ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
303
2181-
3187
ELEKTROMOBILLAR EVOLYUTSIYASI
Farg’ona shahar 1-sonli poliyexnikum ta’lim ustasi
Sabirov Salijan
Farg’ona shahar 1-sonli poliyexnikum
maxsus fan o’qituvchisi
Ikmatillayeva Nilufar
Farg’ona shahar 1-sonli poliyexnikum ta’lim ustasi
Mirzamiddinov Saydullo
Annotatsiya:
Insoniyat elektr avtomobillaridan qariyb 1,5 asr davomida
foydalanib keladi. Lekin ularga doim yangilik sifatida qaralaveradi. Chunki ular vaqti-
vaqti bilan yo‘qolib-paydo bo‘lib turadi. Bunga esa har davrlarda turli obektiv va
sub’yektiv sabablar bo‘lgan. Ushbu maqolada aynan shu sabablar, ilk elektrokarlarning
narxlaridan bugungi kundagi sotuvlari hajmigacha bo‘lgan ma’lumotlar bilan
tanishasiz.
Kalit so`zlar:
Avtoulovlar evolyutsiyasi, ixtiro, elektrokar, elektromobil,
elektr starter, global avtomobillar, energetika agentligi.
Xayolotdan haqiqatga o‘tgan davrlar
Mavzu avvalida avtoulovlar evolyutsiyasiga bir nazar tashlab olsak. Ot va boshqa
hayvonlarsiz harakatlanadigan mashinalar yoki samolyot va vertolyot haqidagi amaliy
tasavvurlar 6 asr oldin yashab o‘tgan italyan rassomi Leonardo da Vinchi chizmalarida
uchraydi.
Undan keyin 18-asrda bug‘ bilan ishlaydigan dvigatellar yaratilib, ular
ko‘chalarda harakatlana boshladi. Elektr tortish kuchiga ega ilk motorning miniatura
modeli esa 1828 yilda, deyarli 2 asr oldin vengriyalik Anyos Yedlik tomonidan
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
304
2181-
3187
Ha, uni to‘laqonli avtomashina deb bo‘lmaydi, albatta. Bu bosqichga o‘tilmagan
ham. Lekin bu ixtiro elektrokarlar yaratilishidagi turtkilardan biri edi. Muhimi, ilk
qadam tashlandi.
6 yil o‘tadi. 1834 yilda amerikalik Tomas Devenport o‘zining elektr moslamasini
yaratadi. Shu yili olim ishlanmasini aylanma yo‘lda elektrlashtirilgan poyezd maketiga
joylashtiradi. Bu ixtironi hali tasavvuriga ham sig‘dira olmayotgan mutasaddilar unga
patent berishda juda ikkilanishadi va bu jarayon biroz kechikadi. Devenport patentga
uch yildan keyin erishadi.
Boshqalar ham qarab turmaydi. Yuqoridagi Vengriya va Amerika olimlari bilan
bir qatorda 1835 yilda gollandiyalik professor Sibrandus Strating va uning yordamchisi
Kristofer Bekker uch g‘ildirakli, qayta zaryadlanmaydigan birlamchi galvanik
elementlar tomonidan boshqariladigan kichik elektr mexanizmini yaratdi.
Bu dunyodagi birinchi elektr avtomobilning og‘irligi uch kilogrammdan
oshmaydi. Batareya to‘liq zaryadlanganda u yigirma daqiqa yura oladi va 1,5
kilogramm yuk ko‘tara olgan, xolos. Albatta, bu 1835 yil uchun yomon dizayn va ixtiro
emasdi.
Bu paytda shotlandiyalik ixtirochisi Robert Anderson ot aravasiga elektr motorini
o‘rnatish bo‘yicha tajriba o‘tkazdi. Uning hamyurti va adashi Robert Devidson esa 6
km/soat tezlikda 2,4 km masofaga harakatlanuvchi hamda 6 tonna yuk ko‘tara oladigan
elektrovozni yaratdi. Bu esa odam tezligi bilan deyarli bir xil edi.
Elektromobillarning yangi davri
Yangi davr. 19-asr o‘rtalaridan Amerika va Yevropa mamlakatlarida
elektromobilllar yaratish uchun kimo‘zarlik kayfiyati boshlanib ketdi. 1858 yilda
Gaston Plantening qo‘rg‘oshinli akkumulyator ixtiro qilishi bu jarayonlarni yanada
tezlashtirdi. 1881 yilda fransuz kimyo muhandisi Camiyel Alfonse For Gaston
Plantening qo‘rg‘oshin-kislota akkumulyatori dizaynini yanada yaxshiladi va uning
quvvati sezilari darajada oshirildi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
305
2181-
3187
Ana endi 1881 yildagi Parij xalqaro elektr ko‘rgazmasida fransuz ixtirochisi
Gustav Truv elektr motorli uch g‘ildirakli velosipedni taqdim etdi. Xuddi shu yili uning
hamyurti Sharl Janto aravani akkumulyatorli elektr dvigatel bilan jihozladi va 1884
yildan 1906 yilgacha Janto brendi ostida tijoriy elektr o‘ziyurar vagonlarni ishlab
chiqarishni yo‘lga qo‘ydi.
Inglizlar ham qarab turmadi. Ularning birinchi elektromobillari 1884 yilda Tomas
Parker tomonidan ishlab chiqarilgan. O‘sha yillarda esa Londonda Uolter Burseyning
bir martalik quvvati 48 km masofaga yetuvchi, 14,5 km/soat tezlikka ega
akkumulyatorli elektr taksilari harakatlana boshladi. 1888 yilda Andreas Floken
Germaniyada elektr motorli o‘ziyurar aravaga asoslangan ilk elektromobilni yaratdi.
Amerikalik birinchi elektromobil esa 1891 yilda Uilyam Morrison tomonidan
ishlab chiqarilgan elektr batareyasi yordamida yasalgan. 6 o‘rinli vagon 23 km/soat
tezlikka erisha oldi va u rul bilan jihozlangan birinchi avtomobil edi.
1894 yil. Muhandis-mexanik Genri Morris va kimyogar Pedro Salom tomonidan
Filadelfiyada ishlab chiqilgan birinchi elektr taksilar Nyu-York ko‘chalarida paydo
bo‘ldi. Bu avtomobillar bir marta quvvatlanganda 40 km masofani bosib o‘tgan.
Maksimal tezlik esa soatiga 32 km. Hozirgi elektr samokatlardan sal tezroq.
Ko‘p o‘tmay, Amerikada bir quvvat bilan 22,5 km/soat tezlikda 80–128 km
masofani bosib o‘tuvchi va 32 km/soat tezlik bilan 130 kilometr yo‘l bosa oladigan
boshqa-boshqa elektromobillar ko‘payishni boshladi.
Rekordlar yangilanib, yaxshilanib bordi. 1898 yilda fransuz poygachisi Gaston de
Chasseloo-Lobat elektromobilda 68 km/soat tezlikka erishdi va keyingi yili bu rekord
qariyb 106 km/soatga yetdi. 4 yil o‘tib, Valter Beykerning Torpedo elektromobili
soatiga 161 km tezlikka erishdi.
1897 yilda Nyu-York taksi haydovchilari tijorat elektr aravalarining ilk
xaridorlariga aylandi. Ba’zi manbalar ta’kidlashicha, 1900 yilga kelib, AQShdagi
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
306
2181-
3187
barcha avtomobillarning chorak qismi elektr ulovlar bo‘lgan va shu yillari
elektromobillar ichki yonuv dvigatelli an’anaviy mashinalardan ko‘proq sotilgan.
Orqaga qaytish davri
1900 yillarning boshida elektr avtomobillari, ayniqsa, oddiy avtomobillarning
benzin hidini yoqtirmaydigan oqsuyak ayollar orasida mashhur edi. Shuningdek,
“AQShda benzin bilan harakatlanuvchi taniqli avtomobil ishlab chiqaruvchilari o‘z
uylari va ofislari o‘rtasida harakatlanish uchun elektromobillardan foydalanishadi"
degan mish-mishlar ham tarqalgan.
O‘sha yillarda boshqa avtomobil ishlab chiqaruvchilari “elektromobillar tannoz
oyimchalarning mashinasi” degan gaplar bilan erkaklarning g‘ururini uyg‘otishga
urinishni boshlashdi. Sifatli yo‘llar qurilishi ortidan uzoq masofalarga harakatlanish
ommalashib bordi. Bu esa quvvatlash noqulay va uzoq vaqtni oladigan elektr ulovlarga
talabni pasaytira boshladi.
Shu orada 1908 yili Ford o‘zining yonilg‘i bilan harakatlanadigan hamyonbop T
rusumli mashinasini ommaviy ishlab chiqara boshladi. Uning o‘sha paytdagi
boshlang‘ich narxi 825-850 dollar atrofida bo‘lgan. Bu esa avtomobillarning shu
davrdagi o‘rtacha 1100-1700 dollarlik narxlaridan anchagina arzon edi. 1910 yilda
AQShda aholining yillik o‘rtacha daromadi 574 dollar yoki oylik 48 dollar atrofida
bo‘lgan va bu istalgan odamda qimmat elektromobillar emas, balki, o‘rta sinf uchun
ishlab chiqilgan Ford T modelini 1,5 yillik daromadiga xarid qilish imkonini
Yangi neft manbalarining ko‘payib borishi ham shu davrga to‘g‘ri keldi. Bu ham
yetmaganday, mashinalar uchun elektr starter ham ixtiro qilinib, odamlar mashinani
o‘t oldirish uchun endi uning “qulog‘ini burab qo‘yish” mashaqqatidan qutulishdi.
Elektrokarlarning qisqagina mashhurlik davri orqaga chekinib, ular bozorda o‘z
o‘rinlarini yonilg‘ili avtomobillarga bo‘shatib bera boshladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
307
2181-
3187
1912 yilda o‘rtacha benzinli avtomobil 650 dollargacha tushib, elektr transport
vositasi esa 1750 dollarga sotilgan. Bir vazifani bajarsa-yu, lekin biri ikkinchisidan 3
baravar qimmat bo‘lsa, elektr ulovlarni bundan buyog‘iga kim ham xarid qilardi,
to‘g‘rimi? Shu alfozda davom etgan inqiroz ortidan 1935 yilga kelib, shaharlarda elektr
transport vositalari deyarli yo‘q bo‘lib ketdi.
Qayta qiziqishning boshlanishi
Elektr avtomobillarga navbatdagi qiziqishlar 1970 yillardagi neft inqirozi tufayli
paydo bo‘la boshladi. Allaqachon unutilib ulgurgan bu turdagi transport vositalarini
amaliyotga qayta joriy qilish bo‘yicha yangi qonunlar kuchga kira boshladi, elektr
dasturlar yaratishga tushishdi, yoqilg‘i tutunlaridan buzilgan ekologiya vaji bilan ham
bu tajribaga qaytish shart edi. Biroq yangi ishlab chiqarilgan elektrokarlar bor-yo‘g‘i
45 km/soat tezlikkacha olib chiqildi. Ular bir quvvat bilan 90 km masofagagina yura
oldi. Bu hatto 50 yil oldingi tadqiqotlardan ham pastroq natijalar edi.
1974-1977 yillarda AQShda shiddat bilan ishlab chiqarila boshlangan Serbing
Vanguard Citycar xuddi shunday quvvatga ega elektromobil edi. Bunday dizayn bilan
avtomobil o‘z xaridorlarini qiziqtira olmagan ham bo‘lsa kerak. Xuddi yaqinda
Rossiya o‘z elektrokari taqdimotini qilgani kabi.
70-yillarning oxiriga kelib, elektr mashinalarga qiziqish va talab unchalik
bo‘lmadi, keyingi 15 yillar davomida gaz bilan ishlaydigan avtomobillar bozorda
ustunlik qildi. Ammo 90-yillarning o‘rtalarida yangi federal qoidalar avtomobil ishlab
chiqaruvchilarga mashhur modellarni elektr transport vositalariga o‘zgartirib, benzinda
harakatlanadigan mashinalardek tezlikka yaqinroq bo‘lishga yordam berdi.
1996 yilda GM o‘zining noldan ishlab chiqilgan EV1 elektr transport vositasini
chiqardi. 1997 yilda Toyota ommaviy ishlab chiqarilgan Prius’ni taqdim etdi. 2000
yilga kelib ular butun dunyo bo‘ylab haydalib, mashhurlar orasida mashhur bo‘ldi va
yana bir bor elektr transport vositalarining obro‘sini oshirdi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
308
2181-
3187
Sohadagi eng katta yutuq 2006 yilda Kaliforniyadagi Tesla startapi – 300 km
masofani bosib o‘tuvchi hashamatli elektr sport avtomobilini ishlab chiqarishini e’lon
qilganida yuz berdi. AQSh Energetika departamenti ham qarab turmay, mamlakat
bo‘ylab elektr ulovlar uchun tijorat va jamoat quvvatlovchi qurilmalari infratuzilmasini
yaratdi.
2010 yilda Chevrolet o‘zining sotuvdagi ilk plagin gibridi Volt avtomobilini,
Nissan esa to‘laqonli ekologik toza elektr avtomobil Leaf’ni ishlab chiqardi.
Elektr avtomobilining eng qimmat qismi uning akkumulyatori bo‘lib, u ham
umumiy yuqori narx tufayli ko‘plab avtomobil egalarini tashvishga solar edi. 2013
yilga kelib, AQSh Energetika vazirligi elektr texnologiyalarini rivojlantirishga sezilarli
darajada sarmoya kiritdi va 4 yil ichida narxlarning deyarli 50 foizga pasayishiga
erishdi. Bunday yutuqlar o‘rtacha daromadli odam uchun elektr transport vositalarini
yanada talabgor va jozibador qildi. Xuddi yuz yil oldingi kabi.
Bugungi raqamlar nima deydi?
Butun dunyoda odamlar avtomobillardan voz kechib, ko‘proq piyoda, velosiped
yoki jamoat transportlarida harakatlanishga o‘tayotgani jahon avtomobillar
savdosining qisqarishiga sezilarli ta’sir qilmoqda. Xalqaro energetika agentligi hatto
shunday sharoitda ham elektromobillar savdosi o‘sayotganidan xabar beradi. 2022
yilda elektr avtomobillar sotuvi 10 milliondan oshgan va bu 2021 yilga nisbatan 55
foizga ko‘p. O‘tgan 2023 yilda bu miqdor 14 millionga yetishi mumkinligi
Global avtomobillarning umumiy savdosida elektr motorli transportlarning ulushi
2021 yildagi 9 foizdan 2022 yilda 14 foizga o‘sdi. Mazkur o‘sish 2017 yildagi
raqamlardan 10 baravarga ortiq.
Elektromobillar sotuvida yetakchilik Xitoy hissasiga to‘g‘ri keladi. 2022 yilda
jahon elektromobillari sotuvining 60 foizi u yerda amalga oshirilgan.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
309
2181-
3187
Keyingi gigantlar esa Yevropa Ittifoqi va AQSh bo‘lib, 2022 yili bu
mamlakatlarda savdo mos ravishda 15 va 55 foizga oshdi. Havoning eng katta
ifloslantiruvchilari Xitoy, Yevropa Ittifoqi va AQSh ekani sababli elektr transport
vositalarining ko‘payayotgani yaxshi yangilik deya baholanmoqda.
Dunyo bo‘ylab avtomobil ishlab chiqarish sanoatining bunday tarixiy o‘zgarishi
global neft sanoatiga ham ta’sir qilmay qolmaydi, albatta.
“
Biz guvoh bo‘layotgan tendensiyalar global neft talabiga sezilarli ta’sir
ko‘rsatadi. Ichki yonuv dvigateli bir asrdan ko‘proq vaqt davomida tengsiz bo‘lib
kelmoqda, ammo elektr transport vositalari statusi ham o‘zgarmoqda. 2030 yilga
borib ular kuniga kamida 5 million barrel neftga bo‘lgan ehtiyojning yo‘qolishiga
sabab bo‘ladi
”, deydi Xalqaro energetika agentligi ijrochi direktori Fotih Birol.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori, 19.12.2022 yildagi PQ443-son.
2. Элекромобили: мировые тренды, проблемы и перспективы, Денис ХИТРЫХ
Директор центра исследований и разработок по маркетингу, МВА, <>: научная
статьяю Журнал: Электрическая политика №1(155);
3. Electric Vehicle Technology Explained, Second Edition. James Larminie and John
Lowry.© 2012 John Wiley & Sons, Ltd. Published 2012 by John Wiley & Sons, Ltd
4. Электромобили и автомобили с комбинированной энергоустановкой. Расчет
скоростных характеристик: учеб. пособие / В.Е. Ютт, В.И. Строганов. – М.:
МАДИ, 2016. – 108 с.
5. Fulton L, Tal G. and Turrentine T. Can We Achieve 100 Million Plu-in cars by
2030? Institute of Transportation Studies, University of California, Davis, 2016.
6.
7. “Современное состояние электромобилей и пути улучшения его
характеристика и дизайна” Ли Мария Валентиновна магистрская диссертатсия,
Сетбаев Университети Казахстан, 21,06,2021 г.
