ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
98
2181-
3187
JAHON SAVDO TASHKILOTIGA A'ZO BO'LISHNING O'ZBEKISTON
UCHUN IJOBIY VA SALBIY TOMONLARI
Abdulxamidov Dilmurod Umarjon o'g'li
Email: dil9295a@gmail.com
\Annotatsiya:
Quyidagi keltiradigan maqolamizda Jahon savdo tashkilotining
qanday tashkilot ekanligi, tashkilot tomonidan xalqaro savdoning boshqarilishidagi
huquqiy normalar tizimi, tashkilotning davlatlar uchun afzalliklari va zararli tomonlari,
shuningdek O‘zbekistonning ushbu tashkilotga a’zo bo‘lishi huquqiy o‘rganilgan va
uning ijobiy va salbiy tomonlari haqida so’z borgan..
Kalit so‘zlar:
Jahon savdo tashkiloti, a’zolik, milliy rejim tamoyili, erkin savdo,
bojxona.
ПОЛОЖИТЕЛЬНЫЕ И ОТРИЦАТЕЛЬНЫЕ АСПЕКТЫ ЧЛЕНСТВА
ВО ВСЕМИРНОЙ ТОРГОВОЙ ОРГАНИЗАЦИИ ДЛЯ УЗБЕКИСТАНА
Аннотация:
В статье рассматривается, что представляет собой Всемирная
торговая организация, система правовых норм, регулирующих международную
торговлю организацией, преимущества и недостатки организации для стран, а
также правовое обоснование членства Узбекистана в этой организации и его
положительные и отрицательные стороны.
Ключевые слова:
Всемирная торговая организация, членство, принцип
национального режима, свободная торговля, таможня.
POSITIVE AND NEGATIVE ASPECTS OF MEMBERSHIP IN THE
WORLD TRADE ORGANIZATION FOR UZBEKISTAN
Annotation:
The following article discusses what kind of organization the World
Trade Organization is, the system of legal norms governing international trade by the
organization, the advantages and disadvantages of the organization for countries, as
well as the legal study of Uzbekistan's membership in this organization and its positive
and negative aspects.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
99
2181-
3187
Keywords:
World Trade Organization, membership, national treatment principle,
free trade, customs.
Jahon iqtisodiyotida kechayotgan jarayonlarning tahlil natijalari shuni
ko‘rsatadiki, tashqi savdoni erkinlashtirish jahon xo‘jaligi rivojlanishining asosiy
tendensiyalaridan biriga aylanmoqda. Barcha mamlakatlarda bojxona bojlarining
pasayishi, ko‘plab turdagi cheklashlarning bekor qilinishi kuzatilmoqda. Ko‘plab
mamlakatlar yashirincha protektsionistik (davlatning o‘z ichki bozorini himoya qilish
siyosati) chora-tadbirlardan ham keng foydalanmoqdalar. Bunday chora-tadbirlar
jumlasiga milliy ishlab chiqarish turlariga dotatsiyalar berish, eksportni subsidiyalash,
turli xil me’yorlar va standartlar joriy qilish hamda boshqalarni kiritish mumkin. Jahon
xo‘jaligida erkin savdo va protektsionizm o‘rtasida vujudga kelayotgan ziddiyatlarni
hal etishda, xalqaro savdoni boshqarish, uning taraqqiyotiga bo‘lgan to‘siqlarni yo‘q
qilish va erkinlashtirishida xalqaro iqtisodiy tashkilotlar, xususan, Jahon savdo
tashkiloti (JST) muhim o‘rin egallaydi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 7-fevraldagi “O‘zbekiston
Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasi to‘g‘risida” gi
PF-4947-sonli
Farmonida
2017-2021
yillarda O‘zbekiston Respublikasini
rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar strategiyasi
tasdiqlangan. Mazkur strategiyasining 3.1-bandida makroiqtisodiy barqarorlikni
yanada mustahkamlash va yuqori iqtisodiy o‘sish sur’atlarini saqlab qolish maqsadida
xalqaro iqtisodiy hamkorlikni yanada rivojlantirish, jumladan, yetakchi xalqaro va
xorijiy moliyaviy institutlar bilan aloqalarni kengaytirish, puxta o‘ylangan tashqi
qarzlar siyosatini amalga oshirishni davom ettirish, jalb qilingan xorijiy investitsiya va
kreditlardan samarali foydalanish lozimligi belgilandi.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2018-yil 24-dekabrdagi
“Jahon savdo tashkiloti bilan ishlash bo‘yicha Idoralararo komissiya tarkibini
tasdiqlash to‘g‘risida”gi 1040-son qarorida O‘zbekiston Respublikasining Jahon savdo
tashkilotiga kirishi jarayoni tayyorgarlik bosqichi ishlarini samarali tashkil etishni va
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
100
2181-
3187
tizimli asosda muvofiqlashtirishni ta’minlash maqsadida Jahon savdo tashkiloti bilan
ishlash bo‘yicha Idoralararo komissiya tasdiqlandi.
Jahon savdo tashkilotining mamlakatlar hamda jahon savdosiga ahamiyati shu
paytga qadar salmoqli darajada o‘rganilgan. Buning boisi, ushbu tashkilot 1994-yilda
tashkil etilgan bo‘lsa-da, uning dastlabki shakli bo‘lgan GATT 1947-yilda tashkil
topgan. Shu sababli, olimlar tomonidan ko‘plab ilmiy taqdiqotlar olib borilgan.
Xususan, mahalliy olimlarimizdan G.Yuldasheva, M.X.Voxidova; Sh.Xajibakiev,
shuningdek, xorijiy olimlardan E. Petersmann, M. Herdegen, I.V.Zenkinlar tomonidan
ilmiy tadqiqotlar olib borilgan. Shuningdek, tadqiqot ishida mavzusining
spetsifikatsiyasi tizimli-tuzilmaviy, dialektik, mantiqiy, rasmiy-yuridik, qiyosiy-
huquqiy, tarixiy-huquqiy va qiyosiytipologik tahlil metodlariga murojaat qilishni
taqozo etdi. Umum mantiqiy metodlar – induksiya, deduksiya, analiz, sintez va maxsus
huquqiy metodlar qo‘llanildi. Ilmiy adabiyotlar va huquq normalarini sharhlashda
grammatik tahlil metodidan ham foydalanildi. Tadqiqotda ilmiy mushohada, tizimli va
iqtisodiy-statistik tahlil, taqqoslash va guruhlash usullari qo‘llanildi.
JSTga a’zo bo‘lish tabiatan murakkab bo‘lib, iqtisodiyotning barcha sohalariga
ta’sir qiladi va nafaqat mamlakatning tashqi savdo rejimiga (bojxona stavkalari, texnik
reglament, sanitariya va fitosanitariya tadbirlari va boshqalar), qishloq xo‘jaligi
(qishloq xo‘jaligini davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash), iqtisodiyot, narxlarni
tartibga solish va boshqalar), intellektual mulk, xizmatlar (chet el kompaniyalari
xizmatlari), davlat buyurtmalari, iqtisodiyotni davlat tomonidan tartibga solish va
boshqalarni tartibga solishga ham o‘zgarishlar kiritadi. Xalqaro hamjamiyat, shu
jumladan mamlakatimizning asosiy savdo sheriklari, O‘zbekistonni jahon savdosiga
yanada ochiqroq qo'shilishini qo‘llab-quvvatlaydi va O‘zbekistonning JSTga a’zo
bo'lish jarayoniga har tomonlama yordam beradi. Xususan, Yevropa Ittifoqi
O‘zbekistonning Jahon Savdo Tashkilotiga (JST) a’zo bo‘lish jarayonini
moliyalashtirish uchun 5 million yevro miqdorida grant ajratdi. Tomonlar o‘rtasidagi
bitim 2019-yil 11-noyabrda Bryusselda imzolangan va Jahon savdo tashkilotiga a’zo
bo‘lish jarayonida, shu jumladan, zarur hujjatlarni tayyorlashda, o‘zbekistonlik
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
101
2181-
3187
mutaxassislarning JST shartnomalari bo‘yicha bilimlarini oshirishda O‘zbekistonga
yordam ko‘rsatishni nazarda tutadi. Mamlakatlarning JST ga a’zo bo’lishi ushbu
davlatlardagi iqtisodiy rivojlanish hamda mamlakatdagi monopoliyani bartaraf
etishning asosiy omil bo‘lib xizmat qilmoqda. O‘zbekiston Respublikasining JST ga
a’zo bo‘lish uchun ariza topshirganiga 25 yildan oshiqroq bo‘lgan bo’lsa-da, haligacha
ushbu jarayon davom etmoqda. Tarixga nazar soladigan bo‘lsak, boshqa mamlakatlarni
JST ga a’zo bo‘lishi 4-15 yilni tashkil etadi. Shu boisdan, O‘zbekistonning ushbu
mamlakatga a’zo bo‘lishiga to‘sqinlik qilib kelayotgan muammolarni aniqlash hamda
ularni bartaraf etish yuzasidan aniq chora-tadbirlar ishlab chiqilishi lozim. JSTning
o'ziga xos xususiyati shundaki, tashkilot o'z a'zo davlatlarining savdo amaliyotini
bosqichma-bosqich erkinlashtirish, raqobat va mamlakatlar o'rtasidagi savdo
almashinuvining samaradorligi uchun ko'proq imkoniyatlar yaratish orqali savdoni
rivojlantiradi. I.A. Xamedov va A.M. Alimovlar ta'kidlanganidek, tashkilot a'zo
davlatlar o'rtasida kamsitilmaydigan savdo-sotiqni ta'minlaydi, savdo amaliyotining
shaffofligi va bashorat qilinishini qo'llab-quvvatlaydi, shuningdek a'zolar o'rtasida
yuzaga keladigan savdo nizolarini hal qiladi . Mamlakatlar Jahon savdo tashkilotiga
erkin savdo imkoniyatlaridan foydalanish va JSTning nizolarni hal qilishning yaxlit
mexanizmidan foydalanish maqsadida qo'shilishadi, bu esa o'z navbatida bizning
davlatimizning ushbu tashkilotga a'zo bo'lishining asosiy sabablaridan biridir.
O‘zbekistonning ushbu tashkilotga a’zo bo‘lishi natijasida O‘zbekiston
qonunchilida kutilayotgan o‘zgarishlarni tizimli tahlil qilish hamda xalqaro normalar
bilan unifikatsiyalash kelajakda vujudga kelishi mumkin bo‘lgan nizolarni oldini oladi
hamda ortiqchi ovoragarchilikni cheklaydi. JST ga a’zo bo‘lish natijasida
O‘zbekistonning xalqaro huquqiy ahvolidagi o‘zgarishlar hamda boshqa mamlakatlar
bilan bo‘ladigan savdo-sotiq va boshqa turdagi munosabatlarda kutilayotgan
o‘zgarishlar O‘zbekistonning hozirgi avholiga qay darajada ta’sir etishini tadqiq etish
kutilayotgan muammolarni oldini olish va bartaraf etishni kafolatidir. Birinchidan,
jahon bozoriga beg'araz kirish masalalarini o'rganish kerak. Mamlakatlar JSTga
birinchi navbatda JSTning boshqa a'zolari bozorlariga kirish huquqini olish uchun
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
102
2181-
3187
qo'shilishadi, bundan tashqari ular tashkilotning barcha a'zolariga beradigan
afzalliklaridan foydalanishi mumkin, masalan kamsitilmasdan savdo qilish. Ushbu
afzallik chegaradagi savdo choralariga ham, mamlakat ichkarisiga ham tegishli.
Birinchi holda, bu Jahon savdo tashkilotining barcha a'zolari uchun bir xil import
tariflari va bojlari qo'llanilishini kafolatlaydigan va har qanday kamsitishlarga yo'l
qo'yilmasligini kafolatlaydigan eng ma'qul bo'lgan tamoyilga o'xshaydi. Holbuki,
ikkinchisi, milliy rejim tamoyili, JSTning barcha a'zolarini import qilinadigan
tovarlarga nisbatan milliy mahsulotga nisbatan bir xil tartibda qo'llashni majbur qiladi.
Biroq, JSTga a’zo bo’lmagan mamlakatlarda chet el tovarlariga mahalliy
mahsulotlarga nisbatan unchalik qulay sharoit berilmaydi. Shu sabablarga ko'ra, JSTga
qo'shilmasdan, mamlakatlar eksporti ham tariflar, ham mahalliy tartibga solish nuqtai
nazaridan unchalik qulay bo'lmagan munosabatga duch kelishi mumkin. Ikkinchidan,
X.S. Islomxo'jaev ta'kidlaganidek, JST o'z a'zolarini tashqi savdo bilan bog'liq barcha
ma'lumotlarni barcha a'zolarga taqdim etishni va rejalashtirilgan o'zgarishlar to'g'risida
oldindan xabardor qilishni majbur qiladigan shaffoflik tamoyilini o'rnatish orqali
bashorat qilinadigan savdo uchun shart-sharoitlar yaratishi mumkin. Keyinchalik,
a'zolar rejalashtirilgan o'zgarishlarga moslashish uchun ma'lumotga ega bo'ladilar, bu
esa savdo noaniqligi va a'zo davlatlar uchun xavflarni kamaytiradi.
Savdo munosabatlari sohasidagi nizolarning aksariyati buzilish faktidan yoki
ushbu qonunbuzarliklarning xususiy kompaniyalar manfaatlariga ta'sir qiladigan
oqibatlaridan kelib chiqadi deb ta'kidlashning boshlanishiga asoslanib, shuningdek,
kelgusida qo'llanilishi va samaradorligini ta'minlash maqsadida Jahon savdo
tashkilotining O'zbekiston Respublikasi uchun nizolarni hal qilish tizimi, savdo
aloqalari sohasida davlat-xususiy sherikligini o'rnatish zarur. Hukumat va ishbilarmon
doiralarning o'zaro o'xshash tizimi o'rnatilgan AQSh, Xitoy va Yevropa Ittifoqi kabi
ilg'or mamlakatlar va assotsiatsiyalar tajribasidan foydalangan holda, savdo vakili
institutini yaratish taklifi ilgari surilmoqda yoki faoliyati xalqaro savdo bo'yicha,
xususan, JSTdagi faoliyat masalalari bo'yicha tavsiyalar berishga yo'naltirilgan maxsus
komissiya tuzish maqsadga muvofiqdir. Bundan tashqari, biz ularga Jahon savdo
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
103
2181-
3187
tashkilotiga a'zo davlatlarning tashqi bozorlarida ko'rilgan choralarning noqonuniyligi
to'g'risida shikoyat va takliflarni qabul qilish huquqini berish maqsadga muvofiq deb
hisoblaymiz, bu esa davlat organlari va kompaniyalarining harakatlarini
muvofiqlashtirish va ularni himoya qilishga imkon beradi. JST shartnomalarining
buzilishi to'g'risida o'z vaqtida xabar berish orqali davlat manfaatlari himoya qilinadi.
Ta’kidlash joizki, O'zbekiston Respublikasining ushbu tashkilotga qo'shilish jarayoni
juda mashaqqatli va uzoq davom etadi, bu ba'zi jihatlar uchun mavjud tizimlar va
huquqiy me'yorlarni to'liq isloh qilishni, ba'zilarida esa davlat savdosini
liberallashtirishga qaratilgan tuzatuvchi normalarni joriy etishni talab qiladi. Shu
munosabat bilan, Jahon savdo tashkilotining hozirgi pozitsiyasi ko'rib chiqilishga
arziyerdahozirda u yerda a'zo davlatlar tashkilotning institutsional vakolatxonasini
tubdan o'zgartirish to'g'risida takliflar kiritmoqdalar, tabiiyki, bu bizning davlatimiz
uchun bevosita kichik ahamiyatga ega bo'lmaydi.
XULOSA
Xulosa qilib shuni ta'kidlash kerakki, Jahon savdo tashkilotiga O'zbekiston uchun
kirish – bu iqtisodiyotni modernizatsiya qilish va raqobatbardoshligini oshirishga
qaratilgan bozor islohotlarini rivojlantirish uchun ko'proq imkoniyat va rag'batdir. Shu
bilan birga, ushbu islohotlar tarkibiga import bojlarini pasaytirish, chet el tovarlari
uchun ichki bozorni mahalliy ishlab chiqarish bilan teng raqobatlashishi va ko'p
tomonlama savdo muzokaralari orqali o'z savdosini erkinlashtirishni davom ettirish
majburiyatini o'z ichiga oladi. Shu sababli, mahalliy ishlab chiqaruvchilarning
potentsialini kuchaytirish va ularning raqobatbardoshlik ko'rsatkichlarini oshirish
zarur. Bu ularning chet el mahsulotlarini qabul qilish sababli ichki bozordan siqilib
chiqishiga yo'l qo'ymaslikdir. Shuningdek, faqat shu holatda savdo cheklovlarining
kamaytirilishi, shubhasiz, ishbilarmonlik faolligini oshiradi, sarmoyalarni jalb qiladi
va mamlakatning xalqaro qiymat zanjirlariga qo'shilishiga yordam beradi, bu esa
davlatning iqtisodiy ko'rsatkichlarining keyingi modernizatsiyasi va o'sishida namoyon
bo'ladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
104
2181-
3187
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Xalqaro iqtisodiy huquq. Darslik. Mas’ul muxarrir prof. G.Yuldasheva. Mualliflar
jamoasi. Toshkent:TDYuU nashriyoti, 2019, 186 bet.
2. Белов, В. А. Международное торговое право и право ВТО в 3 кн. Книга 3.
Частноунифицированное международное торговое право : учебник для
бакалавриата и магистратуры / В. А. Белов. — Москва : Издательство Юрайт,
2019. — 426 с.
4. Страны СНГ в системе всемирной торговой организации тема
диссертации и автореферата по ВАК РФ 08.00.14, кандидат экономических наук
Захаров, Андрей Александрович. 2010.
https://www.dissercat.com/content/strany-
sng-v-sisteme-vsemirnoi-torgovoiorganizatsii
5. Юридическая природа и тенденции развития сложно структурных комплексов
норм, создаваемых международными организациями для регулирования
мирового торгового оборота тема диссертации и автореферата по ВАК РФ
12.00.10, доктор юридических наук Никифоров, Вадим Алексеевич. 2011.
https://www.dissercat.com/content/yuridicheskaya-priroda-i-tendentsiirazvitiya-
slozhnostrukturnykh-kompleksov-norm-sozdavaemy
