ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
248
2181-
3187
DUKKAKLI DON URUG'LARIDA OQSILLARNING TO'PLANISHI
Jovliyeva Asila Azamat qizi
Qarshi davlat texnika universiteti bakalavri
Universitet ko‘chasi,225,180100,Qarshi,O‘zbekiston
НАКОПЛЕНИЕ БЕЛКОВ В ЗЕРНАХ БОБОВЫХ КУЛЬТУР
Джовлиева Асила Азамат кизи
Бакалавр Каршинского государственного технического университета
Улица Университетская, 225, 180100, Карши, Узбекистан
ACCUMULATION OF PROTEINS IN LEGUME GRAINS
Jovliyeva Asila Azamat qizi
Bachelor, Karshi State Technical University
University Street, 225, 180100, Karshi, Uzbekistan
ANNOTATSIYA
Ushbu maqola dukkakli don urug'larida oqsil sintezi va to'planishining biologik
va agrotexnik jihatlarini yoritadi. Maqolada oqsillarning hosil bo'lishiga ta'sir etuvchi
asosiy omillar, ularning ahamiyati va sifatini oshirishning amaliy usullari
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
249
2181-
3187
tushuntirilgan. Dukkakli ekinlarning oziq-ovqat xavfsizligini ta'minlash va
chorvachilikda yuqori ozuqa qiymatiga ega ekanligi ta'kidlangan.
АННОТАЦИЯ
В данной статье освещаются биологические и агротехнические аспекты
синтеза и накопления белков в семенах зернобобовых культур. Подробно
объясняются основные факторы, влияющие на образование белков, их значение
и практические методы повышения качества этих белков. Подчеркивается
важность зернобобовых культур для обеспечения продовольственной
безопасности и их высокая кормовая ценность в животноводстве.
ABSTRACT
This article highlights the biological and agrotechnical aspects of protein
synthesis and accumulation in legume grains. It explains the key factors influencing
protein formation, their significance, and practical methods for improving their quality.
The article emphasizes the importance of legumes in ensuring food security and their
high nutritional value in livestock farming.
Kalit so'zlar:
Dukkakli don, oqsil to'planishi, azot fiksatsiyasi, simbiotik
bakteriyalar, agrotexnik usullar, seleksiya, genetik injeneriya, tuproq unumdorligi,
ozuqa qiymati.
Ключевые слова:
Зернобобовые, накопление белка, фиксация азота,
симбиотические бактерии, агротехнические методы, селекция, генная
инженерия, плодородие почвы, пищевая ценность.
Keywords:
Legume grain, protein accumulation, nitrogen fixation, symbiotic
bacteria, agrotechnical methods, selection, genetic engineering, soil fertility,
nutritional value.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
250
2181-
3187
KIRISH
Jahon miqyosida aholi soni ortib borar ekan, oqsilga bo'lgan talab ham tobora
oshmoqda. Dukkakli don ekinlari (masalan, loviya, no'xat, mosh, soya) inson
ratsionidagi o'simlik oqsillarining eng asosiy manbalaridan biri hisoblanadi. Ular
nafaqat yuqori oqsil miqdori bilan, balki tuproq unumdorligini oshirish qobiliyati bilan
ham qishloq xo'jaligida katta ahamiyatga ega. Dukkakli o'simliklar barqaror qishloq
xo'jaligi tizimlarining ajralmas qismi bo'lib xizmat qiladi.
Bugungi kunda dukkakli ekinlarning oqsil miqdorini oshirish va ularning
ozuqaviy qiymatini yaxshilash dolzarb ilmiy va amaliy muammolardan biridir. Bu
yo'nalishdagi tadqiqotlar oziq-ovqat xavfsizligini ta'minlash, aholini sifatli oqsil bilan
ta'minlash hamda chorvachilikda ozuqa bazasini mustahkamlash uchun katta
ahamiyatga ega.
Dukkakli don urug'larida oqsil to'planishining biologik asoslari
Dukkakli o'simliklarning eng noyob xususiyatlaridan biri ularning havodagi erkin
azotni o'zlashtirish qobiliyatidir. Bu jarayon rizobiya (Rhizobium) bakteriyalari bilan
o'simlik ildizlarida hosil bo'ladigan maxsus tugunaklarda amalga oshiriladi.
Rizobiyalar havodagi azotni o'simlik o'zlashtira oladigan shaklga (ammoniy ionlariga)
aylantiradi. Bu jarayon azot fiksatsiyasi deb ataladi. Fiksatlangan azot o'simlikning
o'sishi, rivojlanishi va eng muhimi, urug'larda oqsillar sintezi uchun sarflanadi.
Oqsillar sintezi genetik jihatdan nazorat qilinadi va urug' rivojlanishining turli
bosqichlarida faol sodir bo'ladi. Urug' pishib yetilish davrida oqsil molekulalari
shakllanadi va urug'ning o'ziga xos zaxira oqsillarini hosil qiladi. Bu jarayon fotosintez
mahsulotlari (uglevodlar) va azotli birikmalarning muvofiqlashtirilgan harakatini talab
qiladi.
Oqsil to'planishiga ta'sir etuvchi agrotexnik omillar
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
251
2181-
3187
Dukkakli don urug'larida oqsil miqdorini oshirishda bir qator agrotexnik choralar
muhim rol o'ynaydi:
1.
Tuproq unumdorligi va oziqlantirish: Tuproqdagi azot, fosfor, kaliy
va boshqa mikroelementlarning yetarli miqdorda bo'lishi oqsil sintezini qo'llab-
quvvatlaydi. Azotli o'g'itlarni me'yorida qo'llash muhim, chunki ortiqcha azot
simbiotik azot fiksatsiyasini bostirishi mumkin. Biroq, dastlabki vegetatsiya
davrida kichik miqdordagi azotli o'g'itlar o'simlikning tez rivojlanishi uchun
foydali bo'lishi mumkin. Fosfor va kaliy esa ildiz rivojlanishi va oqsil sintezini
optimallashtirishda muhimdir.
2.
Namlik rejimi: O'simlikning vegetatsiya davrida yetarli namlik
bilan ta'minlanishi, ayniqsa urug' shakllanishi va pishib yetilishi davrida oqsil
to'planishi uchun zarur. Suv tanqisligi oqsil sintezini keskin pasaytirishi
mumkin.
3.
Harorat rejimi: Haroratning optimal diapazonda bo'lishi oqsil
sintezi uchun muhim. Haddan tashqari yuqori yoki past haroratlar o'simlik
metabolizmiga salbiy ta'sir ko'rsatib, oqsil miqdorini kamaytirishi mumkin.
4.
Ekish muddatlari va me'yorlari: To'g'ri ekish muddatlari va
me'yorlariga rioya qilish o'simliklarning optimal o'sishi va rivojlanishini
ta'minlaydi, bu esa oqsil to'planishiga ijobiy ta'sir ko'rsatadi.
5.
Kasallik va zararkunandalarga qarshi kurash: Sog'lom o'simliklar
fotosintez va oqsil sintezini samaraliroq amalga oshiradi. Kasallik va
zararkunandalar tomonidan shikastlangan o'simliklarda oqsil miqdori kamayishi
mumkin.
6.
Ildiz tugunak bakteriyalarini inokulyatsiya qilish: Agar tuproqda
tegishli rizobiya shtammlari yetarli bo'lmasa, urug'larni ekishdan oldin maxsus
inokulyantlar bilan ishlov berish azot fiksatsiyasi samaradorligini oshirishi va
shu bilan oqsil miqdorini ko'paytirishi mumkin.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
252
2181-
3187
Seleksiya va genetik injeneriya rolli
Dukkakli don ekinlarida oqsil miqdori va sifatini oshirishda seleksiya va genetik
injeneriya usullari muhim ahamiyat kasb etadi. Olimlar yuqori oqsilli navlarni yaratish
ustida ish olib bormoqdalar. Bu yo'nalishda quyidagi usullar qo'llaniladi:
•
An'anaviy seleksiya: Yuqori oqsilli, kasalliklarga chidamli va yuqori
hosildor navlarni yaratish uchun turli xil genetik materiallar orasidan tanlab
olish.
•
Molekulyar seleksiya (MAS): Genetik markerlardan foydalangan holda
oqsil miqdorini nazorat qiluvchi genlarni aniqlash va ulardan seleksiya
jarayonida foydalanish.
•
Genetik injeneriya: Oqsil sinteziga javob beruvchi genlarni kiritish yoki
mavjud genlarning ekspressiyasini oshirish orqali oqsil miqdorini nazoratli
ravishda oshirish.
XULOSA
Dukkakli don urug'larida oqsillarning to'planishi murakkab biologik jarayon
bo'lib, unga genetik omillar bilan bir qatorda tashqi muhit sharoitlari va agrotexnik
tadbirlar ham katta ta'sir ko'rsatadi. Tuproq unumdorligini oshirish, optimal namlik va
harorat rejimini ta'minlash, kasallik va zararkunandalarga qarshi samarali kurashish
hamda ildiz tugunak bakteriyalarini inokulyatsiya qilish orqali dukkakli ekinlarning
oqsil miqdorini sezilarli darajada oshirish mumkin. Kelajakda seleksiya va genetik
injeneriya sohasidagi yutuqlar yuqori oqsilli dukkakli navlarni yaratishda muhim rol
o'ynashi, bu esa oziq-ovqat xavfsizligini ta'minlash va insoniyatni yuqori sifatli oqsil
bilan ta'minlashda hal qiluvchi ahamiyat kasb etishi kutilmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.Qodirov I.(2019) “Donli ekinlar va ularning sifatiga iqlim omillarining
ta’siri.”Agronomiya va Oziq-ovqat texnologiyalari jurnali.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
253
2181-
3187
2. Hamroyev Elmurod Ortiqnazarovich/ OZIQ-OVQAT MAHSULOTLARINI
ISHLAB
CHIQARISHDAGI
BIOKIMYOVIY
VA
FERMENTATIV
JARAYONLAR/ MODERN EDUCATION AND DEVELOPMENT/ Выпуск
журнала №-23 Часть–1_ Март –2025.
3. Hamroyev Elmurod Ortiqnazarovich, & Saidova Lola Zaymiddinovna. (2025). DON
MAHSULOTLARI OQSILLARINING SINTEZIDA FERMENTLARNING O’RNI
.
Лучшие интеллектуальные исследования
,
43
(1), 428–432. извлечено от
https://inlibrary.uz/index.php/tbir/article/view/88862
4. Hamroyev Elmurod Ortiqnazarovich, & Sodiqova Xurshida Komil Qizi. (2025).
NUKLEIN
KISLOTALARNING
FERMENTLAR
ISHTIROKIDA
PARCHALANISHI.
Лучшие интеллектуальные исследования
,
43
(1), 433–439.
https://inlibrary.uz/index.php/tbir/article/view/88861
5. Hamroyev Elmurod Ortiqnazarovich, & Rahimova Parizoda Akbar qizi. (2025).
OZIQ
OVQAT
MAHSULOTLARI
TARKIBIDAGI
XUSHBO’Y
BIRIKMALAR.
Лучшие интеллектуальные исследования
,
43
(1),
440–444.
https://inlibrary.uz/index.php/tbir/article/view/88860
6. Hamroyev Elmurod Ortiqnazarovich, & Salimova Gulshoda Ramazonnovna.
(2025).
OZIQ-OVQAT
MAHSULOTLARI
TARKIBIDAGI
MINERAL
MODDALARNING
INSON
ORGANIZMIDAGI
AHAMIYATI.
Ustozlar
Uchun
,
70
https://scientific-jl.com/uuc/article/view/10996
. Hamroyev Elmurod Ortiqnazarovich, & Saidova Lola Zaymiddinovna. (2025).
OZIQ-OVQAT MAHSULOTLARIGA TEXNOLOGIK ISHLOV BERILGANDA
TARKIBIDAGI
MINERAL
MODDALANING
O‘ZGARISHI.
Ustozlar
Uchun
,
70
https://scientific-jl.com/uuc/article/view/10997
