy pedagogik texnologiyalari asosida amalga oshirilishi maqsadga
muvofiqdir. Ilgor va zamonaviy pedagogik texnologiyalar maqsadga erishishda
kafolatli vosita sifatida xizmat qiladi va o
‘
z ijobiy natijasini ko
‘
rsatadi.
Texnologik vositalardan foydalanish chet tilini o
‘
anishning har bir aspect
(o'qish, yozish, tinglab tushunish va gapirish)ida qo'l keladi. Masalan, tinglab
tushunish uchun, albatta kompyuter, player,CD disklarsiz bu jarayonni amalga
oshirish mumkin emas. Tinglab tushunish til
o‘
rganishning eng muhim qismlaridan
biridir. Bunda
o‘
quvchi bir paytning o
‘
zida so
‘
zlovchining talaffuzi, Grammatik
qoidalarga rioya qilganligi, so'z boyligi va uning ma'nolariga e'tibor berishi talab
qilinadi. Ta'lim jarayonida zamonaviy texnologiyalardan foydalanishda o'quvchilar
ham axborot
—
kommunikatsion texnologiyalarni yaxshi bilish va ulardan foydalana
olishi muhim omil hisoblanadi. Chet tilini zamonaviy texnologiyalardan foydalanib
o'rgatish va o'rganish eng samador usullardan biridir. Bu jarayonda, jumladan -
kompyuter, planshetlardan foydalanganda o'quvchi chet tilidagi videoroliklarni,
namoyishlarni, dialoglarni kino yoki multfilmlarni ham ko'rishi ham eshitishi
mumkin.Chet tilidagi radio eshittirishlar va televideniyadagi dasturlarni eshitish va
tomosha qilish mumkin. Bu texnik vositalardan foydalanish o'quvchilarning chet tilini
o'rganishlari jarayonini qiziqarliroq va samaraliroq bo’lishini ta'minlaydi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
7_
июня
–
2025
239
2181-3187
Globallashuv jarayonida hayotimizni internetsiz tasavvur qilish qiyin. Chet tilini
o'rganish va o'qitish jarayonida undan unumli foydalanishning eng samarali
usullaridan hisoblanadi. Internet orqali chet tilida so'zlashuvchilar bilan muloqot qilish
imkoniyati paydo bo'ladi. Ta'lim jarayoniga zamonaviy-kommunikatsion
texnologiyalarni olib kirish ulardan maqsadli, to'g'ri va unumli foydalanish, ular orqali
o'quvchida chet tiliga bo'lgan qiziqishni orttirish, o'qitish samaradorligini oshirish eng
muhim masala hisoblanadi. Bu orqali ta'limning innavatsion texnologiyalaridan
foydalanishga imkoniyat tug'iladi va talab ortadi.
Bugungi kunda innavatsion ta'lim texnologiyalarining bir necha xil usullari
mavjud. Ulardan darslarda mavzuni yoritishda keng va turli usullaridan foydalanilsa,
darsning samaradorligi yuqori bo'ladi va o’quvchilarning darsga bo'lgan
qiziqishlarining ortishini ham ta'minlanadi. Chet tili darslarining o'qitilishida turli rolli,
harakatli o'yinlardan foydalanish ham darsga ham til o'rganishga bo’lgan qiziqishni
ortishiga sabab bo'ladi. O'quvchilarning juft yoki kichik guruhlarda ishlashlari orqali
esa o'quvchilarning boshqalar bilan kommunikativ aloqa qilishlari uchun yordam
beradi. Chet tilini o'qitishda grafik organayzerlardan foydalanib, mavzuga oid yangi
so'zlarni, grammatik qoidalarni tushuntirish maqsadga muvofiqdir. Grafik
organayzerlar orqali bular berilsa, yodda saqlanib qolishi ham oson bo'ladi. Chet tilini
o'qitish jarayonida turli xil jadvallardan foydalanishning ham samarasi yuqoridir.
Ta'limning barcha bo'g'inlarini shunday tashkil etish kerakki, u yoshlarga chuqur va
asosli bilim berish bilan birga keng qamrovli fikrlashga o'rgatsin. Chet tilini
o'qitishning zamonaviy yondashuvlari ta'limda tilni yanada samarali va amaliy
oʻrganishga yordam beradi. Ushbu yondashuvlar til o'rganuvchilarni real hayotda
muloqot qilishga tayyorlashni maqsad qilgan va texnologiyalardan foydalanish,
madaniyatlararo kompetentsiyani rivojlantirishga katta e'tibor qaratadi. Chet tilini
oʻqitishning zamonaviy yondashuvlari til o'rganuvchilarga nafaqat nazariy bilim, balki
real hayotda amaliy muloqot qilish ko'nikmalarini ham beradi. Bunday yondashuvlar
o'quv jarayonini yanada boyitadi va o'rganuvchilarning madaniyatlararo
kompetentsiyasini rivojlantirishga yordam beradi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
7_
июня
–
2025
240
2181-3187
Zamonaviy yondashuvlar:
Kommunikativ yondashuv
—
chet tilini o‘rgatishda tilni muloqot vositasi sifatida
o‘zlashtirishga qaratilgan metodik yondashuv. Bu uslub o‘rganuvchilarni grammatik
qoidalarni yodlashdan ko‘ra, tilni amaliy qo‘llashga va real hayotda ishlatishga
undaydi. Kom
munikativ yondashuvning asosiy maqsadi o‘quvchilarni tilda erkin va
ishonchli muloqot qila olish darajasiga yetkazishdir.Kommunikativ yondashuv orqali
til o‘rganuvchilar muloqotda faollik ko‘rsatishadi va tilni kundalik hayotda qanday
ishlatishni tezroq o‘
zlashtiradilar. Bu esa ularning chet tilida muloqot qilishda
ishonchlarini oshirishga yordam beradi.
Kommunikativ yondashuvning asosiy tamoyillari
1. Ma’no va muloqotga e'tibor:
Bu yondashuvda til grammatika va nazariya orqali o‘rgatilmaydi, balki maqsadli
muloqot orqali o‘rgatiladi. Til o‘rganishda muloqot qilish, fikr almashish va turli
mavzular bo‘yicha o‘z fikrlarini bayon etish muhim hisoblanadi.
2. Amaliy mashg‘ulotlar va muloqot vaziyatlari:
Kommunikativ yondashuvda o‘quvchilar turli vaziyatlarda, masalan, do‘konda
xarid qilish, suhbatlashish yoki savollar berish kabi kundalik muloqot shakllarida
mashg‘ulotlar olib boradilar. Bu vaziyatlarda tilni real hayotda qanday ishlatish
kerakligi o‘rgatiladi.
3. Tilning funksional xususiyatlari:
Kommunikativ yondashuvda o‘quvchilarga tilning asosiy funktsiyalari, ya'ni
ma'lumot berish, fikr bildirish, savol berish va boshqa turli funktsiyalarni bajarishga
o‘rgatiladi. Bu yondashuvda tilning ishlatilish imkoniyatlariga ko‘proq e'tibor
qaratiladi.
4. Xatolar orqali o‘rganish:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
7_
июня
–
2025
241
2181-3187
Bu yondashuvda o‘rganuvchilarning xatolariga tabiiy va o‘rganishning bir qismi
sifatida qaraladi. O‘quvchilar tilni mustaqil qo‘llash jarayonida xatolar qilib, ulardan
to‘g‘ri xulosalar chiqarish orqali tilni o‘rganadilar.
5. Hamkorlikda o‘rganish:
Kommunikativ yondashuvda jamoaviy mashg‘ulotlar va rolli o‘yinlar keng
qo‘llaniladi. Guruhli ishlar o‘quvchilarni birgalikda ishlashga, fikr almashishga va tilni
real hayotda qanday ishlatishni o‘rganishga yordam beradi.
Kommunikativ yondashuvning afzalliklari:
Realistik muloqotga tayyorlaydi: O‘quvchilar tilni haqiqiy hayotda ishlatishga
tayyorlanadi, bu esa ularning til o‘rganish jarayonini yanada samarali qiladi.
Muloqot qobiliyatini rivojlantiradi: Til faqat nazariy bilimlar orqali emas, balki
muloqot, fikr almashish va o‘z fikrini bildirish orqali o‘zlashtiriladi.
Motivatsiyani oshiradi: Kommunikativ yondashuv o‘quvchilarning tilni
o‘rganishga bo‘lgan qiziqishini oshiradi, chunki ular real muloqotda o‘z bilimlarini
darhol sinab ko‘rish imkoniyatiga ega bo‘ladilar.
Lingvokulturologik yondashuv
—
chet tilini o‘rgatishda til va madaniyatni bir
-
biridan ajratmasdan o‘zlashtirishga qaratilgan yondashuv. Bu uslub o‘quvchilarni tilni
o‘rganayotganda o‘sha til sohiblarining madaniyatini, qadriyatlarini va urf
-odatlarini
ham
bilishga o‘rgatadi. Lingvokulturologik yondashuv o‘quvchilarni madaniyatlararo
muloqotga tayyorlashga va boshqa xalqlarning madaniy xususiyatlarini tushunishga
yordam beradi. Til o‘rganuvchilarga tilni nafaqat lug‘at yoki grammatika sifatida, balki
o‘sha til madaniyatining bir qismi sifatida ko‘rishga yordam beradi. Bu yondashuv
xalqaro muloqot va madaniy tushunchalarni boyitishga xizmat qiladi, shuningdek, til
sohiblarining madaniyatiga hurmat bilan yondashish ko‘nikmasini ham shakllantiradi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
7_
июня
–
2025
242
2181-3187
Lingvokulturologik yondashuvning asosiy tamoyillari
1. Til va madaniyatning uyg‘unligi:
Ushbu yondashuvda til madaniyatning ajralmas qismi sifatida o‘rgatiladi. Tilni
bilishning o‘zi yetarli emas, balki o‘sha tilning madaniyatini, urf
-odatlarini va
qadriyatlarini tushunish ham muhimdir.
2. Madaniyatlararo kompetentsiya:
Bu yondashuv o‘quvchilarni madaniyatlararo farqlarni tushunishga o‘rgatadi.
Bunda o‘quvchilar til orqali boshqa xalqlarning hayot tarzi, qadriyatlari va an’analariga
hurmat bilan yondashishni o‘rganadilar.
3. Madaniy kontekstda o‘rgatish:
Lingvokulturologik yondashuvda o‘quvchilarga yangi so‘zlar va iboralar ularning
madaniy konteksti bilan birga tushuntiriladi. Masalan, o‘sha so‘zning kelib chiqishi,
qaysi holatlarda ishlatilishi va madaniyatdagi ma’nosi izohlanadi.
4. Madaniy nozikliklarga e'tibor:
Bu yondashuv til o‘rganish jarayonida madaniy nozikliklar, ya’ni qanday
vaziyatlarda qanday iboralarni ishlatish va qanday muloqot qilish kerakligini o‘rgatadi.
O‘quvchilar qayerda qanday turdagi gaplar yoki ifodalar mos ekanligini o‘rganadilar.
5. Rol o‘yinlari va madaniy vaziyatlar:
O‘quvchilar turli madaniy vaziyatlarda o‘zini tutish, muloqot qilish va munosabat
bildirish kabi mashqlar orqali tilni o‘rganadilar. Bu esa o‘rganuvchilarga o‘z
bilimlarini madaniyat bilan bog‘langan holda qo‘llashga yordam beradi.
Lingvokulturologik yondashuvning afzalliklari
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
7_
июня
–
2025
243
2181-3187
Madaniyatlararo muloqotni rivojlantiradi: O‘quvchilar boshqa xalqlar vakillari
bilan muloqot qilishda madaniyatlararo farqlarni hisobga olishni o‘rganadilar, bu esa
xalqaro muloqotni osonlashtiradi.
Til va madaniyatning chuqur o‘zlashtirilishi: Tilning asl mazmunini, madaniy
xususiyatlarini bilish orqali o‘quvchilar tilni yanada chuqurroq tushunadilar.
Muloqotda moslashuvchanlikni oshiradi: Lingvokulturologik yondashuv orqali
o‘quvchilar har bir vaziyatda qanday ifodalar va qoidalar mos kelishini tushunib,
muloqotda moslashuvchanlikni rivojlantiradilar.
Vazifa asosida yondashuv (Task-Based Language Teaching, TBLT)
—
chet tilini
o‘rgatishda o‘quvchilarga real hayotda duch kelishi mumkin bo‘lgan vazifalar va
muammolarni hal qilish orqali tilni o‘zlashtirishga qaratilgan uslubdir. Ushbu
yondashuvda tilni o‘r
gatish jarayoni vazifalarni bajarish va aniq natijaga erishish
asosida olib boriladi. Bu yondashuv o‘quvchilarning tilni qo‘llash va muayyan
maqsadga erishish orqali muloqot qilish qobiliyatini rivojlantiradi. Tilni o‘rganishni
jonli, qiziqarli va samarali
qiladi. O‘quvchilar nafaqat grammatikani yoki lug‘at
boyligini o‘zlashtiradilar, balki tilni haqiqiy hayotda qanday qo‘llashni o‘rganadilar,
bu esa ularning kelajakdagi muvaffaqiyatli muloqoti uchun mustahkam poydevor
yaratadi
Vazifa asosida yondashuvning asosiy tamoyillari:
1. Reallikka yaqin vazifalar:
Darslar o‘quvchilarni real hayotda duch kelishi mumkin bo‘lgan vazifalarga
tayyorlaydi. Masalan, xarid qilish, sayohat qilishda yo‘l
-
yo‘riq so‘rash, mehmonxona
bron qilish kabi vazifalar orqali o‘quvchilar tilni qo‘llashga o‘rganadilar.
2. Maqsadga yo‘naltirilgan o‘qitish:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
7_
июня
–
2025
244
2181-3187
Har bir vazifa o‘ziga xos maqsadga ega bo‘ladi. Bu maqsad orqali o‘quvchilar
ma’lum bir natijaga erishishga harakat qiladilar, masalan, ma'lumot to‘plash, qaror
qabul qilish yoki muammoni hal qilish.
3. Muloqot orqali o‘rganish:
O‘quvchilar vazifalarni bajarish jarayonida bir
-biri bilan muloqot qilishga majbur
bo‘ladilar, bu esa ularga tilni real vaziyatlarda ishlatish imkonini beradi.
4. Hamkorlik va jamoaviy ish:
Vazifa asosida yondashuv ko‘pincha guruhli ishlarga asoslanadi. O‘quvchilar
birgalikda muammolarni hal qilishadi, bu esa ularning jamoaviy ish ko‘nikmalarini
rivojlantiradi.
5. Natijaga qaratilgan baholash:
Bu yondashuvda o‘quvchilarning bilimlari faqat grammatikani o‘zlashtirish bilan
emas, balki vazifani qanday bajarishlari, qanday muloqot qilishlari va qaysi natijaga
erishishlari bilan baholanadi.
Vazifa asosida yondashuvning afzalliklari
Tilni amalda qo‘llash imkoniyati: Vazifalar orqali o‘quvchilar tilni real
vaziyatlarda qanday ishlatish kerakligini o‘rganadilar, bu esa ularning tilni amaliy
qo‘llash ko‘nikmalarini rivojlantiradi.
Muloqotda erkinlikni oshiradi: O‘quvchilar tilni vazifa bajarish jarayonida
qo‘llaganliklari sababli, ularning muloqotdagi erkinligi oshadi va ishonch hosil qiladi.
Motivatsiyani kuchaytiradi: Vazifa asosida yondashuv o‘quvchilarning til
o‘rganishga bo‘lgan qiziqishini oshiradi, chunki ular o‘zlari uchun dolzarb bo‘lgan
vaziyatlarda tilni ishlatishga tayyor bo‘ladilar.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
7_
июня
–
2025
245
2181-3187
Muammoni hal qilish ko‘nikmalarini rivojlantiradi: O‘quvchilar vazifalarni
bajarish davomida muammolarni hal qilish va qaror qabul qilish ko‘nikmalarini
rivojlantiradilar, bu esa ularga real hayotda ham yordam beradi.
Texnologiyalardan foydalanish yondashuvi -
chet tilini o‘qitishda zamonaviy
texnologiyalarni qo‘llash orqali o‘quv jarayonini samarali va qiziqarli qilishga
qaratilgan. Bu yondashuv ta’lim jarayonida interaktiv resurslar, mobil ilovalar, onlayn
platformala
r va boshqa texnologiyalarni birlashtirib, o‘quvchilarga tilni o‘zlashtirishda
yangicha imkoniyatlar yaratadi. Bu yondashuv nafaqat til bilimlarini oshirishga, balki
o‘quvchilarning global fikrlash qobiliyatini rivojlantirishga ham yordam beradi.
Zamonaviy
texnologiyalar yordamida o‘quvchilar tilni o‘rganishni yanada oson va
qiziqarli tarzda o‘rganadilar
Texnologiyalardan foydalanish yondashuvining asosiy tamoyillari
1. Interaktiv ta'lim resurslari:
Texnologiyalardan foydalanish o‘quvchilarga interaktiv ta'lim materiallariga,
masalan, video darslar, o‘yinlar, simulyatsiyalar va quizzlarga kirish imkonini beradi.
Bu resurslar o‘quvchilarning qiziqishini oshiradi va darsni yanada jonli qiladi.
2. Onlayn ta'lim platformalari:
Moodle, Edmodo va Google Classroom kabi onlayn platformalar o‘qituvchilarga
darslarni boshqarish, materiallarni yuklash va o‘quvchilar bilan muloqot qilish
imkoniyatini beradi. Bu platformalar o‘quvchilarga o‘z
-
o‘zini o‘rganishga yordam
beradi.
3. Mobil ilovalar:
Duolingo, Babbel va Memrise kabi mobil ilovalar o‘quvchilarga har joyda va har
vaqtda til o‘rganish imkoniyatini beradi. Bu ilovalar ko‘plab interaktiv mashqlar va
o‘yinlar orqali tilni o‘rganishni osonlashtiradi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
7_
июня
–
2025
246
2181-3187
4. Video va audio materiallardan foydalanish:
O‘quvchilar film va seriyalarni tomosha qilish, podkastlar va audio darslardan
foydalanish orqali tinglash va tushunish ko‘nikmalarini rivojlantiradilar. Bu,
shuningdek, madaniy kontekstni o‘rganish imkoniyatini ham beradi.
5. Virtual va qo'shimcha haqiqat texnologiyalari:
Virtual haqiqat (VR) va qo‘shimcha haqiqat (AR) texnologiyalari yordamida
o‘quvchilar yangi til muhitida muloqot qilishni tajriba qilib ko‘rishlari mumkin.
Masalan, virtual sayohatlar yoki muloqot simulyatsiyalari o‘quvchilarga tilni real
hayotda qanday is
hlatishni ko‘rsatadi.
Texnologiyalardan foydalanish yondashuvining afzalliklari
O‘quvchilarning motivatsiyasini oshiradi: Qiziqarli va interaktiv materiallar
o‘quvchilarning til o‘rganishga bo‘lgan qiziqishini kuchaytiradi va o‘z
-
o‘zini
o‘rganishga tayyorlaydi.
Muloqot ko‘nikmalarini rivojlantiradi: Onlayn va interaktiv resurslar
o‘quvchilarga muloqot qilish, savollar berish va fikr almashish imkoniyatlarini
yaratadi.
Ta'lim jarayonini moslashtiradi: O‘quvchilar o‘z qobiliyatlari va o‘rganish
tezligiga qarab materiallarni tanlash imkoniyatiga ega bo‘ladilar, bu esa individual
yondashuvni ta'minlaydi.
Texnologik savodxonlikni oshiradi: O‘quvchilar zamonaviy texnologiyalarni
qo‘llash orqali ularning kundalik hayotidagi ahamiyatini o‘rganadilar va texnologik
savodxonlik darajasini oshiradilar.
Teskari o‘qitish (Flipped Learning) —
ta’lim jarayonida an'anaviy o‘qitish
uslubini o‘zgartiradigan va o‘quvchilarning darsda faolligini oshiradigan innovatsion
yondashuvdir. Ushbu yondashuvda o‘quvchilar darsdan oldin materiallarni mustaqil
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
7_
июня
–
2025
247
2181-3187
o‘rganadilar, dars davomida esa olingan bilimlarni amaliyotda qo‘llash, muhokama
qilish va tushunishlarini chuqurlashtirish uchun ishlatadilar.
Teskari o‘qitish yondashuvining asosiy tamoyillari
1. Uyda tayyorgarlik:
O‘quvchilar darsdan oldin dars materiallari, video darslar, maqolalar yoki boshqa
o‘quv resurslarini o‘z
-
o‘zidan o‘rganadilar. Bu, o‘quvchilarga darsda o‘rganadigan
narsalarni tushunish imkonini beradi.
2. Darsda amaliyot:
Dars davomida o‘quvchilar darsda o‘rganilgan materialni qo‘llab, muhokama
qilish, savol berish va amaliy mashg‘ulotlar orqali mustahkamlash imkoniyatiga ega
bo‘ladilar. Bu yondashuv darsni interaktiv va muloqotga boy qiladi.
3. O‘quvchilarning faolligini oshirish:
Teskari o‘qitish yondashuvi o‘quvchilarni o‘z o‘rganish jarayonida faol ishtirok
etishga undaydi, bu esa o‘quvchilarni yanada mustaqil va mas'uliyatli qiladi.
4. Moslashuvchan ta'lim:
O‘quvchilar o‘z o‘rganish tezligiga va uslubiga mos ravishda materiallarni
o‘rganish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. Bu shaxsiy ehtiyojlarni hisobga olishga yordam
beradi.
5. Baholash va fikr almashish:
Dars davomida o‘quvchilar bir
-birlari bilan fikr almashish va bir-birining
bilimlarini baholash imkoniyatiga ega bo‘ladilar. O‘qituvchi o‘quvchilarning o‘rganish
jarayonini nazorat qilish va ularning ehtiyojlariga mos ravishda yordam berish
imkoniyatiga ega bo‘ladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
7_
июня
–
2025
248
2181-3187
Teskari o‘qitish yondashuvining afzalliklari
O‘quvchilarni mustaqil o‘rganishga undaydi: Teskari o‘qitish usuli
o‘quvchilarning o‘z
-
o‘zini o‘rganish ko‘nikmalarini rivojlantiradi va o‘zlarini mustaqil
o‘rganish jarayonida mas'uliyatli his qilishlariga yordam beradi.
O‘quvchilar o‘rtasidagi muloqotni rivojlantiradi: Darsda amaliyot va
muhokamalar orqali o‘quvchilar bir
-birlari bilan muloqot qilishga undaladi, bu esa
ularning til ko‘nikmalarini oshiradi.
Zamonaviy texnologiyalarni qo‘llash imkonini beradi: O‘quvchilar video darslar,
onlayn resurslar va boshqa texnologiyalardan foydalanish orqali o‘rganish jarayonini
osonlashtiradilar.
Samaradorlikni oshiradi: Dars davomida o‘quvchilar o‘rganilgan bilimlarni
amaliyotda qo‘llash imkoniyatiga ega bo‘ladilar, bu esa o‘rganish jarayonini samarali
qiladi.
O‘qituvchilar uchun vaqtni tejaydi: O‘qituvchilar dars davomida o‘quvchilarning
tushunish darajasini aniqlab, ko‘proq muammolarni hal qilishga yoki
chuqurlashtirilgan ta’limni taqdim etishga e'tibor qaratish imkoniyatiga ega bo‘ladilar.
Differentsiyalashgan va individual yondashuv
—
chet tilini o‘qitishda har bir
o‘quvchining shaxsiy ehtiyojlari, qobiliyatlari va o‘rganish uslublarini inobatga olib,
ta'lim jarayonini moslashtirishga qaratilgan yondashuvdir. Ushbu yondashuv
o‘quvchilarga o‘z bilim va ko‘nikmalarini o‘z tezliklariga ko‘ra rivojlantirish
imkoniyatini yaratadi.
Differentsiyalashgan va individual yondashuvning asosiy tamoyillari
1. Shaxsiy ehtiyojlarni inobatga olish:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
7_
июня
–
2025
249
2181-3187
Har bir o‘quvchining o‘ziga xos qobiliyatlari, qiziqishlari va ehtiyojlari hisobga
olinadi. O‘qituvchi o‘quvchilarning qaysi sohalarda kuchli yoki zaif ekanligini aniqlab,
ularga mos ta'lim materiallari va faoliyatlarni tanlaydi.
2. O‘rganish uslublarini moslashtirish:
O‘quvchilarning o‘rganish uslublari (vizual, audial, kinestetik va h.k.)ni hisobga
olib, ta'lim jarayoni moslashtiriladi. Masalan, vizual o‘rganuvchilar uchun grafik
materiallar, audial o‘rganuvchilar uchun audio materiallar tayyorlanishi mumkin.
3. Yondashuvlar va materiallarning xilma-xilligi:
Ta'lim jarayonida turli xil yondashuvlar va materiallardan foydalanish,
o‘quvchilarning turli qobiliyatlari va qiziqishlariga mos keladigan mashg‘ulotlarni
taqdim etishga yordam beradi.
4. O‘z
-
o‘zini baholash va o‘rganish:
O‘quvchilarga o‘z bilimlarini baholash va o‘z rivojlanishlarini kuzatish
imkoniyati beriladi. Bu, ularga o‘z o‘rganish jarayonlarini boshqarish va mustaqil
o‘rganishga tayyorlashga yordam beradi.
5. O‘qituvchining roli:
O‘qituvchi koordinator, maslahatchi va yordam beruvchi sifatida o‘quvchilarga
yo‘l
-
yo‘riq ko‘rsatadi. Ularning rivojlanishini nazorat qilib, qo‘llab
-quvvatlaydi va
o‘quvchilarning qobiliyatlarini oshirishga yordam beradi.
Differentsiyalashgan va individual yondashuvning afzalliklari
O‘quvchilarning qiziqishini oshiradi: O‘quvchilar o‘zlariga mos keladigan
materiallar va faoliyatlarni tanlash imkoniyatiga ega bo‘lgani uchun, bu ularning
ta'limga bo‘lgan qiziqishini oshiradi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
7_
июня
–
2025
250
2181-3187
Mustaqil o‘rganishni rivojlantiradi: O‘quvchilar o‘z o‘rganish jarayonida faol
ishtirok etishga undaladi, bu esa ularning mustaqil fikrlash va o‘z
-
o‘zini boshqarish
qobiliyatlarini rivojlantiradi.
Muvozanatni ta'minlaydi: Differentsiyalashgan yondashuv har bir o‘quvchining
ehtiyojlariga mos ravishda ta'lim jarayonini muvozanatlaydi, bu esa qiyinchiliklarni
kamaytiradi va o‘rganishni samarali qiladi.
Samaradorlikni oshiradi: O‘quvchilar o‘z qobiliyatlariga qarab mos ta'lim
materiallarini o‘zlashtirganligi sababli, ularning o‘rganish samaradorligi oshadi.
Ko‘nikmalarni yaxshilaydi: O‘quvchilar o‘z ehtiyojlari va
qobiliyatlariga mos
ravishda darslarda qatnashishlari mumkin, bu esa ularning til ko‘nikmalarini
yaxshilashga yordam beradi.
Zamonaviy yondashuvlar til o'rganuvchilarning real hayotda tilni amaliy
qo'llashiga va madaniyatlararo tushunchalarni yaxshiroq o'zlashtirishiga yordam
beradi.Madaniyatlararo muloqot qilish bu turli madaniyatlar o'rtasidagi oʻzaro
aloqalar, muloqot va tajriba almashinuvi jarayonidir. Ushbu jarayonning bir qator
foydali tomonlari mavjud bo'lib, ular shaxsiy, ijtimoiy va professional sohalarda o'z
aksini topadi.Madaniyatlararo muloqot qilish nafaqat shaxsiy, balki jamiyat va global
darajada ham ahamiyatga ega. Bu jarayon odamlarning bir-birini tushunishlariga,
birgalikda ishlashlariga va umumiy maqsadlar sari intilishlariga yordam beradi.
Madaniyatlararo aloqalarni rivojlantirish, keng ko'lamli imkoniyatlar yaratadi va
ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy taraqqiyotni qo'llab-quvvatlaydi. Madaniyatlararo
yondashuv pragmatik-kommunikativ yondashuvga asoslangan bo'lishiga qaramay,
chet tillarni o'qitishda yangi talablarni ilgari surmoqda. U nafaqat o'qitish istiqbollarini
batafsil tahlil qilish, balki pedagogik mulohazalarga ham asoslangan.Chet tillarini
o'qitishda madaniyatlararo ta'limning maqsadi nafaqat faktik bilimlarni, balki chet el
madaniyati bo'ylab sayohat qilish qobiliyatini egallash hamdir. Madaniyatlararo ta'lim,
aslida, boshqa madaniyat vakillari o'rtasidagi masalani hal qiluvchi yondashuv emas,
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
7_
июня
–
2025
251
2181-3187
balki jamiyat o'zgarishi natijasida paydo bo'ladigan tarbiyaviy zarurat hisoblanadi.Chet
el madaniyatini tushunish o'z madaniyati fonida uning qarashlari, qadriyatlari va
me'yorlari bilan yuzaga keladi. Chet el madaniyati bilan to'qnashganda begona va
noma'lum bo'lgan narsalarni tanqidiy baholamaslik, aksincha, uni anglash juda
muhimdir. Zero, madaniyatlararo ta'limning umumiy maqsadi madaniy xilma-xillik,
umumiy ochiqlik va bag'rikenglik, madaniyatlararo kompetensiyani rivojlantirish,
boshqa madaniyat vakillariga nisbatan ijobiy munosabatda bo'lishni taqozo etadi. O'z
va chet el madani- yatini taqqoslash tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda. Chet tilni
o'qitishning asosiy maqsadi nafaqat chet el madaniyati haqida gapirish, balki uni
anglashni ham taqozo etadi. Bu chet tilni madaniyatlararo o'rganish, chet el madaniyati
va jamiyatlari bilan muloqot qilish ko'nikmalari, strategiyalari va ko'nikmalarini
rivojlantirish lozimligini anglatadi.
Xulosa o'rnida shuni ayta olamanki, ushbu maqola til va madaniyat o'rtasidagi
munosabatlarga e'tibor qaratishga urinish,nega madaniyatni o'qitish chet tili o'quv
dasturining ajralmas qismi bo'lishi kerakligini tushunish haqida ma'lumot beradi.
Adabiyotlarni chuqur tahlil qilish madaniyat va uning chet tillarini o'rganish
jarayonidagi ahamiyatli jihatlarni yaxshiroq tushunishga hissa qo'shishga qaratilgan
edi. Til o'rganish yoki o'qitish talabalarning kommunikativ kompetensiyasini
rivojlantirishga qaratilgan bo'lib, u faqat o'rganilayotgan chet tilining grammatik,
leksik va fonologik xususiyatlarini bilish va tushunish bilan cheklanib qolmasligi, balki
o'sha til madaniyatini o'rganish yoki o'rgatish bilan ham shug'ullanishi kerak.Politzer
va Brusk kabi ba'zi olimlarning fikricha, "Til va madaniyat bir xil tushunchalardir".
O'qituvchilar nafaqat o'z o'quvchilariga madaniyatlararo muloqot qanday sodir
bo'lishini taqdim etishlari va tavsiflashlari kerak, balki madaniyatlararo muloqotda
amalga oshirilishi mumkin bo'lgan o'yinlar yoki simulyatsiyalar kabi amaliy vositalarni
ham qo'llashlari zarur. Madaniyatlararo va shaxslararo (o'zaro) samarali muloqotni ular
haqida yetarlicha tushunchaga ega bo'lmasdan amalga oshirish mumkin emas. Xorijiy
tilni madaniyat bilan birgalikda o'rganishdan maqsad, muloqot masalalarini asosan til
va madaniyatga e'tibor bergan holda tahlil qilishdan, farqli madaniyatlar orasidagi
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
7_
июня
–
2025
252
2181-3187
kommunikatsiyani osonlashtirish va to'qnashuvlarni oldini olishdan iborat. Til va
madaniyat tushunchalari o'zaro bog'liq bo'lib, bir-biridan ajratilmaydi, chunki tilning
o'zi madaniyatdir. Madaniyatni o'qitish o'quvchilarga odamlarning turmush tarzi,
qarashlari, e'tiqodlari va qadriyatlarini va til ko'nikmalari haqidagi bilimlarini
oshirishga imkon beradi. Dalillar shuni ko'rsatadiki, agar o'qituvchilar til o'qitish
metodiga madaniyat tushunchasini targ'ib qilsalar, o'quvchilar til o'rganishda
muvaffaqiyat qozonishlari mumkin, ya'ni o'quvchilar bu bilan nafaqat til bo'yicha,
balki o'rganayotgan tillari haqida barcha zarur manbaalarga ega bo'ladilar. Zero,
madaniyat til yuzaga kelishidan oldin paydo bo'lgan tushunchadir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1. Abduazizov, A. A. (2007). Til va madaniyat: o‘zaro aloqadorlik masalalari.
Toshkent: Fan nashriyoti.
2. Byram, M. (1997). Teaching and Assessing Intercultural Communicative
Competence. Clevedon: Multilingual Matters.
3. Qodirova, D. (2019). Madaniyatlararo kommunikativ kompetensiyani
shakllantirish masalalari. Filologiya masalalari, №2.
4. Kramsch, C. (1993). Context and Culture in Language Teaching. Oxford:
Oxford University Press.
5. Odilova, Z. (2020). Chet tillarni o‘qitishda madaniyatlararo yondashuvning
o‘rni. Innovatsion ta’lim, №4.
6. Risager, K. (2006). Language and Culture: Global Flows and Local
Complexity. Clevedon: Multilingual Matters.
7. Nazarova, G. (2018). Lingvistik madaniyatshunoslik asosida chet tilini o‘qitish.
Toshkent: TDPU nashriyoti.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
7_
июня
–
2025
253
2181-3187
8. Hofstede, G. (2001). Culture’s Consequences: Comparing Values, Behaviors,
Institutions and Organizations across Nations. Thousand Oaks: SAGE.
9. Xo‘jayev, A. (2016). Til va madaniyat: lingvokulturologik yondashuvlar.
Toshkent: O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi.
10. Kramsch, C. (1998). Language and Culture. Oxford: Oxford University Press.
11. Ziyodova, F. (2021). Chet tilini o‘qitishda lingvomadaniy kompetensiyani
shakllantirish yo‘llari. Til va adabiyot ta’limi, №3.
12. Brown, H. D. (2007). Principles of Language Learning and Teaching (5th ed.).
White Plains, NY: Pearson Education.
13. Bozorov, B. (2022). Madaniyatlararo muloqotda milliy mentalitet va til
unsurlari. O‘zbek tili va adabiyoti, №2.
14. Politzer, R. & Brusc, J. (1976). The cultural component in language
instruction. Modern Language Journal, 60(3), 245
–
250.
15. Karimova, N. (2020). Talabalarda madaniyatlararo kommunikativ
kompetensiyani rivojlantirish usullari. O‘zDJTU ilmiy to‘plami, №1.
16. Ibragimova, M. (2023). Til va madaniyatni uyg‘unlashtirish orqali samarali
chet tili ta’limi. Andijon davlat universiteti ilmiy axborotnomasi, №2.
17. Fantini, A. (2009). Assessing Intercultural Competence: Issues and Tools. In
Deardorff, D.K. (Ed.), The SAGE Handbook of Intercultural Competence. SAGE
Publications.
