ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
275
2181-
3187
OʻZBEKISTONDA OZIQABOB ZAMBURUGʻLAR (PLEUROTUS
OSTREATUS, AGARICUS BISPORUS, LENTINULA EDODES)
YETISHTIRISH UCHUN OPTIMAL SUBSTRATLARNI
AGROBIOTEXNOLOGIK JIHATDAN TANLASH MUAMMOLARI VA
YECHIMLARI
Jovliyeva Asila Azamat qizi
Qarshi davlat texnika universiteti bakalavri
Universitet ko‘chasi,225,180100,Qarshi,O‘zbekiston
ПРОБЛЕМЫ И РЕШЕНИЯ В
АГРОБИОТЕХНОЛОГИЧЕСКОМ ВЫБОРЕ ОПТИМАЛЬНЫХ
СУБСТРАТОВ ДЛЯ ВЫРАЩИВАНИЯ
СЪЕДОБНЫХ ГРИБОВ (Pleurotus ostreatus, Agaricus bisporus, Lentinula
edodes) В УЗБЕКИСТАНЕ
Джовлиева Асила Азамат кизи
Бакалавр Каршинского государственного технического университета
Улица Университетская, 225, 180100, Карши, Узбекистан
PROBLEMS AND SOLUTIONS IN THE AGROBIOTECHNOLOGICAL
SELECTION OF OPTIMAL SUBSTRATES FOR CULTIVATING EDIBLE
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
276
2181-
3187
MUSHROOMS (Pleurotus ostreatus, Agaricus bisporus, Lentinula edodes) IN
UZBEKISTAN
Jovliyeva Asila Azamat qizi
Bachelor, Karshi State Technical University
University Street, 225, 180100, Karshi, Uzbekistan
ANNOTATSIYA
Ushbu maqola Oʻzbekistonda kulrang qoʻziqorin (
Pleurotus ostreatus
),
shampinyon (
Agaricus bisporus
) va shitake (
Lentinula edodes
) kabi oziqbop
zamburugʻlarni laboratoriya sharoitida yetishtirish uchun optimal substrat tanlashning
agrobiotexnologik jihatlarini koʻrib chiqadi. Mamlakatda zamburugʻchilikka qiziqish
ortib borishiga qaramay, mahalliy sharoitlarda yuqori samarali substratlarni aniqlashga
qaratilgan tizimli ilmiy tadqiqotlar yetishmayotgani taʼkidlanadi. Maqolada anʼanaviy
substratlarning mavjud kamchiliklari tahlil qilinadi hamda muqobil xomashyolarning
hosildorlik va biokimyoviy tarkibga taʼsiri boʻyicha potensial imkoniyatlari
baholanadi. Tadqiqotning asosiy maqsadi – mavjud ilmiy maʼlumotlardagi
boʻshliqlarni aniqlash va Oʻzbekistonda zamburugʻchilikni yanada rivojlantirish uchun
kelajakdagi tadqiqot yoʻnalishlarini asoslashdir.
АННОТАЦИЯ
Данная статья рассматривает агробиотехнологические аспекты выбора
оптимальных субстратов для лабораторного выращивания съедобных грибов,
таких как вешенка (
Pleurotus ostreatus
), шампиньон (
Agaricus bisporus
) и
шиитаке (
Lentinula edodes
) в Узбекистане. Отмечается, что, несмотря на
растущий интерес к грибоводству в стране, не хватает систематических научных
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
277
2181-
3187
исследований, направленных на определение высокоэффективных субстратов в
местных условиях.
В статье анализируются существующие недостатки традиционных
субстратов и оценивается потенциал альтернативного сырья с точки зрения его
влияния на урожайность и биохимический состав. Основная цель исследования
— выявить пробелы в имеющихся научных данных и обосновать направления
будущих исследований для дальнейшего развития грибоводства в Узбекистане.
ABSTRACT
This article examines the agrobiotechnological aspects of selecting optimal
substrates for the laboratory cultivation of edible mushrooms such as oyster mushroom
(
Pleurotus ostreatus
), button mushroom (
Agaricus bisporus
), and shiitake (
Lentinula
edodes
) in Uzbekistan. It notes that despite growing interest in mushroom cultivation
within the country, there is a lack of systematic scientific research aimed at identifying
highly effective substrates under local conditions.
The article analyzes the existing shortcomings of traditional substrates and
evaluates the potential of alternative raw materials concerning their impact on yield
and biochemical composition. The main objective of this research is to identify gaps in
current scientific data and to substantiate future research directions for the further
development of mushroom cultivation in Uzbekistan.
Kalit soʻzlar:
kulrang qoʻziqorin, shampinyon, shitake, substrat optimizatsiyasi,
agrobiotexnologiya, zamburugʻchilik, laboratoriya kultivatsiyasi, bioiqtisodiyot,
oziqbop zamburugʻlar, agronomik chiqindilar, miseliy, ozuqa muhiti, hosildorlik,
biokimyoviy tarkib.
Ключевые слова:
Вешенка (
Pleurotus ostreatus
), шампиньон (
Agaricus
bisporus
),
шиитаке
(
Lentinula
edodes
),
оптимизация
субстрата,
агробиотехнология,
грибоводство,
лабораторное
культивирование,
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
278
2181-
3187
биоэкономика, съедобные грибы, агрономические отходы, мицелий, питательная
среда, урожайность, биохимический состав.
Keywords:
Oyster mushroom (
Pleurotus ostreatus
), button mushroom (
Agaricus
bisporus
), shiitake (
Lentinula edodes
), substrate optimization, agrobiotechnology,
mushroom cultivation, laboratory cultivation, bioeconomy, edible mushrooms,
agricultural waste, mycelium, nutrient medium, yield, biochemical composition.
KIRISH
Oʻzbekistonda zamburugʻchilik sohasining rivojlanishi qishloq xoʻjaligida yangi
istiqbollarni ochib, mamlakatning oziq-ovqat xavfsizligini taʼminlashda muhim rol
oʻynashi mumkin. Ayniqsa, kulrang qoʻziqorin (
Pleurotus ostreatus
), shampinyon
(
Agaricus bisporus
) va shitake (
Lentinula edodes
) kabi tijorat ahamiyatiga ega boʻlgan
oziqbop
zamburugʻlarni
yetishtirishda
optimal
substrat
tanlash
muhim
agrobiotexnologik vazifa hisoblanadi. Laboratoriya sharoitlari zamburugʻlarning
oʻsish parametrlarini nazorat qilish imkonini bersada, substratni ilmiy asosda tanlash
mahsulot sifati va hosildorligiga bevosita taʼsir koʻrsatadi. Afsuski, Oʻzbekistonda
mahalliy sharoitlarda ushbu zamburugʻlar uchun samarali substratlarni aniqlashga
bagʻishlangan fundamental ilmiy tadqiqotlar cheklangan.
Ushbu tadqiqotning asosiy maqsadi – Oʻzbekistonning laboratoriya sharoitida
kulrang qoʻziqorin, shampinyon va shitake yetishtirish uchun optimal substratlarni
tanlash boʻyicha adabiyotlar sharhini chuqurlashtirish, mavjud maʼlumotlardagi
boʻshliqlarni aniqlash hamda kelajakdagi ilmiy yoʻnalishlarni asoslashdan iborat.
Oʻzbekistonda zamburugʻchilik amaliyotida anʼanaviy ravishda somon, chorva
goʻngi va gʻoʻza chanoqlari kabi substratlar keng qoʻllaniladi. Bu materiallarning
arzonligi va mavjudligi ularning keng tarqalishiga sabab boʻlgan boʻlsa-da, ularning
samaradorligi boʻyicha bir qator cheklovlar mavjud:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
279
2181-
3187
•
Oziq moddalar balansining buzilishi: Ushbu substratlar zamburugʻlarning
bazaviy oʻsishi uchun mos boʻlsada, ular yuqori sifatli mahsulot olish uchun
zarur boʻlgan barcha makro- va mikroelementlarni taʼminlay olmasligi mumkin.
Bu esa hosildorlikni cheklaydi va zamburugʻlarning biokimyoviy tarkibini
optimallashtirishga toʻsqinlik qiladi.
•
Mikrobiologik ifloslanish xavfi: Goʻng va somon kabi tabiiy materiallar
patogen mikroorganizmlar va parazitlar uchun manba boʻlishi mumkin, bu esa
zararkunandalar
tarqalishi
xavfini
oshiradi,
sterilizatsiya
jarayonini
murakkablashtiradi va mahsulot sifatini pasaytiradi.
•
Strukturaviy va aeratsiya muammolari: Anʼanaviy substratlarning fizik
tuzilishi har doim ham optimal havo almashinuvi va suvni ushlab turish
qobiliyatini taʼminlay olmaydi, bu esa miseliyning rivojlanishiga va meva
tanalarining shakllanishiga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin.
Oʻzbekistonda yogʻoch qirindisi, turli agrosanoat chiqindilari va maxsus ishlab
chiqilgan kombinatsiyalangan substratlar kabi muqobil xomashyolardan foydalanish
imkoniyatlari yetarli darajada oʻrganilmagan. Bu materiallar zamburugʻ hosildorligini
sezilarli darajada oshirishi, ularning biokimyoviy profilini (masalan, vitaminlar,
oqsillar va bioktiv moddalar miqdorini) yaxshilashi, shuningdek, zamburugʻchilikni
yanada barqaror va iqtisodiy jihatdan samarali qilishga xizmat qilishi mumkin.
Shitake yetishtirishning oʻziga xosligi: Shitake (
Lentinula edodes
) Oʻzbekistonda
nisbatan kam oʻrganilgan tur boʻlib, uni kultivatsiya qilish uchun ilmiy tavsiyalar
yetishmaydi. Shitake bargli daraxtlarning yogʻochiga (masalan, dub, qayin, olxa) xos
boʻlgan, maxsus sterlizatsiya va inokulyatsiya talab qiluvchi turdir. Shitake nafaqat
oziqbop, balki farmatsevtik ahamiyatga ega boʻlgan mahsulot hisoblanadi. Shu sababli,
uning samarali yetishtirilishi uchun bioaktiv moddalar miqdorini oshiruvchi
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
280
2181-
3187
substratlarni tanlash muhimdir. Toʻgʻri substrat tanlash nafaqat hosildorlikni, balki
shitakening biokimyoviy sifatini ham sezilarli darajada yaxshilaydi.
XULOSA
Xulosa qilib aytganda, Oʻzbekistonda zamburugʻchilikni, shu jumladan kulrang
qoʻziqorin, shampinyon va shitakeni rivojlantirish uchun substratlarni ilmiy asosda
adaptatsiya qilish va optimallashtirishga qaratilgan kompleks tadqiqotlar zarur. Bu
tadqiqotlar quyidagi yoʻnalishlarni oʻz ichiga olishi kerak:
1.
Mahalliy sharoitlarda mavjud boʻlgan turli xil agrosanoat
chiqindilarining zamburugʻ yetishtirish uchun biokimyoviy va fizikaviy
xususiyatlarini oʻrganish.
2.
Har bir zamburugʻ turi uchun optimal oziq moddalar nisbatlarini,
pH qiymatini va namlik darajasini aniqlash.
3.
Sterilizatsiya
va
inokulyatsiya
texnologiyalarini
mahalliy
xomashyolarga moslashtirish.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
281
2181-
3187
4.
Muqobil substratlarda yetishtirilgan zamburugʻlarning hosildorligi,
biokimyoviy tarkibi va saqlash muddatini anʼanaviy substratlardagi mahsulotlar
bilan qiyosiy tahlil qilish.
Ushbu tadqiqotlar natijalari zamburugʻchilik sohasida hosildorlikni oshirish,
mahsulot sifatini yaxshilash va tarmoqning raqobatbardoshligini oshirish uchun
innovatsion yechimlarni taqdim etishi kutilmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Ш.И.Ирназаров, Г.Д. Хусинова. EDUCATION SCIENCE AND INNOVATIVE
IDEAS IN THE WORLD. АБРИКОСЫ И ИХ СУХОПЛОДЫ ИМЕЮТ
ПРАКТИЧЕСКОЕ ЗНАЧЕНИЕ В ПИЩЕВОЙ ПРОМЫШЛЕННОСТИ И ДЛЯ
ЗДОРОВЬЯ ЧЕЛОВЕКА 2024. 396-403
2. Ш.И. Ирназаров, Л.Ю.Джураева, JOURNAL OF NEW CENTURY
INNOVATIONS. ХИМИЧЕСКИЙ СОСТАВ РАСТЕНИЯ ДАЛАХОЙ И
СПОСОБЫ ЕГО ПРИМЕНЕНИЯ В НАРОДНОЙ МЕДИЦИНЕ.2025. 287-290
3. . Ataboyeva H.N. va boshqalar. O’simlikshunoslik. Toshkent, 1995-yil
4. Sh.I.Irnazarov, M.Ch.Samatova. EDUCATION SCIENCE AND INNOVATIVE
IDEAS IN THE WORLD. ARPABODIYON O’SIMLIGINING KIMYOVIY
TARKIBI
VA
INSONLARNING
SOG’LIGI
UCHUN
FOYDALI
https://global-science-review.com/
5. Ш.И. Ирназаров, Н.Т. Холикулова. EDUCATION SCIENCE AND
INNOVATIVE IDEAS IN THE WORLD. ПРАКТИЧЕСКОЕ ЗНАЧЕНИЕ
ВЫРАЩИВАНИЯ ГРЕЦКОГО ОРЕХА ДЛЯ ЗДОРОВЬЯ ЧЕЛОВЕКА И
ПИЩЕВОЙ ПРОМЫШЛЕННОСТИ.
2025.404-409.
6. Ш.И. Ирназаров, Чориева С.М. EDUCATION SCIENCE AND INNOVATIVE
IDEAS
IN
THE
WORLD.
ЛЕЧЕБНЫЕ
СВОЙСТВА
ДЕВЯСИКА
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
282
2181-
3187
ВЫСОКОПОСТАВЛЕННОГО (INULA HELENIUM) И ЕГО МЕСТО В
НАРОДНОЙ МЕДИЦИНЕ.2025.289-293.
https://global-science-review.com/
7.
Sh.I.Irnazarov,
Abdugapporova
F.O.
EDUCATION
SCIENCE
AND
INNOVATIVE IDEAS IN THE WORLD. CARNATION THE ROLE AND
SCIENTIFIC SIGNIFICANCE OF PLANTS IN FOOD AND MEDICINE 2025.294-
https://global-science-review.com/
8. Ш.И.Ирназаров, т С.А.Абдусамиева. EDUCATION SCIENCE AND
INNOVATIVE IDEAS IN THE WORLD. ЛЕЧЕБНЫЕ СВОЙСТВА ТМИНА КАК
ПИЩЕВОГО ПРОДУКТА.2025.410-413.
https://global-science-review.com/
