Авторы

  • Shirinova Nilufar Djabbarovna

DOI:

https://doi.org/10.71337/inlibrary.uz.esiiw.121261

Ключевые слова:

predmetlik ma’nosi belgi-xususiyat ma’nosi morfologik usul tugal va notugal shakllar infinitiv gerundiy sifatdosh 1 sifatdosh 2 inparallel darajalanish interparallel darajalanish.

Аннотация

Mazkur maqolada ingliz tili fe’llarida predmetlik va belgi-xususiyat 
ma’nolarining morfologik usul asosida farqlanishi masalasi tahlil etilgan bo‘lib, tugal 
va notugal shakllar tahlilga tortilgan. 


background image

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №-71

Часть–8_ июня–2025

140

2181-

3187

INGLIZ TILI FE’LLARIDA PREDMETLIK VA BELGI-XUSUSIYAT

MA’NOLARINING MORFOLOGIK USUL ASOSIDA FARQLANISHI

Shirinova Nilufar Djabbarovna

O‘zbekiston Respublikasi Jamoat xavfsizligi

universiteti Tillarni o‘rganish kafedrasi dotsenti, filol.f.n.

Annotatsiya

: Mazkur maqolada ingliz tili fe’llarida predmetlik va belgi

-xususiyat

ma’nolarining

morfologik usul asosida

farqlanishi masalasi tahlil etilgan bo‘lib,

tugal

va notugal shakllar tahlilga tortilgan.

Kalit so‘zlar:

predmetlik

ma’nosi,

belgi-

xususiyat ma’no

si, morfologik usul, tugal

va notugal shakllar, infinitiv, gerundiy, sifatdosh 1, sifatdosh 2, inparallel darajalanish,

interparallel darajalanish.

Fe’llarning leksik-derivatsion tizimda attributiv va substantiv ma’nolarni

farqlashga alohida ixtisoslashmaganligiga qaramay, morfologik sath mazkur diskret

semantikani ifodalash uchun keng imkoniyatlar eshigini ochadi: ingliz tilida fe’llarning

grammatik sinflari PM va BXMni inparallel darajalab farqlashda faol ishtirok etadi.

Tahlilni dastlab fe’l shakllaridan boshlasak. Ingliz tilida “dinamik harakat”ni

bildiruvchi mazkur birliklar: finite forms (tugallangan, tugal shakllar) va the non-finite

forms (tugallanmagan, notugal shakllar)ga bo‘linadi. Notugal shakllarning o‘zi o‘z

ichida yana: infinitive (infinitiv), gerund (gerundiy), participle I (sifatdosh 1),

participle II (sifatdosh 2))larga ajratiladi.

O‘z-o‘zidan Finite forms (Tugal shakllar) ish-harakatning (resp. kuchaytirma

belgi-xususiyat ma’nosining) tugallanganligi, kuchli predikatsiyaning namunasi bo‘la

olishi – shaxs, son, zamon, nisbat, mayl, aspekt kabilar haqida (

Reena reached home

after 7 p.m.; Henry likes to read adventure novels

1

.

), o‘zidan tashqarida bo‘lsa-da,

“ovoz chiqargan manba” (A.Forobiy) haqida muayyan ma’lumotlar bera olishi bilan

PMdan BXMga qarab rivojlanadigan darajalanish sirasining bosh nuqtasini egallaydi.

1

https://byjus.com/english/finite-verbs


background image

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №-71

Часть–8_ июня–2025

141

2181-

3187

Odatda gap tarkibida predikativ yoki hol, ba’zan esa aniqlovchi vazifalarida

kela oladigan, notugal ish-harakat ko‘rsatkichi bo‘lgani bilan ravishlar yoki

ravishdoshlar kabi “dinamik jarayon” attributi (tarzi, sifati, belgisi) sifatida

gavdalanadigan Participle II (Sifatdosh 2) (

spoken, drunk, driven, played, cracked

) esa

BXMning tugal shakl/kesimlik shaklidan keyingi eng kuchli a’zosiga aylanadi.

Sifatdoshlar ustida ko‘plab tadqiqotlar olib borgan olimlar, jumladan, taniqli germanist

Ana Elvira Ojanguren Lopezning o‘rganishlariga tayangan holda ayta olamizki,

sifatdoshlarning bu turi qadimdan kuchli sifatlovchi sifatida til tizimidan muhim o‘rin

egallab kelmoqda.

Ingliz tilidagi sifatdoshning yana bir turi – Participle I (Sifatdosh 1) bo‘lib, u

ham PM va BXM ma’nolarini farqlab darajalash munosabatida alohida orin tutadi.

Binobarin, mazkur birliklar shakli jihatdan gerundiyga yaqin tursa-da, ma’nosi va

vazifalari jihatdan sifat, ravish, fe’llarga yaqin turishi, sintaktik imkoniyatlari asosan

(sifatlovchi) aniqlovchi (

Who is this crying boy?

), hol (

I always sing while cleaning the

house

), predikativ (

Jack is studying now

)ni o‘z ichiga olgani, ya’ni bevosita “dinamik

belgi” va “dinamik belgi belgisi”, “predmet belgisi” kabi “turkum ma’nolar”ni

berishga ixtisoslashganligi bilan ham BXM namoyandasi sifatida aloqaga kirishadi.

Notugal predikativ shakllardan yana biri Infinitive (Infinitiv) fe’llardan hosil

qilinib, otlarga yaqin turishi (resp. otga xos leksik, morfologik va sintaktik valentlikka

ega bo‘lishi) barchaga ma’lum bo‘lib, u ham mazkur masalada o‘ziga xos yechimni

taklif qila oladi: morfologik jihatdan shaxssiz tur sanalgani bilan ular o‘z semantikasida

yashirin PM asosida morfologik jihatdan boy imkoniyatlarga, ya’ni substantiv

birliklarga xos grammatik pozitsiyalar (nisbatan keng muchalanuvchanlikka egalik:

To

believe you was the greatest mistake

– ega;

I’m happy to be here

– to‘ldiruvchi;

I was

too disappointed to continue working

– hol;

I can’t play football

– predikativning bir

qismi, kesim)ga egaligini namoyish qiladi. Shuning uchun biz to‘laqonli ishonch bilan

fe’lning mazkur harakat nomi shaklini PMga o‘sish dinamikasida yuqori sathda

joylashtira olamiz (qarang: III bob….).


background image

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №-71

Часть–8_ июня–2025

142

2181-

3187

Va nihoyat fe’ldan agglyutinativ, ya’ni qo‘shimcha qo‘shish yo‘li orqali

yasalib,

otlarga yaqin turadigan, leksik-grammatik jihatdan PMni ifodalashga xoslangan

morfologik birlik – Gerund (Gerundiy) mazkur ishda PM va BXM sinkretizmini

farqlashda PMning yorqin indikatori bo‘lib harakatlanadi. Ma’nosi bilan infinitivlarga

juda yaqin turuvchi, ammo morfologik va sintaktik imkoniyatlariga ko‘ra

infinitivlardan ancha boy tizimga ega (gerundiylarning otga xos kelishik, ko‘plik va

artikllarni olishini, shuningdek, gap tizimida cheklanmagan muchalanuvchanlikka

egaligini eslaylik) gerundiylar PM va BXMni gradual ajratish zanjirida oxirgi qutbni

egallaydi.

Yuqorida aytilgan munosabat ko‘rinishini quyidagi chizmada ifodalash

maqsadga muvofiq:

PMga ishoraning o‘sib borishi

Finite forms ~ Participle II ~ Participle I ~ Gerund

BXMga ishoraning o‘sib borishi

1-rasm. Ingliz tili

fe’l

larida PM va BXMni morfologik usulda farqlash inparallel

darajalanish qatori

Ko‘rinadiki, inglizcha fe’llarda PM va BXMni morfologik usulda farqlash

inparallel darajalanish zanjiri o‘zbek tilidagi inparallel variantdan qisman bo‘lsa-da,

farq qiladi: o‘zbek tilida harakat nomi harakat-holatni predmetlik, alohida mavjudlik

sifatida atab, nomlab kelishi sababli otlarga xos grammatik ko‘rsatkichlarni qabul qila

olishi va gapda otga xos vazifalarni bajarishi kuzatilsa, ingliz tilida bu vazifani –

gerundiy maksimal darajada amalga oshira oladi:

1-jadval


background image

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №-71

Часть–8_ июня–2025

143

2181-

3187

Ingliz tili

fe’l

larida PM va BXMni morfologik usulda farqlash interparallel

darajalanish qatorlari

O‘zb.

Harakat nomi ~ Sifatdosh ~ Ravishdosh ~ Kesimlik shakli

Ing.

Gerund ~ Participle I ~ Participle II ~ Finite forms

Foydalanilgan adabiyotlar

Shahnoza, A. (2022). PROFILAKTIKA INSPEKTOR TALABALАRIDA MUSTAQIL

TAʼLIMNI RIVOJLANTIRISH.

Aripova, S. (2022). PROFILAKTIKA INSPEKTOR TALABALАRIDA MUSTAQIL

TAʼLIMNI RIVOJLANTIRISH.

Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social

sciences

,

2

(Special Issue 20), 587-591.

Aripova, S. (2020). THE PROBLEMS OF APPLYING DIFFERENT METHODS TO THE

INDEPENDENT LEARNING PROCESS.

European Journal of Research and Reflection in

Educational Sciences Vol

,

8

(12).

Abduazizovna,

P.

Z.

(2022).

TАLIM

TIZIMIDА

«ASSESSMENT» HАMDА

«EVALUATION» TUSHUNCHАLАRI VА ULАRNING FАRQI (The concepts of" assessment"

and" evaluation" in the education system and their differences).

Abduazizovna, P. Z., & Lazokat, I. (2025, March). STRATEGIES FOR PROVIDING

EFFECTIVE FEEDBACK IN TEACHING ENGLISH. In

International Conference on Modern

Science and Scientific Studies

(pp. 226-232).

Abduazizovna, P. Z., & Ikanova, L. (2025, March). FEEDBACK AS A TOOL FOR

MOTIVATION IN LANGUAGE LEARNING. In

International Conference on Modern Science and

Scientific Studies

(pp. 233-240).

Abduazizovna, P. Z., & Lazokat, I. (2025). ASSESSMENT FOR LEARNING AND ITS

BENEFITS.

JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS

,

73

(2), 337-343.

Abduazizovna, P. Z. (2025, March). DIDACTIC FUNDAMENTALS OF IMPROVING

LEXICAL COMPETENCE (B2 LEVEL). In

International Educators Conference

(pp. 135-142).

Shirinova, N. (2024). DEVELOPING COGNITIVE ACTIVITY OF CADETS IN THE

PROCESS OF TEACHING ENGLISH.

ОБРАЗОВАНИЕ И НАУКА В XXI ВЕКЕ

, (54-4).

Ширинова, Н., & Ширинова, Н. (2022). ПОВЫШЕНИЕ ПОЗНАВАТЕЛЬНОЙ

АКТИВНОСТИ КУРСАНТОВ ЭКОНОМИЧЕСКОГО НАПРАВЛЕНИЯ НА УРОКАХ

АНГЛИЙСКОГО ЯЗЫКА.

Gospodarka i Innowacje.

,

24

, 744-746.


background image

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №-71

Часть–8_ июня–2025

144

2181-

3187

Shirinova, N. D., & Shirinova, N. D. (2023). LISONIY PARALLELIZM HODISASIGA

DOIR.

Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences

,

3

(1), 51-56.

Shirinova, N. D., & Davlatova, M. K. MORPHOLOGICAL WAY OF DIFFERENTIATION OF

SUBSTANCE AND ATTRIBUTIVE MEANINGS IN THE LANGUAGE SYSTEM.

ILMIY

ХABARNOMA. НАУЧНЫЙ ВЕСТНИК Учредители: Андижанский государственный

университет им. ЗМ Бабура,(1)

, 86-89.

Shirinova,

N.

(2018).

ORGANIZATION

OF

THE

ENGLISH

TEACHING

PROCESS.

Irrigatsiya va Meliоratsiya

, (2), 61-64.

Nilufar, S., Nargiza, S., & Nosir, R. (2023). Study of the gradual relations in differentiation of

substance and attributive meanings in the english and uzbek languages.

Tulkin, S., Nargiza, S., & Nilufar, S. (2022). ANALYSIS OF THE TRANSLATION OF

ZAHIRIDDIN BABURS POEMS.

CURRENT RESEARCH JOURNAL OF PHILOLOGICAL

SCIENCES

,

3

(02), 42-48.

INGLIZ TILI FE’LLARIDA PREDMETLIK VA BELGI-

XUSUSIYAT MA’NOLARINING MORFOLOGIK USUL ASOSIDA

FARQLANISHI

Djabarovna, S. N. (2021). Synonymous pairs of lexical units.

ACADEMICIA: AN

INTERNATIONAL MULTIDISCIPLINARY RESEARCH JOURNAL

,

11

(2), 910-913.

Ширинова, Н. (2010). Ўзбек тилида предметлик ва белги-хусусият маъноларини фарклаш

воситалари: Филол. фан номз.... дисс.

Shirinova, N. D. (2006). The expression of the relation of substance and attribute in the language

system.

The Problems of Philology and Methodics.–Bukhara

, 98-101.

Darvishova, G. K. (2023). SHARLOTTA BRONTE IJODIDA AYOLNING IJTIMOIY

MAVQEI.

Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences

,

3

(1), 57-67.

Kenjabayevna, D. G. (2025). IMPROVING STUDENTS’READING ABILITY IN TEACHING

ENGLISH.

JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS

,

72

(1), 272-276.

Kenjabayevna, D. G. (2025, March). THE IMPORTANCE OF GRAMMAR GAMES IN

TEACHING ENGLISH. In

International Educators Conference

(pp. 107-115).

Дарвишова, Г. К. (2022). ШАРЛОТТА БРОНТЕ АСАРЛАРИДА БАДИИЙ

МАҲОРАТ.

Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences

,

2

(Special

Issue 26), 754-757.

Kenjabayevna, D. G. (2025, March). CLASSROOM BEHAVIOR IS A MANAGEMENT

ISSUE. In

International Conference on Modern Science and Scientific Studies

(pp. 220-225).


background image

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №-71

Часть–8_ июня–2025

145

2181-

3187

Abduazizovna, P. Z., & Lazokat, I. (2025). ASSESSMENT FOR LEARNING WITH

ARTIFICIAL INTELLIGENCE.

JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS

,

73

(2), 330-336.

Иканова, Л. (2025, March). ОПРЕДЕЛЕНИЕ ПРАВ ОСУЖДЕННЫХ И ЛИШЕННЫХ

СВОБОДЫ ЛИЦ В РЕСПУБЛИКЕ УЗБЕКИСТАНБ И ИХ ВНЕДРЕНИЕ В ПРАКТИКУ.

In

International Educators Conference

(pp. 116-120).

Ikanova, L. S. Q. (2024). SUDLANGAN SHAXSLAR VA MAHKUMLARNING XULQ

ATVORI VA QAYTA JINOYAT SODIR ETISHINI BARTARAF QILISHDA TA’LIMNING

TA’SIRI (AQSH TAJRIBASI MISOLIDA).

Oriental renaissance: Innovative, educational, natural

and social sciences

,

4

(1), 433-439.

Ikanova, L. S. (2019). The impact of materials development, critical pedagogy and lgbt’s issue

on the language planning and policy.

Вестник педагогики: наука и практика

, (48), 68-70.

Khasanova, D., Ulmasbaeva, M., & Ikanova, L. (2019). IT IS TIME TO CHANGE THE

SUBJECT MATTER OF ENGLISH AT VOCATIONAL COLLEGE.

EPRAInternational Journal of

Multidisciplinary Research

, 48-52.

Sayyora, I. (2025, April). TEACHING BASIC CEFR AND IELTS SKILLS TO CADETS IN A

MILITARY SETTING. In

International Educators Conference

(pp. 199-204).

Sayyora, I. (2025, April). CASE STUDIES ON TEACHING ENGLISH TO CADETS:

METHODS FOR CEFR AND IELTS IN A MILITARY SETTING. In

International Educators

Conference

(pp. 241-246).

Sayyora, I. (2025). INTEGRATING INNOVATIVE TECHNOLOGIES TO ENHANCE

CADETS'LINGUISTIC

COMPETENCE

THROUGH

BLENDED

LEARNING

IN

UZBEKISTAN'S CEFR AND IELTS PREPARATION.

JOURNAL OF NEW CENTURY

INNOVATIONS

,

73

(2), 325-329.

Sayyora, I. (2025). INTEGRATING INNOVATIVE TECHNOLOGIES INTO ENGLISH

LANGUAGE

LEARNING

AND

CERTIFICATE

OBTAINING

FOR

CADETS

IN

UZBEKISTAN.

JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS

,

73

(2), 320-324.

Библиографические ссылки

Sayyora, I. (2025). INTEGRATING INNOVATIVE TECHNOLOGIES INTO ENGLISH

LANGUAGE LEARNING AND CERTIFICATE OBTAINING FOR CADETS IN

UZBEKISTAN. JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS, 73(2), 320-324.