ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
417
2181-
3187
DARS JARAYONIDA O`QUVCHILARDA LIDERLIK QOBILIYATINI
RIVOJLANTIR
Farg’ona shahar 1-sonli poliyexnikum
maxsus fan o’qituvchisi
Ikmatillayeva Nilufar Avazjanovna
Farg’ona shahar 1-sonli poliyexnikum ta’lim ustasi
Sabirov Salijan
Farg’ona shahar 1-sonli poliyexnikum ta’lim ustasi
Mirzamiddinov Saydullo
Annotatsiya
: Ushbu maqolada liderlik va uning dunyo va jamiyat
rivojlanishidagi o’rni, o’quvchilarda liderlikni rivojlantirishdagi samarali usullar,
liderlikni turlari va uni namoyon bo’lishi ochib berilgan.
Kalit so’zlar
: Lider, liderlik, salohiyat, noan’anaviy usullar, pedagogik
texnologiyalar, faoliyat usullari, hamkorlik, samaradorlik,yo’l-yo’riq, malaka,
ko’nikma.
XXI asrning shiddatli taraqqiyoti dunyo va jamiyatimizda umr surati
tezlashib bormoqda va dunyo jarayonlari bilan doimiy hisoblashish, bozor talablariga
sergaklik bilan yondashib, hisob-kitobni qat’iy olib borish, qo’shni mamlakatlardagi
voqea-hodisalarga dahldorlik tuyg’usini kuchaytirish zaruratini talab qilmoqda. Har bir
siyoiy guruh, jamoa yoxud alohida yetakchi liderlarning dunyo jarayonlariga bevosita
ta’sir ko’rsatish imkoniyatlari o’shdi. Bunday sharoitda odamlarning yashash va
faoliyat ko’rsatishlari, faqat o’z an’analari doirasida turmush kechirishlari mumkin
bo’lmay qoldi.
Liderlik masalasi qadimdan odamlarni qiziqtirib kelgan. Biroq, liderlikni
maqsadli, muntazam va keng o’rganish F.Teylor zamonidan boshlangan. Juda ko’p
tadqiqotlar o’kazilgan, lekin shunga qaramay liderlik nima va uni qanday o’rganish
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
418
2181-
3187
kerak degan tushuchaning to’liq ta’rifi mavjud emas. Rivojlanayotgan, muvaffaqiyatga
erishayotgan korxonalar boshqa korxona (tashkilot, muassasa)lardan asosan samarali
va dinamik boshqaruvi bilan farqlanadi. Boshqaruv deganda - bir individ
(boshqaruvchi) yoki (boshqaruv tizimi) ko’z o’ngimizda gavdalanadi. “Boshqaruv” va
“boshqaruv tizimi” so’zlariga sinonim bo’lib “lider” va “liderlik” hisoblanadi. Liderlik
tabiatini faqat uni boshqaruv bilan qiyoslaganda anglashimiz mumkin. Muassasa
menejeri va muassasa lideri bu bir xil narsa emas. Menejer o’z qo’l ostidigilarni o’z
lavozimi, qonuniy imkoniyatlari orqali aloqa qiladi, ishga jalb etadi. Liderlik esa
muassasadagi ishchilar bilan o’zaro sotsial munosabatlarga asoslangan spesifik
boshqaruv uslubi hisoblanadi. Ushbu jarayon qiyinroq hisoblanib ishtirokchilardan
ko’proq o’zaro ruhiy bog’liqlikni talab qiladi. Xususiy boshqaruvdan farqli o’laroq
lider muassada shogirdlarga ega bo’ladi, menejer esa qo’l ostidagi ishchilarga. Bu
yerda boshqaruvchi - ishchi munosabati, lider - shogird munosabati bilan o’rin
almashadi. «Lider» so’zi ingliz tilida u: 1) sardor, boshqaruvchi 2) kema, guruh
yetaklovchi, karvon 3) musobaqada ilgaridagi sportsmen yoki sport komandasi 4)
motosikl yoki velosiped oldi o’rindig’ida o’tirib ketuvchi, yetakchi kabi ko’p
ma’nolarni anglatadi. Liderlik (ang. leader) - bu boshqaruvchi va izdoshlar o’rtasidagi
boshqaruv munosabatlari bo’lib, bunda maqsadlar bir tomonga yo’naltirilgan bo’ladi .
Liderlik formal va noformal turlarga ajraladi. U o’z ishchilariga mansabidan
foydalangan holda buyruq bersa, ularni boshqarsa bu formal liderik deyiladi, o’z
mahorati va boshqa resurslar yordamida boshqarilsa bu noformal liderlik deyiladi.
Ma’lumki ideal lider o’zida ikki xislatni mujassamlashtira olishi lozim: shaxsiylik va
tashkilotchilik layoqati. Butun guruh oldida vujudga kelgan umumiy muammo yoki
masalani insonlar bitta lider atrofiga kelib hal qilishni loyiq deb biladilar.
Tadbirkorlikda liderlik xislati alohida o’rin tutadi va ishni muvaffaqiyatli olib borish
uchun unga ega bo’lishi lozim. Bu boshqaruv kuchini yagona shaxsga tegishli
bo’lishini va korxona ishonchli qo’llarda bo’lishini ta’minlaydi. Ammo ushbu
xislatning butun tashkilot boshqariliayotgan davrda zaif joylari namoyon ham bo’ladi:
-butun tashkilotdagi o’zgarishlar va qarorlar bitta shaxs tomonidan amalga oshiriladi;
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
419
2181-
3187
-muvaffaqiyatga erishgandan so’ng ham lider o’z bosimini yoki pozitsiyasini yanda
kuchaytirib, o’z mavqeini yanada ko’tarishga urunadi, garchi ushbu hol barchaga ham
yoqavermasada, liderning to’satdan ketishi ish jarayoniga tez salbiy tasir ko’rsatadi va
ishlab chiqarish tuslarini sezilarli darajada susayadi.
Liderni quyidagi samarali xarakterlari ajralib turadi: - ish faoliyatini umumiy qilib
aytganda o’zgacha olib borishi; - kommunikativlik; - ishchilarning ishonchi; -qaror
qabul qilishdagi egiluvchanligi; Aytishimiz mumkinki lider har bir muassasada,
korxonada, guruhlarda mutloq domenant shaxs hisoblanadi. Liderlik — bo’ysunish
prinsipi bo’yicha rollarni taqsimlash lozim. Rollar taqsimotining uch turi ajratiladi:
«yuqoridan ko’rish», «quyidan ko’rish», «tengmateng ko’rish». Lider (yetakchi)
ijtimoiy hayotning barcha sohalarida, biznesda, fanda, san’atda, oila va maktabda amal
qiladi. Lug’atni ochib qaraganimizda lider (ing. leader – yetakchi, rahbar) – bu
qandaydir birgalikdagi faoliyatni tashkil etish maqsadida boshqalarga ta’sir etishga
qobiliyatli shaxs. Siyosiy yetakchilik aniq namoyon bo’ladi. Siyosiy yetakchi – bu
siyosiy faoliyat va harakatning tashkilotchisigina emas, shuningdek, siyosat tarixini
borishini o’zgartira oladigan, siyosiy jarayonlarning yo’nalishini aniqlash, istiqbolga
qaratilgan siyosiy maqsadlarni belgilashga qodir shaxsdir.
Agar o’lchov sifatida yetakchilik qiluvchi rahbarning bajaradigan roli olinsa,
E.De Bone belgilaganidek, ularning shakli (turi) quyidagicha ko’rinishda bo’ladi:
1.O’z ketidan ergashtiruvchilar. Bu eng ko’p uchrovchi tur. Bularga, mustaqil ravishda
qarorlarni qabul qilishni xush ko’ruvchi shaxslar kiradi. Yetakchilik qilish - 21 ularning
tabiiy sharoiti. Ular tug’ma yetakchilik qilish xususiyatlariga ega. 2.Guruh
tashkilotchilari. Ularning ajralib turuvchi belgisi o’zlarining izdoshlarining
psixologiyasini bilishidir. 3.Ijro qiluvchilar. Yetakchilik qiluvchilarning eng ratsional
turi. Ularni shijoatkor faoliyat, maqsadga intiluvchanlik, to’siqlarni yengib o’tish,
jipslashgan jamoani tuzish qobiliyati ajratib turadi. 4.Diplomatlar. Xodimlar bilan
osonlikcha til topishib ketadi, o’z fikrini himoya qila oladi. O’zaro muloqotlarni
ishlatadi va juz’iy masalalarni har bir shaxsga muvofiqlashtirib yechadi. 5.G’oyalar
generatori yangi masalalarga yo’naltirilganligi, ilg’or fikrlarni amalga oshirishga
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
420
2181-
3187
yordamlashishi, ichki sezgirlik, bilimlarni sintez qilish, o’zini tanqid qila bilishi bilan
ajralib turadi. 6.G’oyalar sotuvchisi. Ishbilarmonlar, o’zlarining hamda begonalarning
histuyg’ularini nazorat qilish qobiliyatiga va kreativlikka egadirlar. 7.Sintezatorlar.
Juda katta hajmdagi ma’lumotdan eng kerakligini ajrata biladilar, bu ularga
noan’anaviy yo’llardan foydalanishga imkon beradi. 8.Tushuntiruvchilar. Izdoshlarga
eng murakkab sharoitlarni ham tushuntirib bera oladilar. 9.Reaktorlar. Aktiv va
tushungan holda boshqalarning g’oyalariga tanqidiy fikr bildiradilar, bu ularni o’zining
izdoshlari qilishga imkon beradi. 10.Kommunikatorlar. Yuqori darajada o’z ishini
bilishi va boshqalarga quloq sola bilishligi bilan ajralib turadi. 11.Tadqiqotchilar.
Ma’lumotlarni qabul qilib olishlari va qayta ishlashlari, dalillarni taqqoslashlari va
tahlil qilib, tajribalar o’tkazishlari mumkin. 12.Izquvarlar. Mustaqil, ya’ni avtonom
ravishda harakat qilish qobiliyatiga egadirlar. 13.Ma’lumotlarni saqlovchilar.
Ma’lumotlarni yig’ishni, ularni qayerdan topish va foydalanishni biladilar.
14.Tashkilotchilar. Ishlab chiqarishni amaliy tashkil qilishi va xodimlarni boshqarish
qobiliyatiga ega rahbarlar. Demak, liderlikning maqsadli yo’naltirilgan bo’lishi,
odamlarni tanlagan yo’nalishida yuksak natijalarga erishishga safarbar qilishdan
iborat.
Adabiyotlar:
1. Umarxodjayeva M.G. O’zbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti. 2015 y.
2. Ричард Л.Дафт. Менеджмент.МВА. Москва,Санкт-Петербург-Нижний
Новгород., Питер. 10-е. 2016г.
3. Питер Друкер. Практика менеджмента.-М.”Манн, Иванов и Фербер”. 2015.
4. Ziyavitdinova N.M., O’rinov Y.M, Hayitov Sh.N. Menejment. ”TafakkurBo’stoni”.
T. 2012 yil.
5. Q.X. Abduraxmonov, X.X.Abduraxmanov. Mehnat resurslarini boshqarish.
“Taffakkur bo’stoni”.T.2014 6. Sobirjonova D, Sulaymonov B. Menejment.Iqtisod-
moliya.2008yil.
7. Taraxtiyeva G. Innovatsion menejment. “Fan va texnologiyalar markazi” 2013 y.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
421
2181-
3187
8. Umurzakov U.P., Toshboev A. Kichik biznes va tadbirkorlik.”Sanostandart” nashr.
2014y.
9. Internet saytlari http://www. stat.uz http://www.lex.uz http://www. ziyonet.uz
http://www.mf.uz
