ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
122
2181-
3187
UDK:57.574.4
GLOBAL IQLIM O‘ZGARISHI SHAROITIDA KINOA- QUINOA
(CHENOPODIUM QUINOA WILLD.) YETISHTIRISHNING AHAMIYATI
Наралиева Насиба Мамановна
-
заведующий кафедры Экология
и ботаники Андижанского госуниверситета,
доктор биологических наук
(DSc), профессор (Узбекистан).
Eshmurodova Mavluda Qodiralievna
–
O‘zbekiston Respublikasi G‘alla va dukkakli
ekinlar ilmiy-tadqiqot instituti doktoranti.
eshmurodovamavluda52@gmail.com
https://orcid.org/0009-0006-5441-6791
Turgunbaev Аbdulazizbek Xayitbaevich-
Аndijon davlat universiteti doktoranti.
Аnnotatsiya.
Dorivor Quinoa (Chenopodium quinoa Willd) urugʼlari +10
0
С da
unuvchanligi 17,3 % ni tashkil etdi, urugʼlarni koʼp qismini mogʼor zamburugʼi qoplab
qolganligi kuzatildi. Harorat +15
0
С past boʼlganda, urugʼlarning unishi 5 - 6 kunga
kechikdi, haroratning nisbatan yuqori boʼlishi bilan unib chiqish tezligi jadallashib,
urugʼlar undirish uchun qoʼyilgan vaqtdan boshlab 3-4 kun oʼtkach unib chiqa boshladi
va aynan shu variantlarda unuvchanlik koʼrsatkichi yuqori boʼldi: +25
0
С da
urugʼlarning unuvchanligi eng yuqori 93,7 % ni; +30˚C haroratlarda 65,4%
urugʼlarning unuvchanlik darajasi aniqlandi.
Laboratoriya sharoitida dorivor Quinoa (Chenopodium quinoa Willd) ning urugʼ
unuvchanlik dinamikasi 24-25kunda tugallanadi
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
123
2181-
3187
Kalit soʼzlar:
global cho'llanish, tuproq degradatsiyasi, muqobil madaniyat,
tuproq degradatsiyasi, alternativ, psevdopodiya, galofit, agrotsenoz, agroekotizim
ЗНАЧЕНИЕ ВЫРАЩИВАНИЯ КИНОА-(Chenopodium quinoa Willd.)
В УСЛОВИЯХ ГЛОБАЛЬНЫХ КЛИМАТИЧЕСКИХ ИЗМЕНЕНИЙ
Эшмуродова
Мавлуда
Қодиралиевна
-
докторант
Научно-
исследовательский институт зерно и зернобобовых культур Республики
Узбекистана.
eshmurodovamavluda52@gmail.com
., https://orcid.org/0009-0006-
5441-6791
Тургунбаев Абдулазизбек Хайитбаевич
- докторант Андижанского
госуниверситета.
Аннотация.
В лабораторных условиях установлено, что процент
прорастания семян киноа (Chenopodium quinoa Willd) изменяется положительно
с повышением температуры. Например, при температуре 15°С всхожесть
составила 14,8%, а первые семена начали прорастать через 3-4 дня после посева.
На 15-й день проросло 22,7% посеянных семян, на 20-й день проросло 28,6%, а
всего при температуре 15°С проросло 28,6% посеянных семян. Этот показатель
составляет 71,4% при температуре 20°C, что на 42,8% выше показателя при 15°C.
При температуре 25°С проросло 93,8% посаженных семян. Было установлено,
что данная температура является оптимальной для лабораторного проращивания
семян киноа (Chenopodium quinoa Willd), а максимальная всхожесть семян
достигается через 20–25 дней.
Ключевые слова:
глобальное опустынивание, деградация почвы,
альтернативная культура, деградация почвы, альтернатива, псевдоподия,
галофит, агроценоз, агроэкосистема.
THE IMPORTANCE OF QUINOA(Chenopodium quinoa Willd.)
CULTIVATION UNDER GLOBAL CLIMATE CHANGE CONDITIONS
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
124
2181-
3187
Eshmurodova Mavluda Kodiralievna - doctoral student of the Research Institute
of
Grain
and
Leguminous
Crops
of
the
Republic
of
Uzbekistan.
eshmurodovamavluda52@gmail.com
., https://orcid.org/0009-0006-5441-6791
Naralieva Nasiba Mamanovna - Head of the Department of Ecology and Botany
of Andijan State University, Doctor of Biological Sciences (DSc), Professor
(Uzbekistan).
https://orcid.org/0000-0002-6720-2083
Turgunbaev Abdulazizbek Khaitbaevich - doctoral student at Andijan State
University.
Annotation.
In laboratory conditions, it was found that the percentage of quinoa
(Chenopodium quinoa Willd) seed germination changes positively with increasing
temperature. For example, at a temperature of 15°C, the germination rate was 14.8%,
and the first seeds began to germinate 3-4 days after sowing. On the 15th day, 22.7%
of the sown seeds germinated, on the 20th day, 28.6% germinated, and in total, at a
temperature of 15°C, 28.6% of the sown seeds germinated. This figure is 71.4% at
20°C, which is 42.8% higher than at 15°C. At 25°C, 93.8% of the planted seeds
germinated. This temperature was found to be optimal for laboratory germination of
quinoa (Chenopodium quinoa Willd) seeds, and maximum seed germination was
achieved after 20–25 days.
Key words:
global desertification, soil degradation, alternative culture, soil
degradation, alternative, pseudopodium, halophyte, agrocenosis, agroecosystem.
Dunyo aholisi bugungi kunda sogʼlom ovqatlanishni millatning poydevori va
inson umrining davomiyligiga taʼsir qiluvchi eng muhim omil deb hisoblamoqda.
Shuning uchun yangi oziq-ovqat manbʼalarini izlash va ulardan foydalanish kunnng
dolzarb masalalaridan biri hisoblanadi. Bunday manbʼalardan biri qadimiy kinoa
(Chenopodium quinoa) oʼsimligidir.
Soʼnggi yillarda butun dunyoga noyob donli mahsulotlardan un, jele, choy va
noyob dorivor oʼsimliklardan balzamlar, tabiiy ichimliklar taklif qiluvchi organik
tabiiy mahsulotlar yetkazib beruvchi tarmogʼ faol rivojlanmoqda. Shunday
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
125
2181-
3187
oʼsimliklardan biri unutilgan va qadimiy ekinlardan biri, hozirgi vaqtda dunyoda keng
miqyosda yetishtirilishi yoʼlga qoʼyilayotgan donli oʼsimlik Chenopodium quinoa dir.
Quinoa (Chenopodium quinoa Willd.) — yuqori ozuqa qiymatiga ega boʼlgan bir
yillik oʼsimlik boʼlib, u Yevropada va boshqa qitʼalarda ekologik muammolarga
bardoshli, alьternativ don sifatida tobora katta ahamiyat kasb etmoqda. Mazkur
maqolada quinoaning agronomik xususiyatlari, yetishtirish texnologiyasi va, uning
oziq-ovqat xavfsizligidagi roli koʼrib chiqiladi..[2]
Quinoa tarixiy jihatdan Janubiy Аmerikada, xususan, Аnd togʼlarida ispanlar
bosib kelishidan oldin asosiy ovqat manbai boʼlgan. Soʼnggi oʼn yilliklarda u qaytadan
jahon aholisining diqqatini tortmoqda, sababi uning yuqori protein miqdori va barqaror
agroiqlim sharoitlariga moslashuvchanligidir. 2013 yil BMT FАO tomonidan “Quinoa
yili” deb eʼlon qilingani bu oʼsimlikning strategik ahamiyatini yanada oshirdi.[3].
Quinoa yuqori biologik qiymatga ega protein manbai boʼlib, uning tarkibida
barcha muhim aminokislotalar mavjud. Buning ichida lizin (6.1%), metionin, treonin
va gistidin kabi kam uchraydigan aminokislotalar ham bor.[4]
Shu bilan birga, quinoa kleykovinadan xolidir va bu uni glyutenga sezuvchan
odamlar uchun ham mos oziq-ovqat mahsulotiga aylantiradi. Uning PER (Protein
Yefficiency Ratio) koʼrsatkichlari kerakli darajada – pishirilganda kazein bilan teng
yoki yuqori.
Quinoa tarkibida:
• Protein: 14.6% (yaңgil vaznda)
• Yogʼ: 5.6% (55–63% norasida linol va α-linolenik kislotalar)
• Kraxmal: 52–60% (amiloza miqdori past — 11–12%)
• Vitaminlar: А, Ye, V6, foliy, riboflavin
• Minerallar: Ca (1487 mg/kg), Fe (132 mg/kg), Mg, K, Cu, Mn va boshqalar
Quinoa shoʼrlanish, qurgʼoqchilik va kam unumdor tuproqqa chidamli. Bu
xususiyatlari uni MDH va Markaziy Osiyoda alьternativ don sifatida yetishtirish
hamiyatga ega ekanligini isbotlaydi. Kinoa turli xil abiotik omillarga nisbatan yuqori
tolerantlik xususiyatiga egadir.Uning aynan shu xususiyati agroekosistemalardagi turli
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
126
2181-
3187
agroekologik zonalarga moslashish qobiliyatini taʼminlab, issiq quruq choʼllarda va
nisbiy namligi 88% gacha boʼlgan tropik hududlarda -8 ° C dan oʼsishiga imkon beradi.
Uning 40°C va dengiz sathidan 4000 m balandlikdagi togʼli hududlarda, ishqorli va
gidrooksidli tuproqlarga moslashuvi, pH 4,5 dan pH 9,06 gacha boʼlgan tuproqlarda
yetishtirish imkonini beruvchi oʼziga xos ajoyib moslanish xususiyatlariga ega.[6]
Ayni shu xususiyatlarini hisobga olgan holda biz ilmiy tadqiqot ishimizda bu
oʼsimlikning bioekologiyasi, mamlakatimizning turli tuproq – iqlim sharoitlari va
yekologik omillarining kinoa hosildorligiga taʼsirini oʼrganib uni asoslashni oʼz
oldimizga maqsad qilib qoʼydik.
Ilmiy tadqiqot ishlarimizning dala tajribalarini Аndijon viloyati, Boʼston tumani,
“Boʼston oʼrmon innovatsion texnologiyalarni tadbiq etish” –MChJ ga qarashli, Gʼolib
MFY ning sugʼoriladigan boʼz tuproqlarida olib bordik.
Quinoa- Amaranthaceae (lat. Amaranthaceae) oilasi, Chenopodwdeae (lot.
Chenopodwdeae) kenja oilasi, (lat. Chenopodium) jinsining Quinoa (lot. Chenopodium
quinoa Willd.) turidir.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
127
2181-
3187
Расм 1
.
Quinoa genotipik guruhlari urug'lari (panikulalar) morfologiyasi va
rangi
(Chenopodium quinoa Willd)
2-rasm.
Quinoa urug'larining laboratoriya va dala unib chiqishi
(Chenopodium quinoa Willd)
Dala tajribalarimiz 4 qaytariqdan iborat xolatda bir yarusda joylashtirildi. Bizga
maʼlumki tuproq introdutsient oʼsimliklarning oʼsishi va rivojlanishiga taʼsir etuvchi
muxim edafik omil xisoblanadi. Introdkutsiya qilinayotgan oʼsimliklar ham tuproqning
fizik-kimyoviy xossalariga va agrotsenozda mavjud barcha biotik tarkibiy qismlarga
taʼsir etadi. Shu maqsadda kinoa urugʼlarini ekishdan oldin mazkur tuproqning
kimyoviy va fizik xolatlarini oʼrganish maqsadida tuproqning 0-25-240 sm gacha
boʼlgan qatlamidan naʼmunalar oldik va laboratoriya taxlillarini oʼtkazdik. Taxlillar
natijasiga koʼra tajriba maydoninig tuprogʼi 2- darajali kuchsiz shoʼrlangan, oʼrta
qumoq tuproq ekanligi aniqlandi. Kinoa unumdorligi past boʼlgan qumli tuproqlarda,
pH 4,5 = 4,8 dan pH = 9,6 gacha boʼlgan tuproqlarda oʼsaoladigan oʼsimlik boʼlganligi
uchun mazkur tuproqqa urugʼ ekish rejalashtirildi.[1]
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
128
2181-
3187
Quinoa (Chenopodium quinoa Willd) urug‘larini ekish uchun tuproq
haroratini o‘lchash va fenologik ma‘lumot olish jarayonlari
Tadqiqotimizning tajriba maydoniga 9 xil genotipik guruxga mansub kinoa
urugʼlarini ekish maqsadida ularning dala va laboratoriya unuvchanligini oʼrganib
chiqdik.
Dorivor Quinoa (Chenopodium quinoa Willd) ning ontogenezini oʼrganish
natijasida maʼlum boʼldiki, urugʼlarining unuvchanlik xususiyati yuqori boʼlib, yekish
oldidan skarifikatsiya yoki stratifikatsiya qilish shart emas. Laboratoriya sharoitida
dorivor Quinoa (Chenopodium quinoa Willd) ning urugʼun uvchanligini eng maqbul
variantini aniqlash uchun quyidagi +10°C ,+15°C, +20°C, +25°C, +30°C, +35°C
haroratlarda termastatga qoʼyilib kuzatishlar olib borildi.
Bizning tajribalarimiz koʼrsatishicha urugʼlar laboratoriya sharoitida 4-5 kunlari
unib chiqa boshladi. 12-16 kunlari urugʼpalla barglari bir-biriga yopishgan holda sariq
rangda nomoyon boʼldi
Tadqiqotimizning laboratoriya taxillarida Quinoa (Chenopodium quinoa Willd)
urugʼining unib chiqishi uchun optimal harorat 25°C ekanligi aniqlandi. Urugʼlar
ekilgandan keyin uchinchi kuni 6,5 ta, beshinchi kuni 18,4 ta, oʼn beshinchi kuni 62,9
ta, yigirmanchi kuni 78,9 ta va yigirma beshinchi kuni yesa 93,7 ta urugʼ unib chiqdi
jami ekilgan urugʼning 93,75% ini tashkil etdi. 35° S da esa uchinchi va beshinchi
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
129
2181-
3187
kunlari ekilgan urugʼlarning 45,44% i unib chiqdi. Bu gradusda keyingi kunlari
urugʼning unib chiqish jarayoni kuzatilmadi. Haroratning maksimal darajasi
urugʼlarning unib chiqishiga salbiy taʼsir etib,urugʼlarning qurib qolishiga olib keldi.
Tajribalar natijalariga koʼra, Quinoa (Chenopodium quinoa Willd) oʼsimliklar
urugʼ unuvchanligining unib chiqishi uchun haroratning eng maqbul
varianti +25
0
C
ekanligi kuzatilib, ushbu variantda unuvchanlik koʼrsatkichi 93,8 % tashkil etdi.
Dorivor Quinoa (Chenopodium quinoa Willd) urugʼlari +10
0
C da unuvchanligi
17,3 % ni tashkil etdi, urugʼlarni koʼp qismini mogʼor zamburugʼi qoplab qolganligi
kuzatildi. Harorat +15
0
C past boʼlganda, urugʼlarning unishi 5 - 6 kunga kechikdi,
haroratning nisbatan yuqori boʼlishi bilan unib chiqish tezligi jadallashib, urugʼlar
undirish uchun qoʼyilgan vaqtdan boshlab 3-4 kun oʼtkach unib chiqa boshladi va
aynan shu variantlarda unuvchanlik koʼrsatkichi yuqori boʼldi: +25
0
C da
urugʼlarning unuvchanligi eng yuqori 93,7 % ni; +30˚C haroratlarda 65,4%
urugʼlarning unuvchanlik darajasi aniqlandi.
Laboratoriyasharoitida dorivor Quinoa (Chenopodium quinoa Willd) ning
urugʼ unuvchanlik dinamikasi 24-25kunda tugallanadi
1-jadval
Laboratoriya sharoitida quinoa (Chenopodium quinoa Willd) urug'ining
unib chiqishi (% da) (n=100) 2023 yil.
U
rug‘
soni
don
ada
V
aria
ntlar
Kuzatuv kunlarida
unib chiqgan nihollar
soni, dona
Urugʼ
unuvchanlik
jami %
V
%
3
k
un
5
k
un
1
0
k
un
1
5
k
un
2
0
k
un
2
5
k
un
3
0
k
un
1
00
10°
С
-
4
,1
1
2,2
1
7,5
-
-
-
17,5
±
1,21 %
1
3,8
1
15°
1
8
1
2
2
-
-
28,6
±
1
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
130
2181-
3187
00
С
,1
,3
6,4
2,7
8,6
2,97 %
4,8
1
00
20°
С
5
,4
1
1,7
2
2,4
3
7,5
5
8,2
7
1,4
-
71,4
±
1,68 %
3
,4
1
00
25°
С
6
,5
1
8,4
3
9,7
6
2,9
7
8,9
9
3,7
-
93,8 ± 1,2
%
2
,01
1
00
30°
С
3
2,7
4
7,7
5
9,1
6
5,5
-
-
-
65,5
±
3,39 %
7
,2
1
00
35°
С
3
0,2
4
5,44
-
-
-
-
-
45,44
±
3,6%
1
1,9
*V–Вариация
Laboratoriya sharoitidagi urugʼ unuvchanligida harorat ortib borishi bilan bu
koʼrsatgich ijobiy tomonga oʼzgarib borishi aniqlandi. Chunonchi 15°C xaroratda
unib chiqish quvvati 14,8% ga teng boʼlib ekilgandan keyin 3-4 kun oʼtgach
dastlabki urugʼlar una boshladi, 15 kuni ekilgan urugʼlarning 22,7%, 20 kuni 28,6%
unib chiqdi va umumiy ekilgan urugʼlarning 28,6% i 15°C haroratda unib
chiqganligi aniqlandi. Bu koʼrsatkich 20°C da umumiy 71,4 %, ni tashkil etib 15°C
dagi koʼrsatkichga nisbatan 42,8% ga koʼp ekanligini koʼrsatadi. 25°C da esa
ekilgan urugʼlarning umumiy 93,8% unib chiqdi. Ush bu xaroratda Quinoa
(Chenopodium quinoa Willd) urugʼining labroratoriya unuvchanligi uchun optimal
xarorat ekanligi aniqlandi va urugʼlarning eng koʼp unib chiqish xolati 20-25
kunlarga toʼgʼri kelganligi aniqlandi .
Urugʼ unishi davrida haroratning 25°C dan yuqori koʼtarilishi urugʼlar unib
chiqishi uchun cheklovchi omil sifatida taʼsir koʼrsatib, unuvchalik quvvatining
pasayishiga olib keldi. Natijada 30°C da urugʼ unuvchanligi 28,3 % pasayib,
umumiy unuvchanlik 65,5% ni tashkil etdi. Harorat koʼtarilishi sababli ekishning 15
kuni urugʼlarning 65,5% unib chiqgan boʼlsa, 20-30 kunlar orasida ekilgan
urugʼlarning unib chiqishi umuman kuzatilmadi. Xaroratning yanada koʼtarilishi
bilan, yaʼni 35 °C da ekilgan urugʼlarning atigi 45,44% gina urugʼlar 3-5 kunlar
orasida unib chiqdi xolos.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
131
2181-
3187
Dala sharoitida introduktsiya qilingan kinoa (Chenopodium quinoa Willd)
oʼsimligining generativ (urugʼ) usulda koʼpaytirish jarayonlari Аndijon viloyatining
sugʼoriladigan boʼz tuproq iqlim sharoitida, 90x15sm, 60x30sm, 90x30sm usulida,
tuproq harorati +6-8 °C boʼlganda,oʼsimlik orasidagi masofani 20 sm qilib ekildi.
Oʼsimliklarning optimal ekish muddatlarini aniqlashda uning dala
unuvchanligini oʼrganish muhim ahamiyatga ega. Kinoa (Chenopodium quinoa
Willd) urugʼining unib chiqishiga ekish muddatlarining taʼsiri boʼyicha oʼzimizda
va xorijiy davlatlarda olib borilgan kuzatishlar sohasida aniq maʼlumotlar topmadik.
Shu muammoni hal qilish maqsadida biz Kinoa (Chenopodium quinoa Willd)
urugʼining unib chiqishiga ekish muddatlarining taʼsirini oʼrganishni maqsad qilib
oldik.
Kinoa (Chenopodium quinoa Willd) ning ontogenezini oʼrganish natijasida
maʼlum boʼldiki, ularni urugʼlarining unuvchanlik xususiyatining yuqori boʼlishi
tuproq iqlim sharoitlariga va ekish usullariga ham bogʼliq.
2-jadval
.Ekish muddatlarini Киноа (Chenopodium quinoa Willd) urug’larining
dala sharoitida unib chiqishiga ta’siri (n=200)
Urug’lar
ni
ekish
muddati
Unib chiqgan urug’lar soni ( 1m
2
)
Dona
%
05.03.20
23
106,0
53,0±1,
47
15.03.20
23
185,6
92,8±2,
18
20.03.20
23
164,2
82,1±1,
79
Kinoa (Chenopodium quinoa Willd) ning urugʼlarini dala unuvchanligini
kuzatish uchun har bir variantga 200 tadan toʼlik, yetilgan urugʼlar tanlab olindi va
3 xil muddatda bahorda mart oyida ekildi. Tajribalar toʼrt takrorlanishda qoʼyildi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
132
2181-
3187
Olingan maʼlumotlarga qaraganda urugʼlarning unib chiqishda muddatlar orasida
keskin farqlar borligi aniqladi. Chunonchi, urugʼining eng koʼp unib chiqish jarayoni
15 mart oyida ekilgan variantda kuzatildi
Olingan natijalarning taxlil qilganimizda urugʼlarning unib chiqsh koʼrsatkichi 15
mart oyida ekilgan muddatlarda kuzatildi. Bunda ekilgan umumiy urugʼlarning 92,8%
unib chiqdi. 5-mart sanasida ekilgan urugʼlarning unib chiqish darajasi 15 mart sanasiga
nisbatan 39,8% kam ekanligi aniqlandi. 20 mart sanasida esa ushbu farq 15 mart
sanasiga nisbatan 10,7% ni tashkil etdi. 05.03. sanada ob-havo va tuproq xaroratining
past boʼlishi ekilgan urugʼlarning unib chiqishiga salbiy taʼsir etdi. Natijada ekilgan 200
ta urugʼning 106 tasi unib chiqdi. 20.03 sanada esa urugʼ unib chiqishi uchun zarur
boʼlgan ob-havo va tuproq haroratining koʼtarilib ketishi va tuproq namligining
kamayishi ekilgan urugʼlarning unishiga salbiy taʼsir koʼrsatdi. Natijada umumiy
ekilgan urugʼlarning 164,2 tasi unib chiqdi.
Demak Kinoa (Chenopodium quinoa Willd) urugʼlarining unib chiqishi uchun
mart oyining birinchi 10 kunligida ob-havo va tuproqningharorati va namligi optimal
holatda boʼlib ekilgan urugʼlarning 185,6 tasini unib chiqishiga olib keldi.
Xulosa qilishimiz mumkinki, dorivor Quinoa (Chenopodium quinoa Willd)
oʼsimligi urugʼining unib chiqishiga taʼsirini oʼrganish uning oʼsishi va rivojlanishini,
introduktsiya sharoitida oʼsimlikning ontogenezi oʼrganish, oʼsimliklarni muayyan
sharoitda yetishtirib va madaniylashtirib yuqori samaradorlikka erishishda muhim
ekologik omil hisoblanadi.
Tajriba maydonida 05.05.2025 yil oʼtkazilgan fenologik kuzatishlarimiz natijasiga
koʼra, 90x60 usulida, 05.04 kuni ekilgan oʼsimliklarning boʼyi 10 sm, barglar soni 8 ta,
barg uzunligi 2,5-3sm, barg kengligi 2,3sm, ildiz uzunligi esa 2,7 sm ni tashkil etdi.
Аsosiy poyadan 4 tadan yon shoxlar xosil qildi. Xuddi shu vaqtda 90x30 usulida ekilgan
oʼsimliklarda esa oʼsimlikning boʼyining uzunligi 9,2 sm, barglar soni 6 ta, burg uzunligi
2,2-2,7sm, barg kengligi 2,1sm, ildiz uzunligi 2,5sm boʼlib, asosiy poyadagi yon shoxlar
2-3 tani tashkil etganligi kuzatildi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
133
2181-
3187
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Xalqaro Quinoa yili - 2013 // Birlashgan Millatlar Tashkilotining Oziq-ovqat
va qishloq xo‘jaligi tashkiloti [Elektron resurs]. -:Kirish rejimi: http://www.fao.org.
2. Чениховец Е.А.Киноанинг кимёвий таркиби (Chenopidium quinoa) //
Россия қўй ва ечкичилик илмий тадқиқот институтининг илмий ишлари
тўплами. 2015.Т.1. No 8. 343-346-betlar.
3. Шечеколдина, T.В. Киноа-ноёб кўп мақсадли экиндир // Инновацион
озиқ-овқат махсулотларининг технологияси ва савдоси, No 5 (22), 2013. - 91-96-
betlar.
4.Rao, N. K. (2016). “Quinoa: a future-proof crop for climate smart agriculture,”
in
Global Forum forInnovations in Agriculture-2016
, ed R. Choukr-Allah (Abu
Dhabi).
5.Султанова З. С., Тодерич К. Н., (2019) Киноа возделивание в условиях
Южного Приараля.
Science Review
. 8(25).
doi: 10.31435/rsglobal_sr/31102019/6749
6. Sultanova Z. S., Khudaibergenov Bakhtiyar, Uteuliev Janibek, Sultanov
Bahadir. (2021) Yield of Quinoa Varieties at Different Fertilization Rates. World
Science.
1(62).
doi:
10.31435/rsglobal_ws/30012021/7409.
https://doi.org/10.31435/rsglobal_ws/30012021/7409
7. Botir Xaitov., Aziz A Karimov., Kristina Toderich., Zulfiya Sultonova.,
Azimjon Mamadrahimov., Xoliq Allanovю, Sohib Islomov.Journal of Plant Nutrition,
Volume 44, 2021 – Issue 9. Adaptation, grain yield and nutritional characteristics of
quinoa (Chenopodium quinoa) genotypes in marginal environments of the Aral Sea
https://doi.org/10.1080/01904167.2020.1862200
Anjuman ishtirokchisi anketasi
Xalqaro
ilmiy-amaliy konferensiyasi ishtirokchisi haqida ma’lumot
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
134
2181-
3187
Muallifning F.I.Sh.:
Eshmurodova
MFvluda
Qodiraliyevna
Ish joyi:
DDEITI
Lavozimi:
(DSi) doktorent
Ilmiy darajasi:
q.x.f.f.d
Ilmiy unvoni:
Telefon raqami va elektron pochta
manzili:
+998915376917
