ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–1_ июл–2025
44
2181-
3187
LENTALI KONVEYRLARNING BOSHQARISH JARAYONLARINI
MODELLASHTIRISH VA OPTIMALLASHTIRISH
Xolbekov Umarali Zokir o‘g‘li
Jizzax politexnika insituti
“Komputer va Dasturiy Injiniring kafedrasi assistenti.
email:
Annotatsiya:
Maqolada tasmali (lentali) konveyerlarning turlari, ishlab
chiqarishdagi ahamiyati, qo‘llanilish sohalari, texnik tavsiflari va maqsadi haqida
to’liq ma’lumot berilgan. Lentali konveyerlarda avtomatik boshqaruv tizimini
takomillashtirish va intellektual boshqaruv tizimlarini joriy etish orqali iqtisodiy
samaradorlikka erishish, ish unumdorligini oshirish va yuk tashish xarajatlarini
kamaytirish hamda
qulay ish
sharoitlarini
yaratish imkonini
beradigan
avtomatlashtirilgan lentali konveyrlar haqida mualliflar o’z fikrini aytib o’tilgan.
Kalit so‘zlar:
tasmali konveyer, intellektual boshqaruv, tasma, uzatma,
dvigatel, rolik tayanchlar.
Аннотация:
В статье описаны ленточные конвейеры, их виды, значение в
производстве, области применения, назначение их технических характеристик.
Совершенствуя систему автоматического управления на ленточных конвейерах
и внедряя интеллектуальные системы управления, можно добиться
экономической эффективности, повысить производительность труда, снизить
транспортные расходы, создать комфортные условия труда.
Ключевые слова:
ленточный конвейер, интеллектуальное управление,
лента, трансмиссия, двигатель, роликовые опоры.
Abstract:
The article describes belt conveyors, their types, importance in
production, areas of application, and the purpose of their technical characteristics. By
improving the automatic control system on belt conveyors and introducing intelligent
control systems, it is possible to achieve economic efficiency, increase labor
productivity, reduce transportation costs, and create comfortable working conditions.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–1_ июл–2025
45
2181-
3187
Key words:
belt conveyor, intelligent control, belt, transmission, engine, roller
bearingstranslator.
1-rasm. Tasmali konveyerning umuniy ko‘rinishi.
Lentali(tasmali) konveyerlari asosan konchilik, metallurgiya, kimyo sanoatida,
qurilishda, mashinasozlikda, qishloq xo‘jaligi barcha tarmoqlarida, omborlarda va
portlarda yuklarni tashish moslamalari maqsadida qo‘llaniladi [1,2]. Tasmali
konveyerlar uzluksiz ishlaydigan mashinalar bo‘lib, unda tortish va yetqazish
elementi egiluvchan tasma hisoblanadi va ushbu uskunaning asosiy maqsadi
texnologik jarayonlarini avtomatlashtirish, ishlab chiqarish sur’atlarini oshirish,
ketadigan xarajatlarni kamaytirish va ishlash jarayonlarining umumiy xavfsizligini
oshirish bilan tavsiflanadi.
Tasmali konveyerning asosiy qismlarini quyidagilar tashkil etadi:
▪
rama;
▪
tortuvchi baraban;
▪
yuritma barabani;
▪
konveyer tasmasi;
▪
konveyer roliklari.
Konveyer tasmasini ramkada siljitish uchun maxsus roliklar mavjud. Uning
tarang tortib turishii uchun baraban roliklari deb ataladigan ikkita katta rolik
ishlatiladi. Ulardan biri tortuvchi va u podshipnikli uzel majmuasiga o‘rnatiladi va
tasma tortilishini sozlash uchun ishlatiladi. Ikkinchisi - yuritma barabani, U
konveyerning qarama-qarshi uchiga o‘rnatilgan va reduktor orqali eletrodvigatel
bilan bog‘langan maxsus valga ega.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–1_ июл–2025
46
2181-
3187
Motor reduktor tishli dvigateldan yoki elektr dvigateldan haydovchi tamburga
uzatiladigan aylanish harakati konveyer tasmasini harakatga keltiradi. Motor
reduktori yoki elektrodvigateldan yuritma barabanga aylanma harakat uzatiladi, u
transportyor tasmasini harakatga keltiradi. Yuk tashish organlarining turiga koʻra,
dasturli boshqariladigan lentali, koʻraqli, plastinkali, osma, shuningdek, kovshli,
aravachali va b. turlarga; tortish organi boʻlmagan vintli (shnekli), inersion
(chayqaluvchi, tebranma), rolikli (rolgang), odimlovchi (quymachilik, yigʻuvchi) va
b. turlarga boʻlinadi [3,4]:
To‘g‘ri konveyerlar.
Konveyer tuzilishining asosi rolik tayanchlarni tutib
turuvchi egiluvchan tasma tashkil topgan. Ishlab chiqarish unumdorligini 25 000
ton/soatgacha, tashish uzunligini 10 kmgacha tashkil etish mumkin.Ular ko‘pincha
omborlarda va tartiblash sexlarida qo‘llaniladi.
Novsimon konveyerlar
. Tasmaning asosi po‘lat va alyuminiydan tayyorlanagn
novsimon rolik tayanchlardan tashkil topgan.Bunday konveyerlar mashinasozlikda,
energetikada, yog‘ochlarni qayta ishlovchi korxonalarda, qurilish sohasida,
chiqindilarni qayta ishlovchi korxonlarda va ko'mir
konlarida
keng
foylalaniladi.Korxonalarda yuqori unumdorlikka erishish maqsadida.
Qiya konveyerlar.
To‘g‘ ri konveyerlardan asosiy farqi shundaki, burchak ostida
gorizontl tekislik bo‘ylab yo‘naltirilgan bo‘ladi. Yuklarni yuqoriga va pastga tashish
uchun qo‘llaniladi.Qiya konveyerlardan ishlab chiqarishning turli sohalarining
omborlarida va logistika komplekslarida keng foydalaniladi.
Aralash konveyerlar.
Konveyerning bir qismi to‘g‘ri va ikkinchi qismi qiya
tuzilgan bo'ladi, L- simon va Z-simon turlari mavjud.Odatda cheklangan sharoitlarda
qo‘llaniladi. Konveyer tasmalari tekis va taram-taram turlarga bo‘linadi.
•
yuklarni tashish mumkin.
•
Yuklarni tashish uchun tekis
tasmali
konveyerlardandan
foydalaniladi.
Sochiluvchan va mayda yuklar uchun har xil taram-taram tasmalar ma’qul tushadi.
Hozirgi kunda taram-taram tasmalarning bir necha xil turlari ishlatiladi.
•
uchburshak ko‘rinishida;
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–1_ июл–2025
47
2181-
3187
•
romb ko‘rinishida;
•
piramidasimov va boshqalar.
•
Yuklarni 45° burchak ostida tashish mumkin va bunga ko‘ndalang o‘rnatilgan
balandligi 20sm bo‘lgan gardishlar evaziga erishiladi. Tasmali konveyerlarning asosiy
afzalliklari quyidagilardan iborat: sanoat jarayonlarining unumdorligi va
samaradorligini oshiradigan yuqori tasma tezligi;
•
uzoq masofalarga yuklarni tashish imkoniyati (yuk ko'taruvchi tasma uzunligi 5
km ga yetgan holatlar mavjud);
•
minimal energiya sarfi;
•
dizayn ishonchliligi;
3-rasm.Tasmali konveyerning texnologik sxemasi:
1 – uzatma barabani; 2
– yuklash navi; 3 - qisuvchi rolik; 4 - tozalash qurilmasi; 5 - og‘ma baraban; 6 – chetki
baraban;
7 – amortizatsiyalovchi rolik tayanchlar; 8 – pastki rolik tayanchlar; 9 – tasma;
10 – yuqori rolik tasmalar.
lentali konveyerning ko'p qirraliligi (ularning yordami bilan hatto qiya holatda
ham har xil.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–1_ июл–2025
48
2181-
3187
Biroq konveyer uzunligi va egilish burchagi ortishi bilan uning tezligi
pasayadi).
Konchilik sanoatida konveyer transportining shaxta va konlarda keng joriy
etilishi ish unumdorligini, texnik iqtisodiy ko‘rsatgichlarni oshiradi, va yuklarni
tashish tannarxining kamayishiga imkon beradi. Shaxtalar va karyerlarda olib
borilayotgan ko‘plab kuzatishlar shuni ko‘rsatdiki, konveyer tasmasiga
yuklmalarning notekis taqimlanishidagi uzluksiz tartibsizlik paytida qayta-qayta
almashinish holatlari va bu davrlarning davomiyligi, elektr energiyasining uzoq
karyerlargacha yetib borishidagi uzilishlar tufayli konveyer transportlarida texnik
nosozliklarining ortishiga olib kelmoqda. Hozirda mavjud bo‘lgan metodologiyaga
ko‘ra, konveyerning kengligi keladigan maksimal daqiqali yuk oqimi qiymatiga qarab
tanlanadi [5]. Unga ko‘ra, bu qiymat konveyerning umumiy vaqtining o‘rtacha
taxminan 3% -5% ida paydo bo‘ladi, shuning uchun qolgan vaqtlarda konveyer
ishlash jihati sezilarli darajada kamayadi va ba’zi bir juda muhim vaqt oraliqlarda esa
odatda bo‘sh ishlaydi.Bu konveyerlarning texnik-iqtisodiy ko‘rsatkichlarining
pasayishiga va yuklarni tashish narxining oshishiga olib keladi (chunki elektr
energiyasi iste’moli ortadi, tasmalar, reduktorlar va roliklarning eskirishiga olib
keladi).Albatta bunday muammaolarni bartaraf etishda esa konveyer transportining
avtomatik va intellektual boshqaruv tizimlarini takomillashtirish lozim [6].
Konveyr tasmlari qishloq xo’jaligi sohalarida ham, xussan issiqxona
xo’jaligida keng qo’llanilib kelinmoqda [7,8]. Konveyer tasmalariga tushuvchi
yuklamalarning o‘lchamiga qarab yuk tashuvchi tasmaning harakatlanish tezligini
nazorat qilish orqali yuk oqimlari bilan ishlovchi transport vositalaridan foydalanish
samaradorligini oshirish mumkin. Shu bilan birga, tezlashtirish va sekinlashishda
konveyerning ishchi tanasining o‘zgaruvchan tezlikda harakatlanish jarayoni tasmada
dinamik yuklarning mavjudligi bilan tavsiflanadi, bu esa undagi haydovchi
barabanlarida haddan tashqari istalmagan yuklanish va sirpanishni keltirib chiqaradi.
Shunday qilib, konveyer transportini avtomatlashtirishning ikkinchi vazifasi
konveyerning
tortish
omilini
barqarorlashtirishdir. Tasmali konveyerning
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–1_ июл–2025
49
2181-
3187
ishonchliligiga tas’sir qiluvchi asosiy omillardan biri bu elektrodvigatel hisoblanadi,
elektrodvigatelni konveyrning xarakteristikalariga mos ravishda tanlash va
dvigatelni boshqaruv usulini tanlash orqali konveyrning ishonchliligini oshirish
mumkin [9,10]. Tasmali konveyerning
tortishishini hisoblashning
to‘g‘riligi
dvigatel kuchi, kamarning mustahkamlik xususiyatlari va boshqalar kabi muhim
parametrlarni aniqlaydi.
Kirish moslamalardan tasmaning ma’lum nuqtalarida kuchlanishni
to‘g‘ri tushushi vabelgilangan chegaralarda ushlab turilishi, tasma cho‘zilishining
o‘rnini qoplash va tayanchlar orasidagi cho‘kishini cheklash uchun
ishlatiladi.Mumkin bo‘lgan sirpanishlarni konveyer shoxlaridagi kuchanishni
o‘zgartirish orqali tashkil etish mumkin. Ikki dvigatelli va ko‘p dvigatelli
konveyerlardan foydalanganda tortish omillarini barqarorlashtirish ayniqsa qiyin
vazifalardan biridir. Bunday hollarda, uzatmalarning joylashuvi va sonidan qat’iy
nazar, konveyerning istalgan tezligida uzatmalar orasidagi yuklamalarni
qo‘zg‘alishlar o‘rtasida avtomatik taqsimlash, ishga tushish va tormoz rejimlarida
uzatmalarga tushadigan dinamik yuklanishlarni cheklashda hosil bo‘ladigan
mexanik tebranishlar konveyer lentasining cho‘zilishiga olib keladi. Ko‘p
uzatmali tasmali konveyerlarda tortish elementi konveyerning butun uzunligi bo‘ylab
taqsimlanadi, yuklamarni uzatmalar bo‘ylab bir xil taqsimlashdan tashqari asosiy
nuqtadan markazlashtirilgan konveyer liniyalariga qadar ishga tushirish imkoniyatini
ta’minlashi kerak. Bundan tashqari, alohida konveyerlarning ishlashi ularga keladigan
yuk oqimlarining parametrlari bilan muvofiqlashtirilganda, yig‘ish konveyerini
boshqarish algoritmlari sezilarli darajada murakkablashadi. Ayrim konveyerlarning
ishlamay qolishi, haddan tashqari yuklanish va yig‘uvchi konveyerning tiqilib qolishi
oldini olish yoki kamaytirish orqali konveyer liniyasining samaradorligini oshirish
uchun harakatni faol boshqarish usuli ishlab chiqilishi kerak. Baxtsiz hodisalarning
oldini olish uchun konveyer uskunalarini diagnostika qilish tizimini takomillashtirish
orqali tayanchlardagi roliklarning holatini avtomatik boshqarish kabi muammolarni
hal qilish va ularning eskirgan resurslari elementlarni o‘z vaqtida almashtirish
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–1_ июл–2025
50
2181-
3187
imkonini yaratish mumkin. Hozirgi zamonda sanoat, energetika, axborot va
telekommunikatsiya tizimlarida bundan tashqari avtomobil, ekologiya, jamiyatning
turli xil hayot faoliyatida intellektual boshqaruv tizimlarini ishlab chiqishdagi alohida
yangicha yondashuvlar ishonchli, texnik xavfsiz, samarali hayot tarzini taklif
etmoqda. Intellektual
tizimlarni tasmali konveyerlarda joriy etilishi yoki
takomillashtirilishining asosiy tamoyillari - inson omilining ta’sirini kamaytirish va
ishlab chiqarishda xavfsizlikni oshirishga qaratilgan, shuningdek, butun tizimning
yuqori ishonchliligini ta’minlashdir. Deyarli barcha sanoat tarmoqlarida har xil
turdagi tovarlar va materiallarni tashish jarayonlarining uzluksizligini ta'minlaydigan
tarmoqli
konveyerlar (ingliz
tilidan.
Tasmali konveyer) deb ataladigan
tasmali konveyerlardan foydalaniladi. Ulardan foydalanish kerakli ob'ektga quyma
bo'lak tuzilishga ega bo'lgan qismlarni yuk va materiallarni etkazib berish imkonini
beradi. Gorizontal va eğimli holatda (18 ° nishab burchagida) tashish qurilmaning
maxsus dizayni bilan ta'minlanadi. Karyer va shaxtalarda maxsus konveyerlardan
foydalanish tufayli qazib olingan tabiiy boyliklar nafaqat yuklash punktiga yoki
korxonaga, balki odamlarga ham
yetkazib
berilmoqda.
Yaqin
kelajakdagi
konveyer liniyalarini avtomatlashtirishni sifatli tashkil etishda markazlashgan
boshqaruv tizimini
takomillashtirish
maxsus
mantiqiy
dasturlanuvchi
mikrokontrollerlardan keng foydalanishni tadbiq etish va shu orqali boshqarish
tizimlarini takomillashtirish
lozim. Konveyerlarni avtomatlashtirishda
intellektual va optimal boshqarish tizimlarni qo‘llash konveyerning ish faoliyati
haqidagi katta hajmdagi qayta ishlangan ma’lumotlarning tezkorlik bilan qabul
qilinishi, avariya holatlarining oldini olish, konveyerning optimal rejimda ish olib
borish imkonini yaratadi [9,10].
Xulosa.
Tasmali konveyerlarning boshqa transport usullariga nisbatan afzalliklari
quydagilardan iborat. Birinchidan, yuqori konveyer liniyaning tezligi sanoat
jarayonlarida yuqori samaradorlik va mahsuldorlikni ta'minlaydi. Ikkinchidan, bunday
konveyer nisbatan kam energiya sarflaydi. Uchinchidan, qurilmaning ishonchli
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–1_ июл–2025
51
2181-
3187
dizayni, hatto uzoq xizmat qilish muddati bilan ham, vazifalarning yuqori sifatli
bajarilishini ta'minlaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
[1].
Разработка дистанционного управления токарно-винторезного станка
Ё.Кадиров, А.Самадов – TECHика, 2020.
[2].
Вычисление скоростей потока жидкости и перепада давления ЁБ Кадиров,
ДП Мухитдинов – Современные материалы, техника и технологии, 2020.
[3].
Линеаризация классической модели динамических режимов ректификации
– ДЮ Абдуназарова, ЁБ Кадиров, ДП Мухитдинов – Cовременные материалы,
техника и технологии, 2017.
[4].
Определение параметров моделей зависимости температуры от давления
пара при математическом моделировании и алгоритмизации расчета
парожидкостного равновесия многокомпонентных смесей – Ю.С.Авазов,
Ю.Б.Кадиров, Д.П.Мухитдинов параметры, 2008.
[5].
Yusupbekov, Nodirbek; Mukhitdinov, Djalolitdin; Kadirov, Yorkin;
Sattarov, Olim; Samadov, Abdukhalil; ,Control of non-standard dynamic objects
with the method of adaptation according to the misalignment based on neural
networks,International Journal,8,9,,2020
[6].
Kadirov, YB; Boybutayev, SB; Samadov, AR; ,MATHEMATICAL MODELING
OF A BALL MILL IN GMZ-2 NGMK BASED ON THE DIFFUSION
MODEL,"Chemical Technology, Control and Management",2020,5,46-53,2020
[7].
Kadirov Y; Samadov A; Rahimova M; ,MONITORING OF
DYNAMIC
CHARACTERISTICS OF THE CONTROL SYSTEM IN GREENHOUSES, Eurasian
Union Scientists,,,7- 9,2021
[8].
Самадов А.Р. МОДЕЛИРОВАНИЕ ПРОЦЕССА ФУНКЦИОНИРОВАНИЯ
МИКРОКЛИМАТА ТЕПЛИЦЫ НА ОСНОВЕ НЕЧЕТКОЙ ЛОГИКИ В
УСЛОВИЯХ НЕОПРЕДЕЛЕННОСТЕЙ / Евразийский Союз Ученых/ № 4
(97)/2022 Том 1, 12-18с.
[9].
Jumaev, OA; Sayfulin, RR; Samadov, AR; Arziyev, EI; Jumaboyev, EO; ,Digital
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–1_ июл–2025
52
2181-
3187
control systems for asynchronous electrical drives with vector control principle,IOP
Conference Series: Materials Science and Engineering,862,3,032054,2020,IOP
Publishing
[10].
Jumaev, OA; Sayfulin, RR; Samadov, AR; Arziyev, EI; Jumaboyev, EO;
,Methods for the Synthesis of Digital Controllers for an Asynchronous Brushless
Motor,New Visions in Science and Technology Vol. 945-53,2021
