ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–8_ июня–2025
189
2181-
3187
BULUTLI TEXNOLOGIYALAR VA ULARNING AXBOROT
TEXNOLOGIYALARIDAGI O‘RNI
Rustamova Shaxnoza Kodiraliyevna
Farg’ona Shahar 1-sonli politexnikum
informatika fani o’qituvchisi.
Annotatsiya:
Ushbu maqolada bulutli texnologiyalarning zamonaviy axborot
texnologiyalaridagi ahamiyati, afzalliklari, turlari va qo‘llanilish sohalari tahlil
qilinadi. Maqolada shuningdek, bulutli xizmatlarning turlari (IaaS, PaaS, SaaS),
xavfsizlik masalalari hamda O‘zbekiston IT sohasi kontekstida qo‘llanilishi yoritilgan.
Kalit so’z:
Bulutli texnologiya, Gmail, Google Drive, Dropbox, OneDrive,
Amazon Web Services (AWS), Microsoft Azure, Google Cloud, my.gov.uz, Google
Workspace for Education, Moodle.
So‘nggi yillarda axborot texnologiyalarining rivojlanishi bilan bir qatorda,
bulutli hisoblash (cloud computing) tizimlari kundalik hayot va biznesda tobora
kengroq qo‘llanila boshladi. An’anaviy server infratuzilmasi o‘rnini bulutli
platformalar egallamoqda. Bu o‘zgarish IT xizmatlaridan foydalanish, ularni
boshqarish va ularga kirishni tubdan o‘zgartirib yubordi.
Bulutli texnologiya — bu internet orqali masofaviy serverlar orqali ma’lumotlarni
saqlash, boshqarish va qayta ishlash imkonini beruvchi xizmatlar majmuidir.
Foydalanuvchilar o‘z qurilmalarida og‘ir dasturlarni o‘rnatmasdan, bulut orqali zarur
xizmatlardan foydalanishi mumkin.
Masalan:Gmail, Google Drive, Dropbox, OneDrive — keng tarqalgan bulutli
xizmatlardir.
Bulutli platformalar foydalanuvchiga istalgan joydan ma’lumotlar bilan ishlash
imkonini beradi.
Bulutli xizmatlar turlari
a) IaaS (Infrastructure as a Service)
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–8_ июня–2025
190
2181-
3187
Bu modelda foydalanuvchi virtual serverlar, xotira, tarmoq resurslarini
masofadan
ijaraga
oladi.
Misollar: Amazon Web Services (AWS), Microsoft Azure, Google Cloud.
b) PaaS (Platform as a Service)
Dasturchilar uchun platforma. Ular o‘z ilovalarini yaratishi, sinab ko‘rishi va
joylashtirishi
mumkin.
Misollar: Heroku, Google App Engine.
c) SaaS (Software as a Service)
Foydalanuvchilar internet orqali dasturiy ta’minotdan foydalanadi. O‘rnatish
talab
qilinmaydi.
Misollar: Google Docs, Zoom, Canva, Microsoft 365.
Bulutli texnologiyalarning afzalliklari:
Moslashuvchanlik: Resurslar tez kengaytiriladi yoki qisqartiriladi.
Tejamkorlik: Maxsus server xarajatlari kamayadi.
Hamma joyda mavjudlik: Internet orqali istalgan joyda ishlash mumkin.
Avtomatik yangilanish: Dasturlar avtomatik tarzda yangilanadi.
Ma’lumotlarni tiklash: Zaxira nusxalari tufayli ma’lumot yo‘qolish xavfi
kamayadi.
Bulutli texnologiyalarning kamchiliklari:
Xavfsizlik muammolari: Ma’lumotlar boshqa serverlarda saqlanadi — bu
maxfiylikka tahdid soladi.
Internetga bog‘liqlik: Bulutli xizmatlar doimiy internetga ehtiyoj sezadi.
Nazorat cheklovi: Foydalanuvchi server ustidan to‘liq nazoratga ega emas.
O‘zbekiston kontekstida bulutli texnologiyalar
O‘zbekiston hukumati raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish maqsadida "Elektron
hukumat", "Raqamli O‘zbekiston — 2030" kabi dasturlarni yo‘lga qo‘ygan. Ushbu
tashabbuslar doirasida:
Davlat xizmatlari my.gov.uz portali orqali bulutli asosda taqdim etilmoqda.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–8_ июня–2025
191
2181-
3187
Ko‘plab oliy o‘quv yurtlari va korxonalar Google Workspace va Microsoft 365
kabi xizmatlardan foydalanmoqda.
2023-yilda UZCLOUD milliy bulut platformasi ishga tushirildi.
Bulutli texnologiyalar kelajagi
Sun’iy intellekt bilan integratsiya qilinishi.
IoT (Internet of Things) qurilmalari bilan bog‘lanish.
Bulutli xavfsizlik texnologiyalarining takomillashuvi.
Kichik va o‘rta bizneslar uchun yangi imkoniyatlar.
Bulutli texnologiyalarning asosiy xususiyatlari
Xususiyat
Tavsifi
Moslashuvchanlik
(Scalability)
Bulutli
xizmatlar
avtomatik
tarzda
o‘zgaruvchan
talabga
moslashadi.
To‘lov bo‘yicha foydalanish
(Pay-as-you-go)
Faqat foydalanilgan resurslar
uchun to‘lov amalga oshiriladi.
Ko‘p
foydalanuvchilik
(Multi-tenancy)
Bir nechta foydalanuvchi bitta
platformada birgalikda ishlay oladi.
Avtomatlashtirilgan
xizmatlar
Zaxiralash, xizmat yangilanishi,
monitoring
avtomatik
amalga
oshiriladi.
Bulutli texnologiyalar qanday sohalarda qo‘llaniladi?
Ta’limda:Google Classroom, Microsoft Teams orqali onlayn darslar.
Elektron baholash tizimlari va zaxira saqlash imkoniyatlari.
Tibbiyotda:Tibbiy yozuvlarni bulutda saqlash.Onlayn konsultatsiyalar va sog‘liq
monitoringi.
Moliyaviy sohada:Bulutda ishlovchi bank tizimlari (Core Banking).
Bulut orqali ma’lumotlar zaxirasi va tahliliy xizmatlar.
Elektron tijoratda:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–8_ июня–2025
192
2181-
3187
Amazon, AliExpress kabi gigantlar barcha xizmatlarni bulutga joylashtirgan.
Trafik o‘zgarishiga moslashuvchan xizmat ko‘rsatish imkoniyati.
Bulutli texnologiyalarning xavfsizligi
Shifrlash (Encryption): Ma’lumotlar uzatish va saqlash jarayonida kodlanadi.
Ko‘p bosqichli autentifikatsiya: Foydalanuvchining xavfsiz kirish darajasini
oshiradi.
Zaxira nusxalar: Ma’lumotlar doimiy ravishda nusxalanib, turli joylarda
saqlanadi.
ISO/IEC 27001: Bu xavfsizlikka oid xalqaro standart bulut provayderlari uchun
muhim hisoblanadi.
O‘zbekistonda bulutli texnologiyalarning rivoji
UZCLOUD (Milliy bulut platformasi)
2023-yildan boshlab O‘zbekistonda faoliyat yuritmoqda.
Davlat va xususiy tashkilotlarga IT infratuzilmani taklif etadi.
Bulutli saqlash, server xizmati, virtual ish joyi, elektron pochta, backup xizmatlari
ko‘rsatadi.
Oliy ta’lim tizimida:
Ko‘plab universitetlar Google Workspace for Education, Moodle
platformalaridan foydalanmoqda.
Bulutli texnologiyalar asosida onlayn imtihonlar, sinovlar va fan resurslari
saqlanmoqda.
Elektron hukumat:
Fuqarolar my.gov.uz orqali hujjat topshirish, to‘lovlar, arizalar bilan bulutli tizim
orqali ishlay oladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
:
1.
Mell, P., & Grance, T. (2011).
The NIST Definition of Cloud Computing
.
National Institute of Standards and Technology.
2.
"Raqamli O‘zbekiston – 2030" strategiyasi.
www.lex.uz
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–8_ июня–2025
193
2181-
3187
3.
Amazon Web Services: aws.amazon.com
4.
Microsoft Azure: azure.microsoft.com
5.
Google Cloud Platform: cloud.google.com
