ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–7_ июня–2025
324
2181-
3187
FORSUNKANI TASHXISLASH
Qarshi tumani
2-son Politexnikum
Maxsus fan o’qituvchisi
Boratova Zuhra Adham qizi
Annotatsiya:
Mazkur
maqolada
dizel
dvigatellari
tizimining
asosiy
komponentlaridan biri hisoblangan forsunkalarning tuzilishi, ishlash prinsipi va
tashxislash jarayonlari yoritilgan. Forsunkalarning nosozligi dvigatelning ishlash
sifatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli zamonaviy tashxis usullari, ularning
afzalliklari va O‘zbekiston servis amaliyotidagi holatga alohida e’tibor qaratilgan.
Kalit so‘zlar:
forsunka, dizel dvigateli, tashxis, yoqilg‘i purkash, nosozlik,
servis texnologiyalari, aniqlik
Аннотация:
В данной статье рассматривается конструкция, принцип
работы и методы диагностики форсунок — одного из ключевых элементов
топливной системы дизельных двигателей. Неисправности форсунок напрямую
влияют на эффективность работы двигателя. Особое внимание уделяется
современным методам диагностики и состоянию сервисного обслуживания в
Узбекистане.
Ключевые слова:
форсунка, дизельный двигатель, диагностика, подача
топлива, неисправности, сервис, точность
Abstract:
This article explores the structure, working principle, and diagnostic
methods of fuel injectors, which are essential components of diesel engine systems.
Malfunctions in injectors directly impact engine performance. Special attention is
given to modern diagnostic techniques and the current state of service practices in
Uzbekistan.
Keywords:
injector, diesel engine, diagnostics, fuel injection, malfunction,
service technology, precision
Hozirgi davrda avtomobilsozlik sanoatining jadal rivojlanishi, ayniqsa, dizel
dvigatellarning samaradorligi va ekologik xavfsizligi bo‘yicha qo‘yilayotgan talablar
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–7_ июня–2025
325
2181-
3187
yoqilg‘i ta’minoti tizimi elementlariga bo‘lgan texnik yondashuvni tubdan qayta ko‘rib
chiqishni talab qilmoqda. Dizel dvigatellarining ishonchli va barqaror ishlashi, birinchi
navbatda, yoqilg‘ini silindrga aniq miqdorda va kerakli bosimda purkaydigan
forsunkalarning holatiga bog‘liqdir.
Forsunka (yoqilg‘i purkagichi) — bu yoqilg‘ini yuqori bosim ostida dvigatel
silindriga optimal tarqatishni amalga oshiruvchi mexanizm bo‘lib, uning to‘g‘ri
ishlashi yonilg‘ining to‘liq yonishini, is gazlari chiqindilarining kamayishini hamda
dvigatelning umumiy samaradorligini belgilaydi. Shu bois, forsunkalarning holatini
to‘g‘ri tashxislash va nosozliklarni erta aniqlash avtomobil ekspluatatsiyasi va texnik
xizmat ko‘rsatish sohasining muhim vazifasiga aylangan.
O‘zbekiston servis markazlarida bu boradagi yondashuvlar asosan an’anaviy
sinov usullariga tayanadi. Ammo xalqaro tajriba zamonaviy elektron sinov stendlari,
optik va akustik datchiklar asosida yuqori aniqlikdagi tashxislash imkonini
berayotganini ko‘rsatmoqda.
Mazkur maqolada forsunkalarning konstruktiv xususiyatlari, ularning
diagnostika usullari, mavjud servis yondashuvlari, shuningdek, xalqaro tajriba asosida
solishtirma tahlil keltiriladi.
1. Forsunkalarning vazifasi va ishlash prinsipi
Forsunka — bu dizel dvigatelining yoqilg‘i ta’minoti tizimidagi asosiy element
bo‘lib, uning vazifasi yoqilg‘ini silindrga yuqori bosimda, aniq miqdorda va ma’lum
vaqt oralig‘ida purkashdir. Bu jarayon yonilg‘ining havoga maksimal darajada
aralashishini, natijada to‘liq yonishini va minimal chiqindi gazlar ajralishini
ta’minlaydi.
Forsunkalar quyidagi asosiy qismlardan tashkil topgan:
•
Yuqori bosimli yoqilg‘i kirish quvuri
•
Prujinali igna-mexanizm
(purkashni ochish/yopish uchun)
•
Korps
(korpus) va
ko‘ndalang kanal
•
Raspryskivatel (purkagich uchi)
Dizel dvigatellarida qo‘llaniladigan forsunkalar odatda ikki turga bo‘linadi:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–7_ июня–2025
326
2181-
3187
•
Oddiy mexanik forsunkalar
– bosim bilan ishlaydi, boshqaruv
avtomatik emas;
•
Elektromagnitli yoki piezoelektrik forsunkalar
– Common Rail tizimi
asosida, boshqaruvi elektron blok orqali amalga oshiriladi.
2. Forsunkalardagi asosiy nosozlik turlari
Nazariy jihatdan, forsunkalarning ishlamay qolishiga olib keladigan sabablar
quyidagilardir:
•
Yopishib qolgan igna
– prujina kuchi yetarli bo‘lmasa yoki karbon
qoldiqlari tufayli purkash mexanizmi ishlamay qoladi;
•
Yoqilg‘i oqishi
– plomba halqalarning eskirishi yoki igna va o‘rindiq
orasidagi eskirish natijasida yuzaga keladi;
•
Noaniq purkash shakli
– purkash uchi (raspryskivatel) teshiklarining
ifloslanishi yoki deformatsiyasi tufayli;
•
Keçikkan ochilish bosimi
– yoqilg‘i tizimidagi umumiy bosim
pasayganda yoki prujina zaiflashganda ro‘y beradi;
•
Elektr boshqaruv moduli (EDU) bilan bog‘liq muammolar
– elektron
boshqaruvdagi forsunkalarda keng tarqalgan.
3. Tashxislashning nazariy yondashuvlari
Forsunkalarning texnik holatini aniqlashda quyidagi asosiy tashxislash usullari
qo‘llaniladi:
•
Gidravlik testlash
– maxsus stendlar yordamida purkash bosimi va shakli
aniqlanadi;
•
Elektr impul’slar orqali sinov (piezo va elektromagnitli turlarda)
–
boshqaruv signallari va javob reaksiyasi o‘lchanadi;
•
Vizual kuzatuv
– purkashning shakli, simmetriyasi va atomizatsiya
darajasi baholanadi;
•
Oqish sinovi
– purkagich va ignaning oraliq bo‘shliqlarida yoqilg‘i
sızıntisi mavjudligini aniqlaydi;
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–7_ июня–2025
327
2181-
3187
•
Akustik datchiklar bilan testlash
– igna harakatining tovushi asosida
ishlash to‘g‘riligini aniqlash (zamonaviy yondashuv).
1. O‘zbekistondagi servis markazlarida mavjud holat
O‘zbekiston avtomobil servis tizimida, ayniqsa, qishloq xo‘jaligida keng
qo‘llanilayotgan dizel texnikalarining servis ko‘rsatkichlari ko‘p hollarda eskirgan
usullar va inson tajribasiga bog‘liq tarzda amalga oshiriladi. Forsunkalarni
tashxislashda quyidagicha holatlar kuzatilmoqda:
•
Mexanik tashxislash stendlari
(ko‘p hollarda Rossiya yoki Xitoy ishlab
chiqaruvchilari): faqatgina purkash bosimini va purkash shaklini kuzatish
imkonini beradi.
•
Nosozliklar ko‘p hollarda vizual tekshiruvga bog‘liq
: bu esa noaniqlik
va subyektiv baholashni keltirib chiqaradi.
•
Zamonaviy elektron tashxislash vositalari yetarli emas
, yoki
mavjudlari eskirib qolgan.
•
Mutaxassislar ko‘pincha
“ekspert fikriga”
asoslanib ta’mirlash qarorini
qabul qiladilar, bu esa aniq tashxisga to‘liq kafolat bermaydi.
2023-yil yakunlari bo‘yicha O‘zbekiston Avtosanoat va Transport xizmatlari
agentligining hisobotiga ko‘ra, mavjud servis markazlarining atigi
15–18%
qismida
zamonaviy tashxislash uskunalari joriy qilingan, qolganlari mexanik yoki yarim
avtomatik tarzda ishlaydi.
2. Xalqaro tajriba: Germaniya, Yaponiya va Janubiy Koreya
Rivojlangan davlatlarda, xususan
Germaniya
,
Yaponiya
va
Janubiy Koreya
da
forsunkalarni tashxislashda quyidagi zamonaviy yondashuvlar qo‘llaniladi:
•
Common Rail diagnostika stendlari
(Bosch EPS 708, Delphi
Hartridge): real vaqt rejimida purkash bosimi, hajmi, simmetriyasi, impuls
javoblari va hatto yoqilg‘i tomchilari sonini aniqlaydi.
•
Piezoelektrik boshqaruvli datchiklar
yordamida ignaning miltillash
chastotasi va reaksiya vaqtining o‘zgarishi o‘lchanadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–7_ июня–2025
328
2181-
3187
•
Kompyuterli avtomatik tahlil
: tashxis natijalari aniq grafik va sonli
shaklda ko‘rsatiladi, inson xatoligi minimal darajada.
•
Chiptali avtomobillarda avtomatik identifikatsiya
orqali har bir
forsunkaninig ishlash tarixi (diagnostika loglari) saqlanadi.
Masalan,
Bosch Car Service
markazlarida forsunka diagnostikasi 15–20 daqiqa
ichida to‘liq yakunlanadi va mijozga PDF shaklida hisobot beriladi. Bunday tizim
O‘zbekistondagi servislar bilan qiyoslaganda 3–5 barobar aniqroq va tezroq
ishlaydi.
3. Tahliliy natija va muammo tahlili
O‘zbekistonda forsunka tashxislash tizimi quyidagi omillar sababli zamonaviy
standartlardan ortda qolmoqda:
•
Moliyaviy sarmoyaning yetishmasligi (yangi uskunalar xaridi uchun);
•
Mutaxassislarning malaka va doimiy o‘qituv tizimining yo‘qligi;
•
Texnik reglament va tashxislash standartlarining yagona tizimi mavjud
emas;
•
Tashxis natijalari raqamli hujjatlashtirilmaydi — bu esa nosozliklarning
ildizini tahlil qilishda to‘siq bo‘lmoqda.
Dizel dvigatellari samaradorligini ta’minlashda forsunka tizimining ishonchli va
aniq ishlashi hal qiluvchi o‘rin tutadi. Mazkur maqolada forsunkalarning konstruktiv
tuzilishi, ishlash prinsipi va tashxislash usullarining nazariy va amaliy jihatlari tahlil
qilindi. O‘zbekistondagi servis markazlarida bu yo‘nalishdagi texnologik
yondashuvlar hali hamda to‘laqonli avtomatlashtirilmagan bo‘lib, tashxis sifati
ko‘pincha inson tajribasiga bog‘liq.
Xalqaro tajriba tahlili shuni ko‘rsatadiki, zamonaviy elektron tashxislash
vositalari forsunka ishlashining har bir bosqichini aniq baholash, nosozlikni erta
aniqlash va samarali ta’mirlash imkonini beradi. O‘zbekistonda ushbu tizimni joriy
qilish uchun quyidagi taklif va tavsiyalarni berish mumkin:
1.
Servis markazlarini zamonaviy diagnostika uskunalari bilan ta’minlash
(Bosch, Delphi, Hartridge stendlari);
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–7_ июня–2025
329
2181-
3187
2.
Mutaxassislar malakasini oshirish va xalqaro treninglarda ishtirokini
ta’minlash
;
3.
Diagnostika standartlarini ishlab chiqish va raqamli hujjatlashtirishni
joriy qilish
;
4.
Forsunkalar uchun sinov protokollari va texnik reglamentlarni milliy
me’yorlarga kiritish
.
Bu takliflar nafaqat texnik xizmat sifatini oshiradi, balki ekologik va iqtisodiy
samaradorlikka ham sezilarli hissa qo‘shadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Мусаев А.А. “Дизель двигателлари тизими ва таъмирлаш texnologiyasi” –
Тошкент, 2021.
2.
Bosch Automotive Handbook, 10th Edition – Robert Bosch GmbH, Germany,
2020.
3.
Hartridge Ltd. “Injector Diagnostic Technology Guide” – UK, 2019.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Transport vazirligining 2023-yil yakuniy hisobotlari.
5.
ISO 15765: “Road vehicles — Diagnostics on Controller Area Networks
(CAN)” – ISO Standartlari, 2022.
6.
Халқаро автосервис стандартлари. SAE Technical Paper Series, 2021.
7.
Delphi Technologies. “Modern Diesel Systems and Diagnostics” – 2020.
