ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
137
2181-3187
O‘RTA OSIYO XONLIKLARIDA O‘TKAZILGAN HARBIY
ISLOHOTLAR
Rishton tumani 2-son Politexnikimi tarix fani
oʻqituvchisi
Eraliyeva Muniraxon Zaylobidinovna
email eraliyevamunira2086@gmail.com
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada XVII
–XIX asrlarda O‘rta Osiyoda
mavjud
bo‘lgan Buxoro, Qo‘qon va Xiva xonliklarining harbiy tuzilmalari va ularning islohoti
jarayonlari tarixiy manbalar asosida tahlil qilingan. Harbiy islohotlarning amalga
oshirilishiga sabab bo‘lgan ichki va tashqi omillar, xususan, qabilaaro nizolar,
markaziy hokimiyatning zaifligi va Rossiya imperiyasi bosqiniga tayyorgarlik
masalalari chuqur o‘rganilgan. Har bir xonlikda harbiy islohotlar o‘ziga xos
yo‘nalishlarda olib borilgan bo‘lsa
-da, ularning aksariyati tizimli strategiyaga ega
bo‘lmagani sabab
li kutilgan natijani bermagan. Maqolada ushbu islohotlarning kuchli
va zaif tomonlari qiyosiy tahlil qilinib, ularning tarixiy ahamiyati va bugungi harbiy-
strategik tafakkurdagi o‘rni ham yoritilgan.
Kalit s
o‘
zlar.
Tarix, jahon, shaxsiyat, madaniy,
milliy, madaniy, ta’lim;
Annotation.
This article analyzes the military structures and reform processes of
the Bukhara, Khiva, and Kokand khanates in Central Asia during the 17th to 19th
centuries, based on historical sources. It examines the internal and external factors that
necessitated military reforms, such as tribal conflicts, the weakening of central
authority, and the growing threat of Russian imperial expansion. While each khanate
pursued reforms in distinct ways, most efforts lacked systematic strategy and thus
failed to achieve lasting outcomes. The article provides a comparative analysis of the
strengths and weaknesses of these reforms and discusses their historical significance
as well as their relevance to contemporary military and strategic thought.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
138
2181-3187
Key words.
History, World, personality, cultural, national, cultural, educational;
KIRISH
O‘rta Osiyo hududi tarixan strategik va geosiyosiy jihatdan muhim
bo‘lgan mintaqalardan biri hisoblanadi. Bu hudud orqali qadimdan Buyuk ipak yo‘li
o‘tgan bo‘lib, savdo, madaniyat va harbiy yurishlarning markaziy o‘qi sifatida tanilgan.
XVI asr oxiri va XVII asr boshlaridan boshlab mintaqada sobiq temuriylar davlati
o‘rnida uchta asosiy siyosiy markaz –
Buxoro, Xiva va Qo‘qon xonliklari shakllandi.
Bu xonliklar ichki siyosiy kurashlar, ijtimoiy notinchliklar, tashqi bosqinchilik xavfi
va o‘zaro raqobat muhi
tida faoliyat yuritganlar.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
139
2181-3187
Mazkur xonliklarning mavjudligi davrida harbiy salohiyat davlat
barqarorligining eng muhim omillaridan biri sifatida qaralgan. Chunki markaziy
hokimiyatni saqlab qolish, ichki qozilar va beklar qarshiligini jilovlash hamda tashqi
tahdidlarga (xususan, Eron, Qozoq xonliklari, keyinroq esa Rossiya imperiyasi
bosqinchiligiga) qarshi kurashishda harbiy kuch hal qiluvchi rol o‘ynagan. Shu sababli
harbiy islohotlar nafaqat mudofaa tizimini kuchaytirish, balki siyosiy hokimiyatni
mustahkamlash, moliyaviy resurslarni samarali boshqarish va ijtimoiy tartibni barpo
etish vositasi sifatida ham namoyon bo‘lgan.
XVIII
–
XIX asrlarga kelib, harbiy
sohadagi islohotlarga bo‘lgan ehtiyoj yanada kuchaydi. Chunki aynan shu davrda
Rossiya imperiyasi bosqinchilik siyosatini faol yurita boshladi va bu O‘rta Osiyo
xonliklarini o‘z harbiy imkoniyatlarini jiddiy ravishda qayta ko‘rib chiqishga majbur
qildi. Shuningdek, ichki ijtimoiy beqarorlik, iqtisodiy qiyinchiliklar va markaziy
hokimiyatning zaiflashuvi harbiy tuzilmaning tanazzulga yuz tutishiga olib keldi.
Shunday og‘ir sharoitda xonlar tomonidan harbiy sohada islohotlar o‘tkazishga
urinishlar kuzatildi. Bu islohotlar har bir xonlikda turli ko‘rinish va natijalarda
namoyon bo‘ldi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
140
2181-3187
Masalan, Buxoro amirligi Amir Haydar va Amir Nasrullo davrida harbiy
kuchlarni markazlashtirishga urinib, zobitlar va qo‘mondonlik tizimini
takomillashtirishga harakat qildi. Qo‘qon xonligida esa yunusxo‘ja va Alixon
zamonida muntazam qo‘shinlar tuzildi, a
rmiya uchun doimiy budjet ajratildi. Xiva
xonligida ham harbiy qudratni tiklash harakatlari bo‘lib o‘tdi, biroq bu islohotlar,
ko‘pincha, sust amalga oshirilgani tufayli aniq natijalarga olib kelmadi.
Harbiy islohotlar tarixini chuqur tahlil qilish orqali biz nafaqat o‘sha davr siyosiy
iqlimini, balki davlat boshqaruvi, ijtimoiy tuzum va tashqi aloqalar holatini ham anglab
olishimiz mumkin. Shuningdek, mazkur islohotlarning muvaffaqiyatsizlikka uchrashi
yoki cheklangan natijalarga olib kelgan sabablarini ochib berish
–
bugungi tarixiy
tahlillar va milliy harbiy strategiya shakllanishida ham muhim nazariy asos bo‘la oladi.
TADQIQOT METODOLOGIYASI Buxoro xonligida harbiy islohotlar.
Buxoro xonligi XVII
–
XIX asrlar davomida Movarounnahr mintaqasining siyosiy va
diniy markazi bo‘lib, uning mavjudligi davomida turli davrlarning amirlari o‘z
hokimiyatlarini mustahkamlash va tashqi bosqinchilarga qarshi turish maqsadida
harbiy tizimda turli islohotlar o‘tkazgan. Ayniqsa, Amir Haydar (1800–
1826) va uning
o‘g‘li Amir N
asrullo (1826
–1860) davrida harbiy sohada sezilarli o‘zgarishlar amalga
oshirilgan.
Islohotlarning
zarurati:
Mahalliy
beklarning
markaziy
hokimiyatga
bo‘ysunmasligi
,
Ichki nizolar va qabilaaro to‘qnashuvlarning kuchayishi
,
Qo‘shni
Qo‘qon xonligi bilan siyosiy qarama
-qarshiliklar, Rossiya imperiyasining janubga
siljish jarayoni, Amir Haydar va Nasrullo tomonidan amalga oshirilgan islohotlar:
Muntazam armiya tuzilishi: Harbiy xizmatga yollangan askarlar soni ko‘paytirilib, ular
alohida qismlarga bo‘lingan. Harbiy xizmatga sarf qilinadigan mablag‘ bevosita
markaziy xazinadan ajratilgan.
Zobitlar tayinoti va tarbiyasi: Zobitlar asosan sadoqatli kishilar orasidan
tanlanib, ularning sadoqatiga asoslangan lavozimlar berilgan. Bu esa ayrim hollarda
harbiy salohiyatdan ko‘ra siyosiy sadoqatga ustunlik berilishiga olib kelgan.
Harbiy
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
141
2181-3187
qurollanish: Asosiy qurollar sovuq qurollar va kam miqdordagi o‘qotar qurollardan
iborat bo‘lgan. Mahalliy ustaxonalar faoliyati rivojlantirilgan bo‘lsa
-da, zamonaviy
yevropacha qurollar yetarli darajada joriy etilmagan.
Qo‘shin joylashuvi va harakatchanligi: Buxoro qo‘shinlari, odatda, doimiy
shahar garnizonlarida joylashgan bo‘lib, tez harakat qilish qobiliyati past bo‘lgan.
Shunga qaramay, bu islohotlar ko‘proq ichki siyosiy barqarorlikni saqlashga
qaratilgan bo‘lib, tashqi bosqinchilik xavfiga qarshi jiddiy qarshilik ko‘rsatishga yetarli
bo‘lmagan. Ayniqsa, 1868
-
yildagi Rossiya qo‘shinlarining Buxoroga yurishi chog‘ida
bu za
iflik yaqqol namoyon bo‘lgan.
Qo‘qon xonligida harbiy islohotlar
.
Qo‘qon xonligi XVIII–
XIX asrlar
davomida harbiy qudrati bilan ajralib turgan mintaqaviy kuchlardan biri hisoblangan.
Xonlikda Yunusxo‘ja (1798–
1810), Muhammad Alixon (1822
–
1842) va Xudoyorxon
(1845
–1875) davrida harbiy islohotlarga alohida e’tibor berilgan
.
Farg‘ona vodiysining
zich joylashganligi va resurslar uchun ichki kurashlar, Buxoro va Xiva bilan siyosiy va
iqtisodiy raqoba,
Qirg‘iz va qipchoq urug‘larining beqarorligi
; Rossiya
bosqinchiligining kuchayib borishi.
Asosiy islohotlar
quyidagilarni o‘z ichiga olgan
; Qorachilar tizimi: Bu harbiy
guruh muntazam armiya sifatida xizmat qilgan. Ular xonning bevosita buyrug‘i ostida
harakatlanib, davlat ichki xavfsizligini ta’minlagan.
Doimiy harbiy budjet: Qo‘qon
xonlari harbiy xizmat uchun alohida byudjet ajratgan bo‘lib, bu moliyaviy jihatdan
armiyani doimiy tayyorgarlikda ushlab turishga yordam bergan.
Yollanma qo‘shinlar: Mahalliy va tashqi najotkorlar (yollanma askarlar) xizmatga
olinib, ularning harbiy tajribasidan foydalanilgan. Harbiy sanoat: Qurol-
yarog‘ ishlab
chiqaruvchi mahalliy ustaxonalar faoliyati qo‘llab
-quvvatlangan, biroq sanoat hajmi
kichik bo‘lgani sababli qurollanish yetarli darajada emas edi.
Shunga qaramay, Qo‘qon
xonligining ichki siyosiy kurashlari, xususan, Xudoyorxonning o‘z hokimiyatini
saqlab qolish uchun ortiqcha zo‘ravonlik va haddan ziyod soliq siyosati olib borishi,
armiyaning ichki barqarorligiga putur yetkazdi. 1876-yilda Rossiya imperiyasi
tomonidan xonlik tugatilgan.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
142
2181-3187
Xiva xonligida harbiy islohotlar.
Xiva xonligi o‘zining geografik joylashuvi –
Amudaryo quyi oqimi va Qoraqalpog‘iston hududlarida joylashganligi sababli
hamisha tashqi bosqinchilik tahdidi ostida bo‘lgan.
Shu bois harbiy sohada islohotlarga
ehtiyoj doimo mavjud edi. Ayniqsa, Muhammad Rahimxon II (1864
–
1910) davrida bu
borada aniq choralar ko‘rilgan.
Yollanma askarlar sonini ko‘paytirish: Mahalliy va qoraqalpoq yigitlari orasidan
harbiy xizmatga yoshlar yollanib, ular uchun maxsus harbiy ta’lim tizimi yo‘lga
qo‘yilgan.
Harbiy qurollanishni kuchaytirish: Qadimiy sovuq qurollar bilan bir
qatorda Yevropadan keltirilgan o‘qotar qurollardan foydalanish holatlari ham mavjud
bo‘lgan.
Mudofaa minoralari va qal’alarni mustahkamlash: Xivada va uning atrofida
strategik nuqtalarda mudofaa devorlari, qal’alar va harbiy minoralar barpo etilgan.
Biroq bu islohotlar ko‘proq mudofaa xarakteriga ega bo‘lib, harbiy kuchlarning
hujumchanlik salohiyatini oshira olmagan. Natijada, 1873-yilda Rossiya generali
Kaufman boshchiligidagi qo‘shinlar Xiva xonligini osongina egallagan.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
143
2181-3187
Mazkur tahlil shuni ko‘rsatadiki, xonliklardagi harbiy islohotlar, asosan, qisqa
muddatli va rejalashtirilmagan bo‘lib, tizimli strategiyaga asoslanmagan.
Bu esa
ularning Rossiya imperiyasi bosqinchiligi oldida bardosh berolmasligiga sabab
bo‘lgan.
XULOSA VA TAKLIFLAR
Xulosa
o‘
rnida shuni aytish mumkinki
O‘rta Osiyo
xonliklarida XVII
–
XIX asrlarda amalga oshirilgan harbiy islohotlar, garchi izchil va
mukammal bo‘lmagan bo‘lsa
-
da, o‘sha davr siyosiy, ijtimoiy va geosiyosiy
sharoitlariga nisbatan muhim
tarixiy hodisalar sirasiga kiradi. Har bir xonlik o‘zining
siyosiy tuzilmasi, iqtisodiy imkoniyatlari, ijtimoiy qatlamlari va tashqi tahdidlariga
qarab harbiy islohotlarni turlicha yo‘nalishlarda olib borgan.
Buxoro xonligi misolida ko‘rsak, harbiy islohotlar ko‘proq ichki siyosiy
beqarorlikni jilovlashga, markaziy hokimiyatni kuchaytirishga va mahalliy beklarning
mustaqilligini cheklashga yo‘naltirilgan. Amir Haydar va Amir Nasrullo davrida
amalga oshirilgan islohotlar armiyani markazlashtirish va tartibga solish uchun muhim
poydevor bo‘lgan. Biroq bu islohotlar asosan konservativ tuzumlar doirasida olib
borilganligi sababli zamonaviy yondashuvlardan yiroq bo‘lib qolgan.
Qo‘qon
xonligida esa harbiy islohotlar
nisbatan faol va tizimli bo‘lgan. Xonlikda muntazam
armiya, yollanma askarlar va maxsus harbiy byudjet mavjud edi. Ayniqsa, Yunusxo‘ja
va Muhammad Alixon davrida armiya tuzilmasida yangiliklar joriy etilgan, qurollanish
darajasi nisbatan yuqori bo‘lgan. Sh
unga qaramay, xonlikdagi ichki siyosiy
parokandalik, qabilaaro nizo va sadoqatsiz zobitlar tizimining kuchayishi harbiy
islohotlarning muvaffaqiyatli bo‘lishiga to‘sqinlik qilgan.
Xiva xonligida esa islohotlar ko‘proq mudofaa xarakterida bo‘lgan. Muhammad
Rahimxon II tashqi bosqinchilikka qarshi tayyorgarlik ko‘rish maqsadida harbiy
tuzilmalarni kuchaytirishga harakat qilgan. Biroq harbiy texnologiyalar, intizom va
zamonaviy harbiy tayyorgarlik yetishmasligi sababli bu islohotlar ham uzoq muddatli
natijalar bermagan. Xiva qo‘shinlari an’anaviy tuzilmada saqlanib qolgan va Rossiya
imperiyasi bilan to‘qnashuvda yirik yo‘qotishlarga uchragan.
Harbiy islohotlarning
umumiy zaifliklari qu
yidagilarda namoyon bo‘ladi:
Islohotlarning mahalliy va qisqa
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
144
2181-3187
muddatli xarakterga ega bo‘lishi;
Markaziy hokimiyat bilan mahalliy zodagonlar
o‘rtasidagi mojarolar;
Harbiy texnologiyalar va zamonaviy qurollarning yetishmasligi;
Harbiy bilim va tajriba yetishmovchiligi, harbiy kadrlar tayyorlash tizimining
mavjud emasligi;
Islohotlarning tashqi siyosiy strategiyadan ko‘ra ichki siyosiy
ehtiyojlarga xizmat qilganligi.
Ayni shu zaifliklar oxir-
oqibatda O‘rta Osiyo xonliklarining Rossiya imperiyasi
bosqiniga qarshi samarali qarshilik ko‘rsatolmasligiga olib kelgan. Natijada XIX
asrning ikkinchi yarmiga kelib, barcha xonliklar o‘z suverenitetidan mahrum bo‘lib,
yarim musta
qil yoki to‘la mustamlaka shakliga o‘tgan.
Biroq, bu islohotlar tarixiy
jarayon sifatida o‘rganilganda, ular o‘sha davr hukmdorlarining siyosiy tafakkuri,
harbiy imkoniyatlari va davlat boshqaruvi haqidagi tasavvurlarini aks ettiradi. Bugungi
kunda tarixi
y merosni o‘rganish, xususan, o‘sha davrdagi harbiy strategiyalarni tahlil
qilish orqali biz o‘z milliy xavfsizlik konsepsiyamizni tarixiy ildizlar bilan
boyitishimiz mumkin.
Shu bois, O‘rta Osiyo xonliklaridagi harbiy islohotlarni faqat
muvaffaqiyatsizliklar nuqtayi nazaridan emas, balki o‘z davrining siyosiy
-iqtisodiy
realiyalaridan kelib chiqib baholash zarur. Ular mintaqaning harbiy-siyosiy
taraqqiyotida muhim tajriba makta
bi bo‘lib xizmat qilgan.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Mirziyoyev Sh.M. Qonun ustuvorligi v
а
inson m
а
nf
аа
tl
а
rini t
а’minlа
sh
–
yurt
t
а
r
а
qqiyoti v
а
x
а
lq f
а
rovonligining g
а
rovi.
–T.: O‘zbekiston, 2017. –
30 b.
2. Mirziyoev Sh.M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi. –
T.: O‘zbekiston, 2021.
262, 251-b.
3. Mirziyoyev Sh.M. Konstitutsiy
а
–
erkin v
а
f
а
rovon h
а
yotimiz, m
а
ml
а
k
а
timizni
y
а
n
а
d
а
t
а
r
а
qqiy ettirishning must
а
hk
а
m poydevoridir.
–
T.: O‘zbekiston, 2018. –
30 b.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
145
2181-3187
4. Giesecke H. Was kann die Schule zur Werteerziehung beitragen?, (Eds: Sabine
Gruehn, Gerhard Kluchert, Thomas Koinzer), Was Schule macht: Schule, Unterricht
und Werteerziehung. Basel:Beltz Verlag, 2004, p. 236.
5.O‘qituvchilar uchun metodik qo‘llanma
-
T.: Yangi nashr, Respublika ta’lim
markazi, 2022, - 252 b.
6. Toshev S. (2020). TARIX FANINI O’QITISHNDA ZAMONAVIY
YONDASHUVLAR. Science and Education, 1(Special Issue), 6
7. Faxriddin B., N
o‘
monbek A. ABS SISTEMASI BILAN JIHOZLANGAN M1
TOIFALI
AVTOMOBILLARNING
TORMOZ
SAMARADORLIGINI
MATEMATIK NAZARIY TAHLILI //International journal of scientific researchers
(IJSR) INDEXING.
–
2024.
–
Т
. 4.
–
№.
1.
–
С
. 333-337.
8. Xuzriddinovich B. F. et al. ABS BILAN JIHOZLANGAN AVTOMOBILNI
TORMOZ PAYTIDA O ‘ZO ‘ZIDAN VA MAJBURIY TEBRANISHLARINI
TORMOZ SAMARADORLIGIGA TA’SIRINI TAHLIL QILISH //ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА
И
ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ
В
МИРЕ
.
–
2024.
–
Т
. 47.
–
№.
4.
–
С
. 81-
87.
9. Karshiev F. U., Abduqahorov N. ABS BILAN JIHOZLA
НГАН
M1 TOIFALI
AVTOMOBILLAR TORMOZ TIZIMLARINING USTIVORLIGI //Academic
research in educational sciences.
–
2024.
–
Т
. 5.
–
№. 5. –
С
. 787-791.
10.Qurbonazarov S. et al. ANALYSIS OF THE FUNDAMENTALS OF
MATHEMATICAL MODELING OF WHEEL MOVEMENT ON THE ROAD
SURFACE OF CARS EQUIPPED WITH ABS //Multidisciplinary Journal of Science
and Technology.
–
2024.
–
Т
. 4.
–
№.
8.
–
С. 45
-50
11.Каршиев
Фахридин
Умарович,
Н.Абдуқаҳоров
ИЗУЧЕНИЕ
МИКРОСТРУКТУРЫ СТАЛИ В МАТЕРИАЛОВЕДЕНИ//
https://www.iupr.ru/6-
121-2024
12. Xusinovich T. J., R
o‘
zibayevich M. N. M1 TOIFALI AVTOMOBILLARNI
TURLI MUHITLARDA TORMOZLANISHINI TAHLIL QILISH VA
PARAMETRLARINI O ‘RGANISH.
