ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
108
2181-
3187
YO‘LBARS YONG‘OG‘I (CYPERUS ESCULENTUS)
OZIQ-OVQAT
SOHASINI DIVERSIFIKATSIYALASH VA SOG‘LOMLASHTIRISH
TENDENSIYASINI YANADA MUSTAHKAMLASHDAGI AHAMIYATI
Naralieva Nasiba Mamanovna
–
Andijon davlat universiteti Ekologiya va
botanika kafedrasi mudiri, biologiya fanlari doktori (DSc),
professor
https://orcid.org/0000-0002-6720-2083
Eshmurodova Mavluda Qodiralievna
–
O‘zbekiston Respublikasi G‘alla va dukkakli
ekinlar ilmiy-tadqiqot instituti doktoranti.
eshmurodovamavluda52@gmail.com
https://orcid.org/0009-0006-5441-6791
Mamaxanova Jumagul
Niyozbekovna
-
https://orcid.org/0009-0007-3442-5508
ANNOTATSIYA
Yo‘lbars yong‘og‘i (Cyperus esculentus) —
ozuqaviy qiymati, dorivor
xususiyatlari va sanoatdagi qo‘llanilishi bilan ajralib turadigan o‘simlik.
Ushbu
maqolada yo‘lbars yong‘og‘ining oziq
-ovqat sanoati, tibbiyot, energetika va
ekologik toza mahsulotlar ishlab chiqarishdagi ahamiyati tahlil qilinadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
109
2181-
3187
Shuningdek, uning kimyoviy tarkibi, sog‘liq uchun foydalari va istiq
bolli iqtisodiy
jihatlari o‘rganiladi.
Kalit so‘zlar
: tigr yong‘oq, horchata, sog‘liq, ovqatlanish, minerallar,
oziqaviy qiymat, biofaollik.
ТИГРОВЫЙ ОРЕХ (CYPERUS ESCULENTUS) — ЗНАЧЕНИЕ В
УКРЕПЛЕНИИ ТЕНДЕНЦИИ ДИВЕРСИФИКАЦИИ И
ОЗДОРОВЛЕНИЯ СФЕРЫ ПИТАНИЯ
Наралиева Насиба Мамановна
- заведующий кафедры Экология и
ботаники Андижанского госуниверситета, доктор биологических наук (DSc),
профессор (Узбекистан).
https://orcid.org/0000-0002-6720-
Эшмуродова
Мавлуда
Қодиралиевна
-
докторант
Научно-
исследовательский институт зерно и зернобобовых культур Республики
Узбекистана.
eshmurodovamavluda52@gmail.com
., https://orcid.org/0009-0006-
5441-6791
Мамаханова Жумагул Ниёзбековна -
независимый исследователь
Андижанского
госуниверситета.
.,
https://orcid.org/0009-0007-3442-5508
АННОТАЦИЯ
Тигровый орех (Cyperus esculentus) — это растение, широко применяемое в пищевой,
медицинской и промышленной отраслях. В статье рассматривается химический состав
клубней, их питательные и лекарственные свойства, а также использование в производстве
напитка «орчата» и других продуктах питания. Освещаются полезные свойства для здоровья
человека, в частности для сердечно-сосудистой, пищеварительной и костной систем. Автор
подчёркивает необходимость дальнейших исследований этого растения как экологически
чистой и экономически выгодной культуры.
Ключевые слова
: тигровый орех, орчата, здоровье, питание, минералы, пищевая
ценность, биоактивность.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
110
2181-
3187
TIGER NUT (CYPERUS ESCULENTUS) — THE IMPORTANCE IN
STRENGTHENING THE TREND OF DIVERSIFICATION AND IMPROVEMENT OF
THE FOOD SECTOR
Naralieva Nasiba Mamanovna
- Head of the Department of Ecology and
Botany of Andijan State University, Doctor of Biological Sciences (DSc), Professor
(Uzbekistan).
https://orcid.org/0000-0002-6720-2083
Eshmurodova Mavluda Kodiralievna
- doctoral student of the Research
Institute of Grain and Leguminous Crops of the Republic of Uzbekistan.
eshmurodovamavluda52@gmail.com
., https://orcid.org/0009-0006-5441-6791
Mamakhanova Zhumagul Niyozbekovna
- independent researcher of Andijan
State University.
https://orcid.org/0009-0007-
3442-5508
ABSTRACT
Tiger nut (Cyperus esculentus) is a plant widely used in food, health, and
industrial sectors. This article explores the chemical composition, nutritional and
medicinal properties of tiger nut tubers, as well as their application in the production
of horchata and other food products. The study highlights the plant’s health benefits,
particularly its positive effects on cardiovascular, digestive, and skeletal systems. The
paper emphasizes the need for further research into tiger nut as a sustainable and
economically viable crop.
Keywords
: tiger nut, horchata, health, nutrition, minerals, food value, bioactivity.
So‘nggi yillarda tabiiy va sog‘lom oziq-ovqatlarga bo‘lgan qiziqish ortib
bormoqda. Insonlar sun’iy qo‘shimchalar, konservantlar va sintetik moddalardan
qochish, tabiiy, ekologik toza hamda yuqori oziqlanish qiymatiga ega mahsulotlarni
tanlashga intilishmoqda. Shu bois, yo‘lbars yong‘og‘i (Cyperus esculentus) kabi tabiiy
o‘simlik mahsulotlari global oziq-ovqat sanoatida katta ahamiyat kasb etmoqda.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
111
2181-
3187
Yo‘lbars yong‘og‘ining tarkibida mavjud bo‘lgan minerallar, vitaminlar,
antioksidantlar va ozuqaviy tolalar inson salomatligini mustahkamlashda muhim omil
hisoblanadi. Uning glyutensiz, laktozasiz bo‘lishi esa allergik va intolerantligi bo‘lgan
odamlar uchun ideal alternativ mahsulot sifatida qadr topmoqda. Bu esa oziq-ovqat
sohasida diversifikatsiyalash va sog‘lomlashtirish tendensiyasini yanada
mustahkamlaydi.
Shuningdek, yo‘lbars yong‘og‘ining ko‘p qirrali ishlatilishi — oziq-ovqat
sanoatida (horchata ichimligi, un, yog‘), farmatsevtika va kosmetika sohalarida ham
foydali xom ashyo sifatida qo‘llanishi, uning iqtisodiy ahamiyatini oshiradi. Ayniqsa,
qishloq xo‘jaligi sohasida kam resursli hududlarda yo‘lbars yong‘og‘ini yetishtirish va
ishlab chiqarishni rivojlantirish iqtisodiy barqarorlik va ekologik muvozanatni
ta’minlashda muhim rol o‘ynashi mumkin.
Shu sababli, yo‘lbars yong‘og‘iga oid ilmiy-tadqiqotlar va texnologik
yangiliklarga bo‘lgan ehtiyoj dolzarb bo‘lib, uning oziq-ovqat va sog‘liqni saqlash
sohalarida yanada kengroq qo‘llanilishini ta’minlashga xizmat qiladi.
Ushbu maqolaning maqsadi — yo‘lbars yong‘og‘ining kimyoviy tarkibi, foydali
xossalari, sanoatdagi qo‘llanishi va sog‘liq uchun ahamiyatini ilmiy jihatdan tahlil
qilish, shuningdek, uni O‘zbekiston sharoitida joriy qilish istiqbollarini ko‘rsatishdir.
Yo‘lbars yong‘og‘i (Cyperus esculentus) — Cyperaceae oilasiga mansub ko‘p
yillik, ammo qishloq xo‘jaligida ko‘proq bir yillik sifatida yetishtiriladigan o‘simlik
hisoblanadi. U asosan yer ostida rivojlanadigan tugunak (ildiz mevalar) hosil qiluvchi
o‘simlik bo‘lib, uning asosiy oziqaviy qismi aynan mana shu tugunaklardir.
O‘simlikning ildiz mevalari yong‘oqsimon shaklga ega bo‘lib, 1 sm dan 2 sm gacha
uzunlikda, sarg‘ish-to‘q jigarrang rangda bo‘ladi.
Yo‘lbars yong‘og‘i tropik va subtropik iqlim sharoitlarida yaxshi o‘sadi. Ayniqsa,
O‘rta yer dengizi mintaqasining iqlimi (masalan, Ispaniyaning Valensiya viloyati)
uning yetishtirilishi uchun optimal hisoblanadi. O‘simlik quyosh nurini yaxshi ko‘radi,
iliq va nam tuproqlarni afzal ko‘radi. Tuproq sifati bo‘yicha esa u qumli, yumshoq va
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
112
2181-
3187
yaxshi drenajlangan yerlarga ehtiyoj sezadi. Suv turg‘unligi bo‘lgan, og‘ir, zich
tuproqlarda tugunak hosil qilishi sustlashadi yoki butunlay to‘xtaydi.
Agroekologik jihatdan yo‘lbars yong‘og‘ining afzalliklaridan biri — u yuqori
ekologik moslashuvchanlikka ega bo‘lib, kimyoviy o‘g‘itlar va pestitsidlardan
foydalanmasdan ham o‘sgan holatda yuqori sifatli tugunaklar yetishtirish mumkin. Bu
esa uni organik dehqonchilik uchun nihoyatda mos ekin sifatida tavsiflaydi.
Valensiyada, masalan, organik usulda yetishtirilgan yo‘lbars yong‘og‘i maxsus
sertifikat (Denominación de Origen – D.O.) asosida himoyalanadi va ushbu mintaqaga
xos bo‘lgan an’anaviy qoidalarga asoslanadi.
Bu o‘simlik ekish jarayoni odatda bahor oylarida, aprel yoki may oylarida amalga
oshiriladi. Tuganaklar 5-7 oy davomida yetiladi. Hosil yig‘ish avgust oxiri — sentabr
oylarida bajariladi. Hosil yig‘ilgandan so‘ng, tugunaklar maxsus quritish jarayoniga
yuboriladi. Quritish tabiiy (quyoshda) yoki sun’iy (maxsus quritgichlarda) amalga
oshiriladi. Quritilgan tugunaklar navlarga ajratiladi, tozalanadi va iste’molga yoki
sanoatga yo‘naltiriladi.
Yo‘lbars yong‘og‘i (Cyperus esculentus) tuganaklari va maysalari
Biologik nuqtai nazardan yo‘lbars yong‘og‘i ildiz mevalari o‘zida juda katta
miqdorda biofaol moddalarning to‘planganligini ko‘rsatadi. Ayniqsa, uning tarkibida
tabiiy shakllarda mavjud bo‘lgan olein kislotasi, to‘yintirilmagan yog‘li kislotalar,
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
113
2181-
3187
kraxmal, tolalar, temir, kaliy, fosfor va magniy moddalarining yuqoriligi uni nafaqat
oziq-ovqat mahsuloti, balki farmatsevtik va sanoat xom ashyosi sifatida ham muhim
ahamiyatga ega bo‘lmoqda.
Yo‘lbars yong‘og‘i (Cyperus esculentus) inson iste’moliga yaroqli, yuqori
energiyaga ega bo‘lgan tabiiy o‘simlik mahsuloti hisoblanadi. U ko‘p asrlardan beri
turli xalq oshxonalarida, xususan, Ispaniya, Misr, Nigeriya, Gana, Hindiston va boshqa
mintaqalarda oziq-ovqat sifatida qo‘llanilib kelmoqda. Yo‘lbars yong‘og‘ining
tugunaklari qovurilgan, qaynatilgan, gazak tarzida, shuningdek, yong‘oq uniga
aylantirilgan holda turli xamirli mahsulotlar, masalan, pechene, kek, non va boshqa
shirinliklarda ishlatiladi.
Qourilgan yo‘lbars yong‘og‘i (Cyperus esculentus) tuganaklari va horchata
Birinchi navбатда, yo‘lbars yong‘og‘ining eng mashhur oziq-ovqat mahsuloti —
horchata de chufa
deb nomlangan, tugunaklardan tayyorlanadigan o‘zgacha,
tetiklantiruvchi ichimlik hisoblanadi. Ushbu ichimlik ayniqsa Ispaniyaning Valensiya
viloyatida keng iste’mol qilinadi. Horchata laktozasiz, kazeinsiz, xolesterinsiz tabiiy
o‘simlik suti hisoblanadi, shu bois u vegetarianlar, laktoza intoleransiga ega shaxslar
ва glütenga chidamsiz insonlar uchun ham qilay va havsiz ichimlik sifatida tavsiya
etiladi. Horchata tarkibida temir, magniy, kaltsiy, fosfor, to‘yintirilmagan yog‘lar, B1,
E va C vitaminlari, shuningdek ovqat hazm qilishni yaxshilovchi fermentlar mavjud.
Shuningdek, yo‘lbars yong‘og‘i yong‘oq unini ishlab chiqarish uchun ham
ishlatiladi. Bu un kleykovinasiz bo‘lgani bois, glyutenga allergiyasi bor insonlar uchun
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
114
2181-
3187
eng maqbul variant hisoblanadi. Un turli bezakli tortlar, guruchli pechene, dietik va
parhez mahsulotlar tayyorlashda foydalaniladi.
Sanoat miqyosida esa yo‘lbars yong‘og‘i quyidagi yo‘nalishlarda
qo‘llaniladi:Yog‘ ishlab chiqarishda еugunaklardan olingan yo‘lbars yong‘og‘i yog‘i
o‘zining yuqori olein kislotasi tarkibi, kam kislotalilik darajasi va a’lo antioksidant
xususiyatlari bilan boshqa ko‘pgina o‘simlik yog‘laridan ustun turadi. U zaytun
yog‘iga o‘xshash, shu bilan birga yurak va teri uchun foydali xossaga ega. Bu yog‘
ovqat tayyorlashda, kosmetika sanoatida va tibbiyotda ham qo‘llaniladi.
Biodizel manbai sifatida yo‘lbars yong‘og‘i yog‘i yuqori energiya qiymatiga va
yaxshi oksidlovchi barqarorlikka ega bo‘lgani bois, ekologik toza biodizel ishlab
chiqarishda potensial manba hisoblanadi.
To‘qimachilik sanoatida tugunaklardan olinadigan yog‘ suv o‘tkazmaydigan
to‘qimalar ishlab chiqarishda ishlatiladi, bu yo‘nalishdagi tadqiqotlar oxirgi yillarda
faollashgan.
Bo‘yoqlar va shirinliklar sanoatida tugunakdan olinadigan tabiiy karamell modda
ayrim pishiriqlarga rang va ta’m berish uchun, ayniqsa bolalar mahsulotlarida
foydalaniladi.
Shunday qilib, yo‘lbars yong‘og‘i oziq-ovqatdan tortib, texnologik sanoatgacha
bo‘lgan ko‘plab yo‘nalishlarda universal xom ashyo sifatida ajralib turadi. Aynan shu
jihatlari uni jahon bozorida muhim o‘rin egallashiga xizmat qilmoqda. Shu bilan birga,
mazkur o‘simlikni O‘zbekiston sharoitida joriy qilish, parhez va ekologik
mahsulotlarga ehtiyoj yuqori bo‘lgan bozorlarda import o‘rnini bosuvchi mahsulot
sifatida katta imkoniyatlarga ega ekanligini ko‘rsatadi.
Yo‘lbars yong‘og‘i (Cyperus esculentus) o‘zining ozuqaviy ва biologik faol
moddalarga boy tarkibi bilan inson salomatligi uchun muhim manba hisoblanadi.
Ushbu o‘simlikning shifobaxsh xususiyatlari qadimdan ma’lum bo‘lib, zamonaviy
ilmiy tadqiqotlar orqali ham uning terapevtik imkoniyatlari tasdiqlanmoqda.
Adabiyotlar
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
115
2181-
3187
1.
The IUCN Red List of Threatened Species 2022.2
PEKÁRKOVÁ, Eva. Latest trends in vegetable breeding (4). Root
vegetables III.. P. 118.
Živa
[online]. Academia, Center for Joint Activities of the
Academy of Sciences of the Czech Republic, vvi, Prague,
Differences in the growth and production of
tubers of the cultivated and wild forms of the edible sachor
. Prague, 2013]. Bachelor's
thesis. Czech University of Life Sciences in Prague. Supervisor Josef Holec.
4.
POWO: Cyperus esculentus
[online]. Board of Trustees of the Royal Botanic
Gardens, Kew, UK, rev. 2020 [cit. 2020-04-04].
ROJAS-SANDOVAL, Julissa; ACEVEDO-RODRÍGUEZ,
Pedro.
Invasive Species Compendium: Cyperus esculentus
[online]. CABI (Centre for
Agriculture and Biosciences International), Wallingford, UK, rev. 22/04/2014
6.
TUCKER, Gordon C.; MARCKS, Brian G.; CARTER, J. Richard.
Flora of North
America: Cyperus esculentus
[online]. Missouri Botanical Garden, St. Louis, MO &
Harvard University Herbaria, Cambridge, MA, USA
