ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
146
2181-3187
QO‘QON XONLIGI TARIXNAVISLIGI: MANBALAR, MUALLIFLAR
VA ILMIY AHAMIYATI
Rishton tumani 2-son Politexnikimi tarix fani
oʻqituvchisi
Eraliyeva Muniraxon Zaylobidinovna
email eraliyevamunira2086@gmail.com
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada Qo‘
qon xonligi tarixnavisligining
shakllanishi, rivojlanishi va uning O‘rta Osiyo tarixshunosligidagi o‘rni tahlil qilinadi.
Maqolada Qo‘qon tarixnavislik maktabining asosiy vakillari, ularning asarlari va
tarixiy voqealarni yoritish uslublari ko‘rib chiqilgan. Qo‘qon xonligi tarixiy manbalari
siyosiy, ijtimoiy va madaniy hayotni aks ettiruvchi noyob ma’lumotlar bazasi sifatida
taqdim etiladi. Shuningdek, maqolada tarixiy asarlarning siyosiy maqsadlari, diniy-
falsafiy yondashuvlari hamda adabiy-estetik xususiyatlari tahlil qilinadi. Tadqiqot
natijalari Qo‘qon tarixnavisligining O‘rta Osiyo tarixshunosligidagi ahamiyatini va
bugungi kunda uni o‘rganish zaruratini ta’kidlaydi.
Kalit s
o‘
zlar.
Tarix, jahon, shaxsiyat, madaniy
, milliy, madaniy, ta’lim;
Annotation.
This article analyzes the formation, development, and significance
of Kokand Khanate historiography within Central Asian historical studies. The main
representatives of the Kokand historiographical school, their works, and methods of
depicting historical events are examined. The historical sources of the Kokand Khanate
serve as a unique database reflecting political, social, and cultural life. The article also
explores the political purposes, religious-philosophical approaches, and literary-
aesthetic characteristics of these historical works. The research findings highlight the
importance of Kokand historiography in Central Asian historiography and emphasize
the necessity of its study in contemporary times.
Key words.
History, World, personality, cultural, national, cultural, educational;
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
147
2181-3187
KIRISH
Qo‘qon xonligi (1709–
1876)
—
O‘rta Osiyoda siyosiy, iqtisodiy va
madaniy jihatdan muhim rol o‘ynagan davlatlardan biri bo‘lib, uning tarixi ko‘plab
tadqiqotchilar diqqat markazida turadi. Bu xonlikning o‘ziga xos tarixi, siyosiy
tuzilishi va ijtimoiy hayot
i nafaqat hududdagi boshqa davlatlarga ta’sir ko‘rsatgan,
balki butun Markaziy Osiyo mintaqasining madaniy va ilmiy taraqqiyotida ham muhim
o‘rin egallagan. Qo‘qon xonligi tarixnavisligi esa aynan shu davrni, voqealarni va
hukmdorlar faoliyatini yozma manbalar orqali saqlab qolgan, tarixiy tafakkur va
ma’rifiy an’analarni shakllantirgan asosiy vositalardan biri hisoblanadi.
Tarixnavislik san’ati va ilmiy soha sifatida Qo‘
qon xonligida XVIII asrda
rivojlana boshlagan. Bu davrda siyosiy voqealarni hujjatlashtirish, hukmdorlar tarixini
saqlash va mintaqaviy identitetni mustahkamlash ehtiyoji kuchaygan edi. Qo‘qon
tarixnavislari o‘z asarlarida xonlikdagi siyosiy jarayonlar, ur
ushlar, ijtimoiy-iqtisodiy
hayot va madaniy hodisalarni bayon qilib, voqealarni o‘sha davr insonining
dunyoqarashi va diniy-
falsafiy qarashlari doirasida sharhlaganlar. Bu esa o‘z navbatida
tarixiy tafakkurning rivojlanishiga, tarixiy voqealarning chuqurro
q va ko‘p qirrali
tahliliga xizmat qilgan.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
148
2181-3187
Qo‘qon tarixnavisligi O‘rta Osiyodagi tarixiy maktablar orasida o‘ziga xos o‘rin
tutadi. Xususan, Buxoro va Xiva tarixiy maktablari bilan solishtirganda, Qo‘qon
tarixnavisligi siyosiy voqealarga ko‘proq diqqat qaratgan, hukmdorlar shaxsini
yuksaltirish va
ularning siyosiy yutuqlarini ta’riflashga asoslangan asarlar yaratgan.
Shuningdek, ushbu maktabda tarixiy voqealar ko‘pincha she’riy va badiiy uslubda,
aruz va boshqa klassik she’riy shakllarda yozilganligi bilan ham farqlanadi. Bu o‘ziga
xos uslub tarix
va adabiyotning uyg‘unlashuvini ta’minlagan.
Qo‘qon xonligi tarixnavisligining yana bir muhim jihati —
u siyosiy va diniy
ta’sirlarning uyg‘unlashuvi natijasida yuzaga kelganidir. Xonlikda hukmdorlarning
hokimiyatini mustahkamlashda tarixiy asarlar muhim vosita bo‘lgan bo‘lsa, diniy
ulamolar ham tari
xni o‘zlari yoqlagan diniy
-falsafiy nuqtai nazardan talqin qilishga
intilganlar. Bu esa tarixiy asarlar mazmunida ko‘plab axloqiy va ma’naviy
ta’limotlarning aks etishiga olib kelgan.
Bugungi kunda Qo‘qon xonligi tarixnavisligi
asarlari O‘zbekiston va Markaziy Osiyo tarixshunosligi uchun bebaho manba bo‘lib,
tarixiy tadqiqotlarda keng qo‘llanilmoqda. Ular nafaqat o‘tmishdagi siyosiy va ijtimoiy
jarayonlarni o‘rganishga yordam beradi, balki milliy o‘zlikni anglash va
shakllantirishda ham muhim ahamiyatga eg
a. Shuning uchun ham Qo‘qon
tarixnavisligini chuqur o‘rganish, uning manbalarini qayta ko‘rib chiqish va ilmiy
talqinini yanada rivojlantirish bugungi tarixshunoslik oldidagi dolzarb vazifalardan biri
hisoblanadi.
TADQIQOT METODOLOGIYASI
Qo‘qon tarixnavislik maktabining shakllanishi va rivojlanishi
.
Qo‘
qon
xonligi tarixnavisligi XVIII asrda o‘zining an’anaviy shakllarini topa boshladi. Bu
jarayon siyosiy va madaniy sharoitning o‘zgarishi, xonlikdagi siyosiy tartib
-intizomni
mustahkamlash, hamda hukmdorlarning o‘z faoliyatini yozma manbalar orqali
hujjatl
ashtirish zaruriyati bilan bog‘liq edi. Tarixnavislar, odatda, saroy atrofidagi
olimlar, diniy ulamolar va adiblar bo‘lib, ular o‘z asarlarida xonlik hayoti, siyosiy
voqealar, ijtimoiy munosabatlar va madaniy qadriyatlarni ifodalaganlar.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
149
2181-3187
Qo‘qon tarixnavisligi shakllanishida O‘rta Osiyo va Eron tarixiy maktablari
ta’siri sezilarli bo‘lgan. Xususan, fors
-
tajik tarixiy an’analarining ta’siri bilan tarixiy
voqealar she’riy va badiiy uslubda bayon qilinishi, aruz vazni bilan yozilishining
ildizlari shu davrda mustahkamlangan. Shu bilan birga, mahalliy turkiy til va uslublar
ham tarixiy yozuvlarda keng qo‘llanila boshladi.
Mashhur tarixnavislar va ularning asarlari.
Qo‘qon tarixnavisligi ko‘plab
mashhur tarixchilar va yozuvchilarni yetishtirdi. Ularning asarlari nafaqat siyosiy tarix,
balki madaniyat, ijtimoiy hayot va diniy tafakkur haqida ham qimmatli ma’lumotlar
beradi.
Muhammad
Hakimxon
To‘ra
–
“Tazkirayi
Muqimxoniy”
Bu asar Qo‘qon xonligining tarixi, hukmdorlarning hayoti va siyosiy faoliyatini
batafsil yoritadi. Muhammad Hakimxon To‘ra o‘z vaqtida xonlikda yuz bergan
voqealarni aniq bayon qilib, hukmdorlar faoliyatini sharhlashda siyosiy-huquqiy va
axloqiy tahlil elementlaridan foydalangan. Muhammad Solih
–
“Tarixi Shohruxoniy”
Ushbu asar xonlik tarixining muhim davrlarini, xususan Shohruhon davrini yoritib
beradi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
150
2181-3187
Asarda siyosiy voqealar bilan birga, diniy-
ta’limiy jihatlar va ijtimoiy
munosabatlar ham o‘rganilgan. Tarixiy voqealar Qur’on va hadislar asosida sharhlanib,
axloqiy ta’limotlar bilan
boyitilgan.
Shorahim To‘ra –
“Tarixi Farg‘ona”
Bu asar Qo‘qon xonligi ijtimoiy hayoti, ichki siyosati va tashqi aloqalari haqida noyob
ma’lumotlarni beradi. Muallif o‘z shaxsiy guvohliklariga asoslanib, voqealarni
haqiqatga yaqin tarzda bayon qilgan.
Tarixiy asarlarda uslub va mazmuniy xususiyatlar.
Qo‘qon tarixnavislik
asarlari o‘ziga xos uslub va mazmun bilan ajralib turadi. Tarixiy voqealar ko‘pincha
she’riy uslubda, aruz vaznida yoki boshqa badiiy shakllarda bayon etilgan. Bu o‘z
navbatida tarix va adabiyotning uyg‘unlashuviga olib kelgan.
Asarlarda hukmdorlar shaxsiyati, ularning siyosiy iqtidorlari va qahramonliklari
alohida ta’kidlangan. Tarixchilar ko‘pincha hukmdorlarni maqtash orqali siyosiy
kuchni mustahkamlashga xizmat qilgan. Shu bilan birga, tarixiy voqealar diniy-falsafiy
nuqtai n
azardan ham talqin qilingan, bu esa tarixiy tafakkurda axloqiy va ma’naviy
elementlarning kuchayishiga olib kelgan. Ijtimoiy-huquqiy tafakkur ham tarixiy
asarlarda aks etgan. Aholining hayoti, soliqlar tizimi, sud-huquq munosabatlari haqida
ma’lumotlar tarixiy manbalarda ko‘plab uchraydi. Bu esa Qo‘qon xonligi jamiyatining
ijtimoiy tuzilishini chuqurroq anglashga imkon beradi.
Tarixnavislik va siyosiy maqsadlar.
Qo‘qon tarixnavisligi ko‘pincha siyosiy
maqsadlarda xizmat qilgan. Tarixiy asarlar hukmdorlarning siyosiy iqtidorini
yuksaltirish, ularning qonuniyligini mustahkamlash, ichki nizolarni yengillashtirish va
tashqi dushmanlarga qarshi ruhiy tayyorgarlikni oshirish uchun yozilgan. Shu bois,
ba’zi tarixiy voqealar siyosiy nuqtai nazardan moslashtirilgan yoki tahrir qilingan
bo‘lishi mumkin.
Tarixiy manbalar hukmdorlar buyurtmasi bilan yaratilganligi sababli,
ular ko‘pincha huk
mdorlar tarafdorlari nazarida yozilgan. Biroq, shu bilan birga, ushbu
manbalar orqali o‘sha davr siyosiy, ijtimoiy va madaniy hayotning umumiy tasviri
hosil qilish mumkin.
Qo‘qon tarixnavisligi nafaqat tarixshunoslik, balki madaniyatshunoslik,
adabiyotshunoslik va diniy fanlar uchun ham bebaho manbadir. Bu asarlar orqali O‘rta
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
151
2181-3187
Osiyoning tarixiy va madaniy merosi, xalqning dunyoqarashi, diniy e’tiqodlari va
adabiy an’analari haqida chuqurroq ma’lumot olish mumkin.
Tarixiy asarlarni tahlil
qilish orqali xonlikning siyosiy tuzilishi, ijtimoiy-iqtisodiy hayoti, tashqi siyosati
haqida batafsil ma’lumotlar yig‘iladi. Bu esa mintaqaning umumiy tarixiy jarayonlarini
yanada aniqroq o‘rganishga imkon beradi.
XULOSA VA TAKLIFLAR
Xulosa
o‘
rnida shuni aytish mumkinki
Qo‘qon
xonligi tarixnavisligi O‘rta Osiyo tarixshunosligida muhim o‘rin tutadi va mintaqaning
siyosiy, ijtimoiy hamda madaniy rivojlanishini chuqurroq tushunishga yordam beradi.
Ushbu tarixiy maktab nafaqat siyosiy voqealarni hujjatlashtirishga xizmat qilgan, balki
o‘sha davr jamiyatining ma’naviy qadriyatlari, diniy
-
ta’limiy qarashlari va adabiy
-
estetik didini ifodalagan muhim ilmiy merosdir. Qo‘qon tarixnavisligi an’analarining
o‘ziga xosligi ularning nafaqat tarixiy voqealarni yoritishda, balki tarixiy s
haxslarni
idealizatsiya qilish va axloqiy-
ma’naviy saboqlar chiqarishda ham namoyon bo‘ladi.
Tarixiy manbalar orqali xonlik siyosati, ijtimoiy tizimi va xalq hayoti haqida
to‘liqroq tasavvur hosil qilish mumkin. Qo‘qon tarixnavislik maktabi o‘z asarlarida
hukmdorlar faoliyatini yuksaltirishga alohida e’tibor bergan, bu esa ba’zan tarixiy
voqealarn
ing siyosiy maqsadlarda moslashtirilishini keltirib chiqargan bo‘lsa
-da,
ularning ilmiy ahamiyatini kamaytirmaydi. Aksincha, tarixiy tafakkurdagi bu jihatlar
tarixshunoslik uchun qiziqarli tadqiqot ob’ekti sifatida xizmat qiladi.
Shuningdek,
Qo‘qon xonligi tarixnavisligi O‘rta Osiyoda tarix yozishning madaniy an’analarini
shakllantirishda muhim rol o‘ynagan. Fors
-
tajik va mahalliy turkiy ta’sirlar
uyg‘unlashuvi natijasida yuzaga kelgan noyob tarixiy asarlar, bugungi kunda
mintaqaning boy madaniy merosi sifatida qadrlanadi. Bu asarlar faqat tarixiy
ma’lumotlar emas, balki o‘tmish va hozirgi zamon o‘rtasidagi ko‘prikdir.
Bugungi kunda Qo‘qon tarixnavisligi manbalarini chuqur o‘rganish, ularni qayta
tahlil qilish va zamonaviy ilmiy metodlar bilan tadqiq etish zarurati yuzaga kelmoqda.
Bu nafaqat tarixshunoslikni rivojlantirish, balki milliy o‘zlikni yanada mustahkamlash,
o‘
tmishning haqiqatlarini keng jamoatchilikka yetkazish uchun ham muhimdir.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
152
2181-3187
Qo‘qon xonligi tarixnavisligi asarlarining qayta tiklanishi va keng targ‘iboti bugungi
kunda milliy madaniyat va ilm-fan sohalarida katta ahamiyat kasb etmoqda.
Xulosa qilib aytganda, Qo‘qon xonligi tarixnavisligi nafaqat tarixiy ma’lumotlar
manbai, balki mintaqaning siyosiy va madaniy tarixini chuqurroq anglashda,
shuningdek milliy tarixshunoslikni yanada rivojlantirishda asosiy vosita bo‘lib
qolmoqda. Shu bois,
Qo‘qon xonligi tarixnavisligini o‘rganish va ilmiy tahlil qilish
zamonaviy tarixshunoslikning dolzarb vazifalaridan biridir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Mirziyoyev Sh.M. Qonun ustuvorligi v
а
inson m
а
nf
аа
tl
а
rini t
а’minlа
sh
–
yurt
t
а
r
а
qqiyoti v
а
x
а
lq f
а
rovonligining g
а
rovi.
–T.: O‘zbekiston, 2017. –
30 b.
2. Mirziyoev Sh.M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. –
T.: O‘zbekiston, 2021.
262, 251-b.
3. Mirziyoyev Sh.M. Konstitutsiy
а
–
erkin v
а
f
а
rovon h
а
yotimiz, m
а
ml
а
k
а
timizni
y
а
n
а
d
а
t
а
r
а
qqiy ettirishning must
а
hk
а
m poydevoridir.
–
T.: O‘zbekiston, 2018. –
30 b.
4. Giesecke H. Was kann die Schule zur Werteerziehung beitragen?, (Eds: Sabine
Gruehn, Gerhard Kluchert, Thomas Koinzer), Was Schule macht: Schule, Unterricht
und Werteerziehung. Basel:Beltz Verlag, 2004, p. 236.
5.O‘qituvchilar uchun metodik qo‘
llanma -
T.: Yangi nashr, Respublika ta’lim
markazi, 2022, - 252 b.
6. Toshev S. (2020). TARIX FANINI O’QITISHNDA ZAMONAVIY
YONDASHUVLAR. Science and Education, 1(Special Issue), 6
7. Faxriddin B., N
o‘
monbek A. ABS SISTEMASI BILAN JIHOZLANGAN M1
TOIFALI
AVTOMOBILLARNING
TORMOZ
SAMARADORLIGINI
MATEMATIK NAZARIY TAHLILI //International journal of scientific researchers
(IJSR) INDEXING.
–
2024.
–
Т
. 4.
–
№.
1.
–
С
. 333-337.
8. Xuzriddinovich B. F. et al. ABS BILAN JIHOZLANGAN AVTOMOBILNI
TORMOZ PAYTIDA O ‘ZO ‘ZIDAN VA MAJBURIY TEBRANISHLARINI
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
153
2181-3187
TORMOZ SAMARADORLIGIGA TA’SIRINI TAHLIL QILISH //ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА
И
ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ
В
МИРЕ
.
–
2024.
–
Т
. 47.
–
№.
4.
–
С
. 81-
87.
9. Karshiev F. U., Abduqahorov N. ABS BILAN JIHOZLA
НГАН
M1 TOIFALI
AVTOMOBILLAR TORMOZ TIZIMLARINING USTIVORLIGI //Academic
research in educational sciences.
–
2024.
–
Т
. 5.
–
№. 5. –
С
. 787-791.
10.Qurbonazarov S. et al. ANALYSIS OF THE FUNDAMENTALS OF
MATHEMATICAL MODELING OF WHEEL MOVEMENT ON THE ROAD
SURFACE OF CARS EQUIPPED WITH ABS //Multidisciplinary Journal of Science
and Technology.
–
2024.
–
Т
. 4.
–
№.
8.
–
С. 45
-50
11.Каршиев
Фахридин
Умарович,
Н.Абдуқаҳоров
ИЗУЧЕНИЕ
МИКРОСТРУКТУРЫ СТАЛИ В МАТЕРИАЛОВЕДЕНИ//
https://www.iupr.ru/6-
121-2024
12. Xusinovich T. J., R
o‘
zibayevich M. N. M1 TOIFALI AVTOMOBILLARNI
TURLI MUHITLARDA TORMOZLANISHINI TAHLIL QILISH VA
PARAMETRLARINI O ‘RGANISH.
