ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–8_ июня–2025
134
2181-
3187
INGLIZ TILI FE’LLARIDA PREDMETLIK VA BELGI-XUSUSIYAT
MA’NOLARINING LEKSIK-SEMANTIK USUL ASOSIDA FARQLANISHI
Shirinova Nilufar Djabbarovna
O‘zbekiston Respublikasi Jamoat xavfsizligi
universiteti Tillarni o‘rganish kafedrasi dotsenti, filol.f.n.
Annotatsiya
: Mazkur maqolada ingliz tili fe’llarida predmetlik va belgi
-xususiyat
ma’nolarining l
eksik-semantik usul asosida
farqlanishi masalasi tahlil etilgan bo‘lib,
ingliz tilidagi notional,
seminotional,
impersonal verbs tahlilga tortilgan.
Kalit so‘zlar:
predmetlik
ma’nosi,
belgi-
xususiyat ma’no
si, leksik-semantik usul,
notional verbs, seminotional verbs, impersonal verbs, inparallel darajalanish,
interparallel darajalanish.
Predmetlik (PM) va belgi-xususiyat ma’nolari (BXM)ning farqlanishi
fe’llarda eng yuqori darajaga ko‘tariladi – fe’llar dinamik belgini, holatni ifodalashga
morfologik jihatdan ixtisoslashgan so‘z turkumi ekanligi bilan ajralib turadi.
Fe’llarning ichki lug‘aviy-ma’noviy guruhlarida predmetlik va belgi-xususiyat
ma’nolarini farqlash belgisiga ko‘ra darajalanish siralarini ajratish mumkin emas,
barcha turdagi fe’llar mohiyatan bir turdagi ma’noga – dinamik belgini ifodalashga
ixtisoslashgan. Lekin fe’llarda predmetlikka ishora tamoman boshqa yo‘nalishda:
a) semantik-sintaktik valentlik yo‘nalishida;
b) ixtisoslashgan morfologik shakllar (harakat nomi, sifatdosh, ravishdosh,
kesimlik shakli)ning mavjudligida namoyon bo‘ladi.
Predmetlikka ishoraning valentlik orqali voqelanishi shundan iboratki, o‘zbek
tilida shaxssiz fe’l yo‘q. Istagan fe’l harakatning bajaruvchisi – agens valentligiga ega.
Agens esa, Abu Nasr Forobiy ta’biri bilan aytganda, “ovoz chiqargan manba”, ya’ni
predmetlik (fe’l nimaningdir dinamik belgisini ifodalab kelayotganligi) mohiyatiga
ega. Turkiy fe’llarning bu xususiyati 50-yillardayoq S.N.Ivanov tomonidan mufassal
sharhlangan edi va professor R.Rasulovning o‘zbek tilida agens valentligiga
bag‘ishlangan tadqiqotida atroflicha tahlil etildi. Lekin fe’llarda agens valentligi orqali
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–8_ июня–2025
135
2181-
3187
predmetlikka ishora otlarda belgi-xususiyatga ishora, sifatlarda predmetlikka
ishoradan tubdan farq qiladi. Chunki otlarda belgi-xususiyatga ishora predmetlikning
“majmuyi asmo’ va sifot” ekanligi bilan, sifatlarda predmetlikka ishora sifatlar
“turkum ma’nosi”ning “predmet belgisi” ekanligi bilan uzviy bog‘liqdir. Fe’llarda esa
predmetlikka ishora u qadar yorqin emas. Fe’l ifodalaydigan harakat-holatning
tashuvchisi bo‘lgan predmet fe’ldan tashqarida. Shuning uchun u qo‘shimcha vositalar
orqali, chunonchi subyekt agensi (agens valentligi) bilan ifodalanadi va shu orqali
predmetlik ma’nosiga ishora qiladi.
Fe’llarda predmetlik ma’nosiga ishora ulardan tashqarida bo‘lganligi bois
fe’llarning ichki LMGlari ham, predmetlik va belgi-xususiyat ma’nolarining leksik-
derivatsion farqlanish usullari ham darajalanish siralarini berolmaydi – fe’lning
“ichi”da belgi-xususiyat va predmetlik ma’nolari nisbatiga ko‘ra darajalanish xos
emas. O‘zbek tilidagidan farqli ravishda ingliz tilidagi fe’llar o‘z semantikasidan kelib
chiqib, juda kam o‘rinlarda bo‘lsa-da, agens orqali predmetga ishora qilishda betakror
yechimni taklif qiladi: ingliz tilida semantik xarakteristikasiga ko‘ra guruhlanadigan
uch – notional verbs (leksik ma’noli fe’llar), seminotional verbs (yarim ma’noli fe’llar)
va impersonal verbs (shaxssiz fe’llar)ning o‘zi PM va BXMni diskretlash bo‘yicha
darajalanish munosabatlarini o‘rnatishi mumkin.
Bunda qator boshini – borliqdagi biror-bir harakat, holat, jarayonni atab,
nomlab, til tizimida lug‘aviy ma’noga ega bo‘lgan, gap tizimida mustaqil predikativ
munosabatni yaratib, kuchli belgi turi – “dinamik belgi”ni tashiydigan hamda asosan
hozirgi zamon, 3-shaxs shaklida agens (harakat bajaruvchisi) ma’nosini
voqelantiradigan, shunday bo‘lsa-da, barcha a’zolarini shu tendentsiyaga
bo‘ysundiradigan va shu orqali PMga kuchli ishora qiladigan – notional verbs (
to see,
to write
) joylashadi. Bunday birliklar nafaqat ingliz, balki o‘zbek va boshqa tillarga
ham xos bo‘lgan – “harakat bajaruvchisi, subyekt ma’nosini o‘zidan tashqarida”
ifodalash bilan birga tegishli o‘rinlarda o‘z mohiyatida yashirin semantik valentlikni
yuzaga chiqaradi:
She speaks English well. My sister lives in London.
Yana bir bor
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–8_ июня–2025
136
2181-
3187
ta’kidlab o‘tamizki, bunday leksik birliklarning barchasi agentlik ma’nosiga
xoslangan.
Siraning keyingi – BXM nisbatan chekingan/PM nisbatan yorqinlashgan
qismini ham semantik, ham grammatik valentligi jihatdan shaxs ma’nosiga kamroq
ishora qiladigan, undan ko‘ra dinamik belgining turli-tuman belgilarini, ya’ni harakat,
jarayonning qay tarzda, qanday shartlar (ixtiyoriylik, majburiyat, tavsiya, imkoniyat va
h.k.) asosida bajarilishini anglatishga ixtisoslashgan aksariyat yarim ma’noli fe’llar
(seminotional verbs):
can, may, should, could, would...
egallaydi. Ko‘rinadiki, bu
turdagi lug‘aviy unsurlar ma’noli fe’llardek yuz foiz agens haqida axborot berish emas,
balki, aksincha, barcha bajaruvchilar uchun umumiy belgi-xususiyat ma’nolarini
yuzaga chiqarishi bilan ajralib turadi.
PMni tobora qorong‘ulashtirib, BXMni yanada oydinlashtiradigan gradual
zanjirimizning oxirgi nuqtasida – “shaxssiz fe’l” nomi bilan to‘la-to‘kis intensiv
attributiv semantikaga ega – impersonal verbs joylashtirishimiz maqsadga muvofiq
bo‘ladi. Zero
rain, snow
kabi bu tip unsurlar muayyan agensga ega emasligi, gap
tarkibida formal ega bilan ishlatilganda ham (
It snows; It lightens
), tabiat, ruhiy faoliyat
va jarayonlarni subyektga ishorasiz holda o‘zgaruvchan belgi ma’nosini ro‘yobga
chiqara oladi.
Demak, ingliz tili fe’llarida PM va BXMni leksik-semantik usulda inparallel
farqlash dinamikasini quyida umumlashtirsa bo‘ladi:
PMga ishoraning o‘sib borishi
notional verbs
~
seminotional verbs
~
impersonal verbs
BXMga ishoraning o‘sib borishi
Takrorlab o‘tish joizki, bu hodisa tamomila xususiy, inparallel xarakterda
bo‘lib, o‘zbek tilida bunday imkoniyatning yo‘qligi, ya’ni shaxssiz fe’llarning yo‘qligi,
istagan fe’l harakatning bajaruvchisi – agens valentligiga egaligi; ingliz tilida esa,
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–8_ июня–2025
137
2181-
3187
aksincha, shaxssiz fe’llarning me’yoriyligi – PM va BXMni leksik-semantik yo‘l bilan
farqlashda tillararo interparallel aloqalarini taqdim qilishga imkon bermaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar
Shahnoza, A. (2022). PROFILAKTIKA INSPEKTOR TALABALАRIDA MUSTAQIL
TAʼLIMNI RIVOJLANTIRISH.
Aripova, S. (2022). PROFILAKTIKA INSPEKTOR TALABALАRIDA MUSTAQIL
TAʼLIMNI RIVOJLANTIRISH.
Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social
sciences
,
2
(Special Issue 20), 587-591.
Aripova, S. (2020). THE PROBLEMS OF APPLYING DIFFERENT METHODS TO THE
INDEPENDENT LEARNING PROCESS.
European Journal of Research and Reflection in
Educational Sciences Vol
,
8
(12).
Abduazizovna,
P.
Z.
(2022).
TАLIM
TIZIMIDА
«ASSESSMENT» HАMDА
«EVALUATION» TUSHUNCHАLАRI VА ULАRNING FАRQI (The concepts of" assessment"
and" evaluation" in the education system and their differences).
Abduazizovna, P. Z., & Lazokat, I. (2025, March). STRATEGIES FOR PROVIDING
EFFECTIVE FEEDBACK IN TEACHING ENGLISH. In
International Conference on Modern
Science and Scientific Studies
(pp. 226-232).
Abduazizovna, P. Z., & Ikanova, L. (2025, March). FEEDBACK AS A TOOL FOR
MOTIVATION IN LANGUAGE LEARNING. In
International Conference on Modern Science and
Scientific Studies
(pp. 233-240).
Abduazizovna, P. Z., & Lazokat, I. (2025). ASSESSMENT FOR LEARNING AND ITS
BENEFITS.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
,
73
(2), 337-343.
Abduazizovna, P. Z. (2025, March). DIDACTIC FUNDAMENTALS OF IMPROVING
LEXICAL COMPETENCE (B2 LEVEL). In
International Educators Conference
(pp. 135-142).
Shirinova, N. (2024). DEVELOPING COGNITIVE ACTIVITY OF CADETS IN THE
PROCESS OF TEACHING ENGLISH.
ОБРАЗОВАНИЕ И НАУКА В XXI ВЕКЕ
, (54-4).
Ширинова, Н., & Ширинова, Н. (2022). ПОВЫШЕНИЕ ПОЗНАВАТЕЛЬНОЙ
АКТИВНОСТИ КУРСАНТОВ ЭКОНОМИЧЕСКОГО НАПРАВЛЕНИЯ НА УРОКАХ
АНГЛИЙСКОГО ЯЗЫКА.
Gospodarka i Innowacje.
,
24
, 744-746.
Shirinova, N. D., & Shirinova, N. D. (2023). LISONIY PARALLELIZM HODISASIGA
DOIR.
Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences
,
3
(1), 51-56.
Shirinova, N. D., & Davlatova, M. K. MORPHOLOGICAL WAY OF DIFFERENTIATION
OF SUBSTANCE AND ATTRIBUTIVE MEANINGS IN THE LANGUAGE SYSTEM.
ILMIY
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–8_ июня–2025
138
2181-
3187
ХABARNOMA. НАУЧНЫЙ ВЕСТНИК Учредители: Андижанский государственный
университет им. ЗМ Бабура,(1)
, 86-89.
Shirinova,
N.
(2018).
ORGANIZATION
OF
THE
ENGLISH
TEACHING
PROCESS.
Irrigatsiya va Meliоratsiya
, (2), 61-64.
Nilufar, S., Nargiza, S., & Nosir, R. (2023). Study of the gradual relations in differentiation of
substance and attributive meanings in the english and uzbek languages.
Tulkin, S., Nargiza, S., & Nilufar, S. (2022). ANALYSIS OF THE TRANSLATION OF
ZAHIRIDDIN BABURS POEMS.
CURRENT RESEARCH JOURNAL OF PHILOLOGICAL
SCIENCES
,
3
(02), 42-48.
Djabarovna, S. N. (2021). Synonymous pairs of lexical units.
ACADEMICIA: AN
INTERNATIONAL MULTIDISCIPLINARY RESEARCH JOURNAL
,
11
(2), 910-913.
Ширинова, Н. (2010). Ўзбек тилида предметлик ва белги-хусусият маъноларини
фарклаш воситалари: Филол. фан номз.... дисс.
Shirinova, N. D. (2006). The expression of the relation of substance and attribute in the
language system.
The Problems of Philology and Methodics.–Bukhara
, 98-101.
Darvishova, G. K. (2023). SHARLOTTA BRONTE IJODIDA AYOLNING IJTIMOIY
MAVQEI.
Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences
,
3
(1), 57-67.
Kenjabayevna, D. G. (2025). IMPROVING STUDENTS’READING ABILITY IN
TEACHING ENGLISH.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
,
72
(1), 272-276.
Kenjabayevna, D. G. (2025, March). THE IMPORTANCE OF GRAMMAR GAMES IN
TEACHING ENGLISH. In
International Educators Conference
(pp. 107-115).
Дарвишова, Г. К. (2022). ШАРЛОТТА БРОНТЕ АСАРЛАРИДА БАДИИЙ
МАҲОРАТ.
Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences
,
2
(Special
Issue 26), 754-757.
Kenjabayevna, D. G. (2025, March). CLASSROOM BEHAVIOR IS A MANAGEMENT
ISSUE. In
International Conference on Modern Science and Scientific Studies
(pp. 220-225).
Abduazizovna, P. Z., & Lazokat, I. (2025). ASSESSMENT FOR LEARNING WITH
ARTIFICIAL INTELLIGENCE.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
,
73
(2), 330-336.
Иканова, Л. (2025, March). ОПРЕДЕЛЕНИЕ ПРАВ ОСУЖДЕННЫХ И ЛИШЕННЫХ
СВОБОДЫ ЛИЦ В РЕСПУБЛИКЕ УЗБЕКИСТАНБ И ИХ ВНЕДРЕНИЕ В ПРАКТИКУ.
In
International Educators Conference
(pp. 116-120).
Ikanova, L. S. Q. (2024). SUDLANGAN SHAXSLAR VA MAHKUMLARNING XULQ
ATVORI VA QAYTA JINOYAT SODIR ETISHINI BARTARAF QILISHDA TA’LIMNING
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–8_ июня–2025
139
2181-
3187
TA’SIRI (AQSH TAJRIBASI MISOLIDA).
Oriental renaissance: Innovative, educational, natural
and social sciences
,
4
(1), 433-439.
Ikanova, L. S. (2019). The impact of materials development, critical pedagogy and lgbt’s issue
on the language planning and policy.
Вестник педагогики: наука и практика
, (48), 68-70.
Khasanova, D., Ulmasbaeva, M., & Ikanova, L. (2019). IT IS TIME TO CHANGE THE
SUBJECT MATTER OF ENGLISH AT VOCATIONAL COLLEGE.
EPRAInternational Journal of
Multidisciplinary Research
, 48-52.
Sayyora, I. (2025, April). TEACHING BASIC CEFR AND IELTS SKILLS TO CADETS IN
A MILITARY SETTING. In
International Educators Conference
(pp. 199-204).
Sayyora, I. (2025, April). CASE STUDIES ON TEACHING ENGLISH TO CADETS:
METHODS FOR CEFR AND IELTS IN A MILITARY SETTING. In
International Educators
Conference
(pp. 241-246).
Sayyora, I. (2025). INTEGRATING INNOVATIVE TECHNOLOGIES TO ENHANCE
CADETS'LINGUISTIC
COMPETENCE
THROUGH
BLENDED
LEARNING
IN
UZBEKISTAN'S CEFR AND IELTS PREPARATION.
JOURNAL OF NEW CENTURY
INNOVATIONS
,
73
(2), 325-329.
Sayyora, I. (2025). INTEGRATING INNOVATIVE TECHNOLOGIES INTO ENGLISH
LANGUAGE
LEARNING
AND
CERTIFICATE
OBTAINING
FOR
CADETS
IN
UZBEKISTAN.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
,
73
(2), 320-324.