ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
33
2181-
3187
XITOY XALQ RESPUBLIKASI BILAN SAVDO-IQTISODIY
ALOQALARINING KENGAYISHI VA UNING MAMLAKATIMIZ
IQTISODIYOTIGA TA'SIRI;
Abdulxamidov Dilmurod Umarjon o'g'li
Email: dil9295a@gmail.com
Annotatsiya:
Quyidagi maqolamizda Xitoy iqtisodiyotining rivojlanishi, avfzal
tomonlari, sanoat va jahon bozorida tutgan o’rni va ba’zi makroiqtisodiy
ko’rsatkichlari tahlil qilinadi. Shu bilan birga Xitoy respublikasi va mamlakatimizning
savdo-iqtisodiy aloqalari haqida gap boradi.
Kalit so’zlar.
Iqtisod, savdo, eksport, import, sanoat, makroiqtisodiy
ko’rsatkichlar.
РАСШИРЕНИЕ ТОРГОВО-ЭКОНОМИЧЕСКИХ ОТНОШЕНИЙ С
КИТАЙСКОЙ НАРОДНОЙ РЕСПУБЛИКОЙ И ЕГО ВЛИЯНИЕ НА
ЭКОНОМИКУ НАШЕЙ СТРАНЫ
Аннотация:
В данной статье анализируется развитие экономики Китая, ее
сильные стороны, роль в отрасли и на мировом рынке, а также некоторые
макроэкономические показатели. В то же время речь пойдет о торгово-
экономических отношениях между Китайской Республикой и нашей страной.
Ключевые
слова:
Экономика,
торговля,
экспорт,
импорт,
промышленность, макроэкономические показатели.
EXPANSION OF TRADE AND ECONOMIC RELATIONS WITH THE
PEOPLE'S REPUBLIC OF CHINA AND ITS IMPACT ON THE ECONOMY
OF OUR COUNTRY
Abstract:
The following article analyzes the development of the Chinese
economy, its advantages, its role in the industry and the world market, and some
macroeconomic indicators. At the same time, it discusses the trade and economic
relations between the Republic of China and our country.
Keywords:
Economy, trade, export, import, industry, macroeconomic indicators.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
34
2181-
3187
Hozirgi vaqtda Xitoy xalq respublikasi dunyodagi eng aholisi ko’p va maydoni
jihatidam eng yirik davlatlardan biri va rivojlanayotgan mamlakat hisoblanadi. Xitoy
aholisi 2023-yilda 1 453 000 000 kishiga yetdi, maydoni esa 9,6mln kvadrat kilometr.
Nominal YaIM miqdori $17.701 trln bo’lib dunyoda ikkinchi o’rinda, aholi jon boshiga
to’g’ri keladigan miqdor esa $ 12541 va 71- o’rinda turadi. Xitoy YaIM tarmoqlar
bo’yicha qaraydigan bo’lsak: Qishloq xo’jaligi 7.3%, Sanoat 39.9% va Xizmatlar
sohasi 52.8% ni tashkil etadi. Xitoy iqtisodiyoti soʻnggi 30 yil davomida barqaror oʻsib
bormoqda. 21-asr boshida Xitoy sanoat ishlab chiqarishi boʻyicha dunyodagi eng yirik
sanoat qudrati, shuningdek, kosmik va yadroviy davlat — koʻmir, temir, marganets,
qoʻrgʻoshin-rux, surma va volfram qazib olish boʻyicha dunyodagi eng yirik davlatdir.
rudalar, shuningdek, yogʻoch ishlab chiqarish boʻyicha oldingi qatorda. Xitoyda ham
sezilarli darajada neft, gaz va uran qazib olinadi.
Xitoy va O‘zbekiston o‘rtasidagi iqtisodiy hamkorlik faol o‘sish davrini boshdan
kechirmoqda, u savdo aylanmasining ortishi, salmoqli sarmoyalar va qo‘shma
loyihalar sonining ko‘payishi bilan tavsiflanadi. Xitoy kompaniyalari O‘zbekiston
iqtisodiyotiga faol sarmoya kiritmoqda, bu esa Xitoyning mintaqadagi yetakchi savdo
hamkorlari va eng yirik investorlaridan biri sifatidagi mavqeini mustahkamlamoqda.
Iqtisodiy almashinuvning kuchayishi Xitoyning Markaziy Osiyodagi siyosiy
ta’sirining kuchayishi bilan hamroh bo’lishi mumkin, bu esa har ikki davlat uchun
strategik sheriklik munosabatlarida yangi istiqbollar va muammolarni ochib beradi.
Xitoyning savdo siyosati global iqtisodiyotni shakllantirishda markaziy rol
o’ynaydi va mamlakatni rivojlanayotgan iqtisodiy va geosiyosiy landshaftlar sharoitida
muhim o’yinchi sifatida joylashtiradi. Dunyoning ikkinchi yirik iqtisodiyoti sifatida
Xitoy tez savdo o’sishini saqlab qoldi. 2022-yilda eksport 3,5 trillion dollardan oshadi,
import esa 2,7 trillion dollarni tashkil etadi. Ushbu mustahkam savdo Xitoyni ko’plab
global iqtisodlar, xususan, AQSh, Yevropa Ittifoqi va Osiyodagi yaqin davlatlar uchun
asosiy savdo sherigiga aylantiradi. Xitoy importni diversifikatsiya qilish va mahalliy
ishlab chiqarishga e’tibor qaratishga o’tganiga qaramay, 2023-yilda savdo
nomutanosibligi 292 milliard yevrodan oshgan Yevropa Ittifoqi kabi asosiy mintaqalar
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
35
2181-
3187
bilan savdo profitsitini saqlab turibdi. Xitoyning savdo strategiyasi an’anaviy ravishda
iqtisodiy o’sishga erishish uchun ishlab chiqarish imkoniyatlaridan foydalanishga
qaratilgan, ammo so’nggi tendensiyalar o’z-o’ziga ishonch, texnologik innovatsiyalar
va barqaror amaliyotlarni ta’kidlaydigan siyosatga o’tishni taklif qilmoqda.
O‘zbekiston va Xitoy o‘rtasidagi savdo-iqtisodiy va moliyaviy munosabatlar
barqaror o‘sish sur’atini ko‘rsatmoqda. 2022-yil oxiriga kelib mamlakatlar o‘rtasidagi
tovar ayirboshlash hajmi 20 foizga o‘sib, rekord darajadagi 9 milliard dollarga yetdi.
2023-yil yakunlariga ko‘ra, O‘zbekiston tashqi savdosining 21,9 foizi, eksportning
10,1 foizi va importning 29,5 foizi Xitoy hissasiga to‘g‘ri keldi. Bundan tashqari, Xitoy
sarmoyasining sezilarli o’sishi kuzatildi. 2017-yildan buyon ularning hajmi 5 barobar
oshib, 11 milliard dollarga yetdi. 2022-yilda Xitoyning 2,2 milliard dollar sarmoyasi
o‘zlashtirildi. 2023-yilda mamlakatlar o‘rtasidagi tovar ayirboshlash hajmi 51,5 foizga
o‘sib, 13,7 milliard dollarni tashkil etdi, shundan eksport 2,5 milliard dollar, import esa
11,3 milliard dollarni tashkil etdi. Oxirgi besh yil ichida (2019-yildan 2024-yilgacha)
O‘zbekistonda Xitoy bilan hamkorlikda tuzilgan qo‘shma korxonalar soni uch
barobarga oshdi. Umuman olganda, O‘zbekiston va Xitoy o‘rtasidagi tovar
ayirboshlash hajmi ikki barobarga oshib, 2023-yilda 14 milliard dollarni tashkil etdi.
Xitoyda bozor iqtisodiyotini yaratish Kommunistik partiya rahbarligida besh
yillik rejalar asosida amalga oshirilmoqda. Iqtisodiyot xilmaxillikni saqlaydi. Tszyan
Szemin davrida davlat korxonalari uchun “chet elga chiqish” davlat strategiyasi eʼlon
qilindi va uni amalga oshirish uchun qulay sharoitlar 2001-yilda mamlakat JSTga aʼzo
boʻlganidan keyin yaratildi.
2024-yilning birinchi choragida O‘zbekistonga xorijiy sarmoya kiritish bo‘yicha
Xitoy yetakchilikni saqlab turibdi. 2023-yil oxirida Xitoy mamlakat iqtisodiyotiga eng
yirik sarmoyador bo‘lib qoldi. Statistika agentligi maʼlumotlariga koʻra, 2024-yilning
yanvar-mart oylarida Oʻzbekistonning asosiy kapitaliga yoʻnaltirilgan investitsiyalar
hajmi 107,1 trillion soʻmni tashkil etdi, bu umumiy investitsiyalarning 68,9 foiziga
teng.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
36
2181-
3187
2022-yilda O‘zbekistonga yo‘naltirilgan investitsiyalar va kreditlar hajmi
bo‘yicha Rossiya 20,3 foiz ulush bilan yetakchilik qilgan bo‘lsa, Xitoy 16,4 foiz bilan
ikkinchi o‘rinni egalladi. Biroq, yil yakuniga ko’ra, Xitoy umumiy xorijiy sarmoya va
kreditlarning 23% ulushi bilan investor davlatlar orasida birinchi o’rinni egalladi.
Ikkinchi o‘rinda 13,8 foiz bilan Rossiya, uchinchi o‘rinda esa 8,5 foiz bilan Turkiya
joy oldi. Shuningdek, joriy yilning birinchi choragida Saudiya Arabistoni (7,2 foiz),
Birlashgan Arab Amirliklari (4,8 foiz) va Germaniyadan (3,8 foiz) sezilarli sarmoyalar
kiritildi.
XULOSA
Xitoyshunos ekspert Sherzod Ziyoyevning fikricha, bugungi kunda Xitoy
O‘zbekistonning asosiy savdo sherigiga aylandi va yaqin kelajakda tovar ayirboshlash
hajmi yanada oshishi kutilmoqda. Ayni paytda Xitoy bilan savdo hajmi 12 milliard
dollardan oshdi, uni 20 milliard dollarga yetkazish rejalashtirilgan. Uzoq muddatli
istiqbolda O‘zbekiston Xitoyning asosiy savdo va strategik hamkori sifatidagi
mavqeini mustahkamlashga intiladi.
Sherzod Ziyoyev, shuningdek, Xitoy bilan hamkorlik ko‘plab sohalarni,
jumladan, energiya ta’minoti, quyosh elektr stansiyalarini qurish va infratuzilmani
modernizatsiya qilish kabi sohalarni qamrab olganligini ta’kidladi. Ta’lim, ijtimoiy
siyosat va ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish sohalarida Xitoy tajribasidan
foydalanish kutilmoqda. O‘zbekiston va Xitoy o‘rtasidagi iqtisodiy, savdo va
sarmoyaviy
aloqalar
O‘zbekistonning
xalqaro
maydondagi
mavqeini
mustahkamlashda muhim o‘rin tutadi va Markaziy Osiyodagi asosiy muammolarni hal
etishga, jumladan, oziq-ovqat xavfsizligi va ta’minot zanjirini rivojlantirishga xizmat
qiladi.
Xitoyning savdo siyosati rivojlanayotgan global dinamika sharoitida
moslashuvchanlikni ko’rsatdi, bunda resurslarni yetkazib berish zanjirlarini
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
37
2181-
3187
ta’minlash, yuqori texnologiyali eksportni kengaytirish va ichki o’sish tashabbuslari
orqali tashqi bozorlarga qaramlikni kamaytirishga doimiy e’tibor qaratildi. Bu e’tibor
Osiyodagi savdo oqimlarini kuchaytirish uchun “Bir kamar, bir yo’l’ tashabbusi
doirasidagi davlatlar bilan savdo sherikliklarini kengaytirish va mintaqaviy keng
qamrovli iqtisodiy hamkorlik kabi mintaqaviy savdo bitimlarini mustahkamlashga
qaratilgan so’nggi siyosatlarda yaqqol namoyon bo’lmoqda. Xitoy o’zining eksportga
asoslangan o’sishini saqlab qolish va iqtisodiy barqarorlikni oshirish uchun ichki
iste’molni rivojlantirish o’rtasida amalga oshirishi kerak bo’lgan muvozanatli
harakatdir. Xitoyning siyosatiga tuzatishlar qisman global savdo keskinliklariga javob
va global iqtisodiy sekinlashuvdan kelib chiqadigan risklardan himoyalanish
harakatlari bo’lib, yetuk tarmoqlar va demografik muammolar tufayli 2025 yilga kelib
4,4% o’sishi kutilmoqda. Bundan tashqari, mamlakatda yashil innovatsiyalar va
texnologik rivojlanishga tobora kuchayib borayotgan e’tibor 2060-yilga kelib nafaqat
uglerod neytralligiga erishish, balki texnologiyaga asoslangan global iqtisodiyotda
raqobatdosh ustunlikni saqlab qolish uchun harakatni aks ettiradi. Ushbu siljishlar
daromadlar tengsizligini yumshatishga yordam beradi va Xitoyning barcha
tarmoqlarida barqaror o’sishni ta’minlaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Edgar M. Hoover, University of Pitsburgh and Fraank Giarratani, University of
Pittsburgh. “An Introduction to Regional Economics” Reprint. Edited by Scott
Loveridge and Randall ackson.WVU Research Repository, 2020.
2. Z.Y.Yo‘ldoshev, X.T.Xalilova. Milliy va jahon iqtisodiyoti
3. Ulugmurodov Farkhod Faxriddinovich, Maxmudov Javoxir Olimjonovich,
Najmiddinov Shohruh Baxriddinovich, & Egamkulov Davlatbek Bakhodirovich.
(2023). WAYS TO ACHIEVE HIGH EFFICIENCY WITH THE HELP OF DIGITAL
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–2_ июня–2025
38
2181-
3187
TECHNOLOGIES IN THE AGRO-INDUSTRIAL COMPLEX. Galaxy International
Interdisciplinary Research Journal, 11(4), 979–980.
4. Ulugmurodov Farkhod Faxriddinovich. (2023). MECHANISMS FOR
FURTHER IMPROVEMENT OF THE EDUCATION SYSTEM IN THE DIGITAL
ECONOMY. Galaxy International Interdisciplinary Research Journal, 11(5), 722–
724.
5. Ulugmurodov Farkhod Faxriddinovich, & Sharipov Boymurod Xatam o‘g‘li.
(2023). MECHANISMS FOR IMPROVING THE EFFECTIVENESS OF
EDUCATIONAL SERVICES IN THE DIGITAL ECONOMY. Neo Scientific Peer
Reviewed Journal, 10, 76–78.
6. Ulugmurodov Farkhod Faxriddinovich, Egamkulov Davlatbek Bakhodirovich,
& Sagdullayev Muhammadjon Rustam o‘g‘li. (2023). THE ROLE OF STUDENT
ACTIVISM IN THE DIGITIZATION OF EDUCATION (THE HEMIS PROGRAM
AND THE SYSTEM OF CREDIT MODULES). British Journal of Global Ecology
and Sustainable Development, 16,
7. Brookings Institution. (2023). “China’s Economic Outlook: Challenges and
Policy”
8. Ringmar, Erik. Xalqaro munosabatlar tarixi: Yevropadan tashqari istiqbol. –
T.: Ochiq kitob nashriyoti, 2019. – 342 b
9. Nicholas R. Lardy. “The State Strikes Back: The End of Economic Reform in
China?” – W.: 2019. P-60
10. Lawrence J. Lau. “The China-U.S. Trade War and Future Economic
Relations”. – H.K.: The Cinese University of Hong Kong Press, 2019. – 200 p.
11. Arthur R. Kroeber. “China’s Economy: What Everyone Needs to Know”. –
Oxford University Press, 2016. – 319 p
