ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–1_ июл–2025
67
2181-
3187
TEXNOLOGIK O’LCHASH VOSITALARDA
MIKROPROTSESSORLARNING QO‘LLANISHI
Xolbekov Umarali Zokir o‘g‘li
Jizzax politexnika insituti
“Komputer va Dasturiy Injiniring kafedrasi assistenti.
email:
Annotasiya: Texnologik o‘lchash vositalarida mikroprotsessor
markaziy blok
bo’lib, barcha bloklari bajaradigan ishlarni boshqarish hamda axborot bilan
arifmetik va mantiqiy operatsiyalar bajarish uchun mo’ljallangan. Mikroprotsessor
tizimlari
asbobsozlik rivojlanishining hozirgi bosqichida texnologik o’lchov
vositalariga qo’llanish imkoniyatlarini, ishlatish algoritmlariga yaqinlashiga, axborot
berish imkoniyatlarini oshirishga va tez ishlashini ta’minlashga imkon berisida keng
ma’lumot berilgan.
Tayanch iboralar: Mikroprossesor, boshqarish qurilmasi,interfeys tizimi,
registrlar, arifmetik-mantiqiy qurilmasi, kirish-chiqish porti, integral-sxema.
Annotasiya:
Микропроцессор — центральный узел в технологических
измерительных приборах, предназначенный для управления работой всех узлов
и выполнения арифметических и логических операций с информацией. На
современном этапе развития приборостроения микропроцессорные системы
предоставили обширную информацию о возможностях применения
технологических средств измерений, приближении к алгоритмам использования,
увеличении возможностей предоставления информации и обеспечения быстрой
работы.
Ключевые слова:
Микропроцессор, устройство управления, система
сопряжения, регистры, арифметико-логическое устройство, порт ввода-вывода,
интегральная схема.
Annotation :
Microprocessor is the central node in technological
measuring instruments, designed to control the operation of all nodes and perform
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–1_ июл–2025
68
2181-
3187
arithmetic and logical operations with information. At the present stage of development
of instrumentation, microprocessor systems have provided extensive information about
the possibilities of using technological measuring instruments, approaching algorithms
of use, increasing the possibilities of providing information and ensuring fast operation.
Key words:
Microprocessor, control device, interface system, registers,
arithmetic-logical unit, input-output port, integrated circuit.
Umaralizokirovic gmail.com
Mikroprotsessor (MP) kompyuterlarda va texnologik o’lchash vositalarda
markaziy bloki bo’lib, barcha bloklari bajaradigan ishlarni boshqarish hamda axborot
bilan arifmetik va mantiqiy operatsiyalar bajarish uchun mo’ljallangan.
Mikroprotsessor tarkibiga quyidagilar kiradi:
-
Boshqaruv Qurilmasi (BQ)
– oldin bajarilgan operatsiyalarning natijalari va ayni
fursatda bajarilayotgan operatsiyadan kelib chiqadigan muayyan boshqaruv
signallarini (boshqaruv impulslarini) shakllantirib, mashinaning barcha bloklariga
zaruriy fursatlarda uzatib boradi, bajarilayotgan operatsiyada foydalaniladigan xotira
uyalarining manzillarini shakllantirib, ularni kompyterning tegishli bloklariga uzatadi,
mazkur boshqaruv qurilmasi impulslarning asosiy izchilligini taktli impulslar
generatoridan oladi;
-
Arifmetik-Mantiqiy Qurilma (AMQ)
– sonli va belgili axborot bilan bajariladigan
barcha arifmetik va mantiqiy operatsiyalarni amalga oshirish uchun mo’ljallangan
(shaxsiy kompyter(ShK)ning ayrim modellarida operatsiyalar ijrosini jadallashtirish
uchun AMQga qo’shimcha matematik protsessor ulanadi);
-
Mikroprotsessor xotirasi (MPX) –
mashina ishining bevosita taktlarida
bajarilayotgan hisob ishlarida qo’llaniladigan axborotni qisqa muddatga yozib olish
va aks ettirish (uzatish) uchun xizmat qiladi. Negaki, asosiy xotira qurilmasi (AXQ)
doim ham tez ishlovchi mikroprotsessor samarali ishlashi uchun zarur bo’ladigan
axborot yozish, qidirish va hisoblab chiqarish tezligini ta’minlay olmaydi;
-
Registrlar –
uzunligi turlicha bo’la oladigan tez ishlovchi xotira uyalari (standart
uzunligi 1 bayt ga teng va ish tezligi ancha past bo’lgan AXQ uyalaridan farq qiladi);
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–1_ июл–2025
69
2181-
3187
Mikroprotsessorning Interfeys tizimi – ShKning boshqa qurilmalari bilan ulanib, aloqa
bog’lashni ta’minlaydi; o’z ichiga MPning ichki interfeysi va xotirada saqlovchi bufer
registrlarni hamda kiritish-chiqarish portlari (KChP) va tizim shinasini boshqarish
sxemasini mujassam etadi;
-
Interfeys (ingl. interface) –
kompyuterda mavjud qurilmalarni o’zaro ulab, ular
o’rtasida aloqa bog’lash va unumli hamkorligini ta’minlash uchun mo’ljallangan
vositalar majmui; -
-
Kiritish-chiqarish porti
(ingl. IG’O – InputG’Output port) – mikroprotsessorga
kompyterning boshqa qurilmasini bog’lash imkonini beruvchi ulash apparati.
Asbobsozlikning rivojlanishida mikroprotsessor tizimlari keng qo’llanilishi
natijasida ikki maqsadga erishiladi:
o'lchov qurilmalarining vazifalari kengaytiriladi;
ularrning tavsiflari yaxhilanadi.
Mikroprotsessor tizimlarning (MPT) elektr o'lchov vositalarida foydalanilishi ul
arni joylashtirishga va ishlatish algoritmlariga yangicha yondashishga, axborot b
erish imkoniyatlarini oshirishga, aniqligini, ishonchliligini va tez ishlashini yanada os
hirishga imkon beradi.
Texnologik o'lchashlar sohasida samarali yechimlarni izlash va MPT ichiga quri
lgan
o'lchov asboblarini ishlab chiqish davom ettirilmoqda. Dasturiy
jihatdan
boshqariladigan qurilmaning nomi qo’yilgan bo’lib, uning vazifasi raqamli axborotni
qayta ishlash va boshqarishdan iborat . Mikroprotsessor boshqaruvi juda ixcham
bo’lishi va doimo ishlab turish lozim.Mikroprotsessorlar yirik integral
mikrosxemalar (IMS) orqali boshqaruvi amalga oshiriladi, bu bir necha bosqichlardan
iborat bo’ladi:
1.
Narxining pastligi (ommaviy ishlab chiqarishni nazarda tutadi).
2.
Ishlab chiqarishning soddaligi bilan xarakterlanadi.
3.
Kichik maydonni egallashi (bir necha kvadrat santimetr yoki hatto
millimetr).
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–1_ июл–2025
70
2181-
3187
4.
Yuqori ishonchliligi.
5.
Kam energiya sarflanishi.
Mikroprotsessor qurilmasi(1-rasm) arxitekturasiga funktsiyalari quyidagilardan
iborat:
1.
Asosiy xotiradan keladigan buyruqlarni o'qish.
2.
Tashqi qurilmalarni (TQ) saqlash uchun adapterlardan talablarni
qabul qilish va ularni qayta ishlash.
3.
Ma'lumotlarni
qabul
qilish,
yuborish
va
registrlaridan
ma’lumotlarni o'qish.
4.
Shaxsiy kompyuterning boshqa tugmalardan va ayrim bloklarni
foydalanib boshqaruv signallarini yaratish.
5.
Ma'lumotlarni qayta ishlash va tashqi qurilmalarga yuborib va
registrlariga yozib olish.
Mikroprosessorlarning quydagi guruxlari mavjud:
1.
CISC. To'liq qator buyruqlari.
2.
RISC. Qisqa buyruq qatori.
3.
MISC. Minimal buyruqlar to'plami orqali.
1-rasm. Mikroprotsesor qurilmasi
Mikroprotsessorlar kompyuter tarmog'ining bir qismi sifatida ishlaydi va ko'p
vazifalari, funksiyalari va xotira muhofazasi imkoniyatlariga ega. Ushbu turdagi
mikroprotsessorlar ikki rejimda ishlaydi: -himoyalangan; -haqiqiy.
Birinchisi
da, ko'p
vaqtni va kengaytirilgan xotiraga darhol kirish imkoniyatini beradi. Bundan tashqari,
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–1_ июл–2025
71
2181-
3187
u begona xabarlardan himoyalangan. Haqiqiy rejimda 8086 mikroprotsessor
taqsimlanadi va bitta vazifa amaliyoti mavjud.
Risc turdagi mikroproprotsessorlar.
Ular oddiy ishlatilgan
buyruqlar bor. Agar murakkab narsa qilish kerak bo'lsa, kerakli funksiyani "qurish"
mumkin. Buyruqni bajarish uchun parallel bajarish va bir-birining ustiga chiqish
sababli faqat bitta mashina vaqti yo'qotiladi. Taqqoslash uchun, CISCda eng kichiki
to'rtga boradi.
Mikroproprotsessorlar ikki qismga bo'linadi:
1.
Operatsiya
bloki.
Tekshirish
asboblari,
arifmetik
mantiq
va
mikroprosessor xotirasi mavjud.
2.
Interfeys. U manzillar registrlarini, port va avtobuslarni boshqarish
sxemalarini va buyruqlar bloklarini o'z ichiga oladi.
Mikroprosessorning Uchta asosiy tip mavjud: CISC, RISC va MISC (ya'ni
universal qurilmalari qatoriga kiradi).
CISC arxitekturasi.
Ushbu arxitektura mikrosxemasi xususiyatlari
quyidagilardan iborat:
1.
Funktsionalligi, uzunligi va formatida farq qiluvchi ko'plab guruhlarga
ega bo'lishi.
2.
Turli manzillash tizimlari ishlatilishi.
3.
Buyruqlar murakkab kodlash mavjudligi.
RISC arxitekturasi.
Ushbu arxitektura bilan mikrosxemaning xususiyatlari
quyidagilardan iborat:
1.
Soddalashtirilgan buyruq tizimini qo'llaydi: ularning barchasi oddiy
kodlash bilan bir xil formatga ega. RAMdan mikroprotsessor reestrlariga va aksincha
ma'lumotlarga ishlov berish yo'riqnomalari yordamida ko'chiriladi.
2.
Yuqori tezligi mavjud.
3.
RAMga nisbatan kamroq yuklaydi.
4.
RISC dasturlari ishini diskvalifikatsiya qilishi bilan, CISCga qaraganda
ancha murakkab bo’lishi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–1_ июл–2025
72
2181-
3187
5.
Shu bilan dasturlarni CISC bilan qo'llanishi mumkin emasligi.
MISC arxitekturasi.
Kompyuterni boshqarish uchun ko'p maqsadli
ko'rsatmalar mavjud. Bu CISC va RISCning afzalliklarini birlashtirishga urinishi
mumkin. Bu erda element bazasi alohida qismlardan (ko'pincha bir tanada
birlashtiriladi) yig'iladi:
1.
Asosiy qism, RISC arxitekturasiga asoslanadi.
2.
Kengayadigan qism, U ROM ga tegishli dasturiy ta'minot.
Umumiy holda o'lchov qurilmalari tarkibiga MPT ning kiritilishi quyidagi kabi
asosiy vazifalarni hal qilishga imkonini beradi:
•
ifodalar bo'yicha hisoblash (shu jumladan linearizatsiya, masshtablash, o'lcham
lar natijalariga ishlov berish va hokazolar);
•
berilgan algoritm bo'yicha hisoblash;
•
statistik ishlov berish;
•
parametrni tahlil qilish (maksimumga, minimumga va hokazo);
•
statistik tavsifni tuzatish (jumladan, almashtirish koeffitsiyentini tiklash va sign
alning nol darajasini tuzatish);
•
o'lchov qurilmasi ulangan tizimi bilan bog'lanish;
•
o'z-o'zini diagnostika qilish;
•
o'lchashlarni boshqaruvi imkonini beradi;
•
o'lchov qurilmasining rejim (sharoit) parametrlarini stabillash yoki dasturiy soz
lash.
operatsiyalarga quyidagilar mansubdir:
•
mavjud texnikaviy echimlar haqidagi axborotlarni qidirish;
•
mumkin bo‘lgan echim variantlarini ajratib olish;
•
tavsiflarni hisoblash va parametrlarni maqbullashtirish (optimallashtirish);
•
loyiha hujjatlarini tayyorlash.
O‘lchash vositalarini ishlab chiqishni tezlashtirish va sifatini sezilarli
darajada oshirish bir xil metrologik asosdagi kompleks loyihalash tizimlarini
yaratish va keng ko‘lamda tadbiq etish evaziga erishilishi mumkin.
Bunday usul
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–1_ июл–2025
73
2181-
3187
elementlari o‘lchash tizimlarining keng avtomatlashtirilgan loyiha tizimlarida
(O‘TKALT) ishlatilgan.
O‘TKALT tizimlarini uslubiy ta’minlash asosida quyidagilar yotadi:
•
o‘lchash vositalarining informatsion tavsiflarini baholash;
•
informatsion operatorlar yordamida informatsion jarayonlarni modellash;
•
informativ signallarni o‘zgartirishning operatorli tenglamalaridan foydalanib
strukturali sxemalarni sintez qilish;
•
alohida
loyihali
echimlarining
dastlabki
berilmalari
majmui
asosida muqobillashtirish usullaridan foydalanish.
Sun’iy yaratish yo‘lida to‘rtta asosiy masalani echish lozim bo‘ladi:
Fikrlash
qonunlarini tekshirish
va
ularga mos
keladigan
algoritmlarni yaratish;
1.
EHM ga kelib tushayotgan axborotlarni, hamda fikrlashning "sotsial"
aspektlarinim
to‘g‘ri
tushunishni
ta’minlovchi
juda
ko‘p
miqdordagi
boshlang‘ich bilimlar bazasini EHM da yig‘ish;
2.
Bilim va rivojlanish jarayonining asosi sifatida sun’iy ong
tizimlarning amaliy faoliyatini ta’minlovchi vositalar yaratish, ya’ni birinchi
navbatda inson qo‘lini modellashtirish;
4. Sun’iy sezgi organlari va obrazlarni aniqlash (tanish, ilg‘ash) tizimlarini
yaratish.
Mikrokontrollerlar va mikroprotsessorlar asosida ishlaydigan o‘lchash asboblari
yana ham ko‘paymoqda. Bu esa, turli ishlab chiqarish va texnologik jarayonlarning
samaradorligini yanada oshirishda qo‘shimcha imkoniyatlar yaratadi. Darhaqiqat,
mikrokontrollerlar va mikroprotsessorlarning o‘lchash asboblari va qurilmalarida
keng qo‘llanilishi o‘lchash amalini birmuncha soddalashtiradi, sarf-harajatlarni
kamaytiradi,
o‘lchash
aniqligini
esa
oshiradi.
Bu
esa ishlab chiqarilayotgan mahsulotlarning sifatlari jahon andozalariga mos bo‘lishini
ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etuvchi omillardan biri bo‘lib hisoblanadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–1_ июл–2025
74
2181-
3187
Xulosa:
Xulosa qilib aytish mumkinki, mikroprotsessorlar singari kichik mikroelektronik
qurilmalar ortida katta imkoniyatlar va istiqbollarni ochib beradigan buyuk kelajak
turibdi. Umid qilamizki, ular insoniyat manfaati uchun ishlatiladi va mikroelektronika
evolyutsiyasini kashf qilishning yangi usullarini ochadi.
REFERENCES:
1.
Ахмедов, Б. А. (2021). ЗАДАЧИ ОБЕСПЕЧЕНИЯ НАДЕЖНОСТИ
КЛАСТЕРНЫХ СИСТЕМ В НЕПРЕРЫВНОЙ ОБРАЗОВАТЕЛЬНОЙ СРЕДЕ.
EURASIAN EDUCATION SCIENCE AND INNOVATION JOURNAL
,
1
(22), 15-19.
2.
Akhmedov, B. A., Xalmetova, M. X., Rahmonova, G. S., Khasanova, S. Kh.
(2020). Cluster method for the development of creative thinking of students of higher
educational institutions. Экономика и социум,
12
(79), 588-591.
3.
Akhmedov, B. A., Makhkamova, M. U., Aydarov, E. B., Rizayev, O. B. (2020).
Trends in the use of the pedagogical cluster to improve the quality of information
technology lessons. Экономика и социум,
12
(79), 802-804.
4.
Akhmedov, B. A., Majidov, J. M., Narimbetova, Z. A., Kuralov, Yu. A. (2020).
Active interactive and distance forms of the cluster method of learning in development
of higher education. Экономика и социум,
12
(79), 805-808.
5.
Akhmedov, B. A., Eshnazarova, M. Yu., Rustamov, U. R., Xudoyberdiyev, R.
F. (2020). Cluster method of using mobile applications in the education process.
Экономика и социум,
12
(79), 809-811.
6.
Akhmedov, B. A., Kuchkarov, Sh. F., (2020). CLUSTER METHODS OF
LEARNING ENGLISH USING INFORMATION TECHNOLOGY. SCIENTIFIC
PROGRESS, 1(2), 40-43.
7.
Akhmedov, B. A. (2021). DEVELOPMENT OF NETWORK SHELL FOR
ORGANIZATION OF PROCESSES OF SAFE COMMUNICATION OF DATA IN
PEDAGOGICAL INSTITUTIONS. SCIENTIFIC PROGRESS,
1
(3), 113-117.
8.
Ахмедов, Б. А., Шайхисламов, Н., Мадалимов, Т., Махмудов, Қ. (2021). Smart
технологияси ва ундан таълимда тизимида кластерли фойдаланиш
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–1_ июл–2025
75
2181-
3187
имкониятлари. SCIENTIFIC PROGRESS,
1
(3), 102-112.
