ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–7_ июня–2025
75
2181-
3187
YASHIL IQTISODIYOT TAMOYILLARI ASOSIDA SANOAT
SIYOSATINI TAKOMILLASHTIRISH
Toshkent Amaliy Fanlar Universiteti
Iqtisodiyot fakulteti, Tarmoqlar
iqtisodiyoti va buxgalteriyasi kafedrasi o’qituvchisi
Farmonova Maftuna Norpulat qizi,
e-mail:
Toshkent Amaliy Fanlar Universiteti
Iqtisodiyot fakulteti, IQ21-S-05 B
guruh talabasi Nargiza Maxamadjanova Komilovna e-mail:
Annotatsiya
Mazkur maqolada sanoat siyosatini yashil iqtisodiyot tamoyillari asosida
takomillashtirishning dolzarbligi, amaliy ehtiyoji va iqtisodiy samaradorligi tahlil
qilinadi. Tadqiqotda O‘zbekiston sanoatida resurslardan samarali foydalanish, atrof-
muhitga salbiy ta’sirni kamaytirish va barqaror ishlab chiqarishni ta’minlashga
qaratilgan chora-tadbirlar muhokama etiladi. Tahlillarda viloyatlar bo‘yicha ekologik
samaradorlik va sanoat ko‘rsatkichlari o‘rtasidagi bog‘liqlik keltiriladi.
Kalit so‘zlar:
yashil iqtisodiyot, sanoat siyosati, ekologik samaradorlik, barqaror
rivojlanish, energiya tejamkorlik.
Kirish
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–7_ июня–2025
76
2181-
3187
Yashil iqtisodiyot – bu iqtisodiy o‘sish va farovonlikni ta’minlash bilan birga,
ekologik barqarorlikka erishishni nazarda tutuvchi yangi iqtisodiy modeldir. Bugungi
kunda sanoat tarmoqlarining ekologik bosimi, resurs tanqisligi va iqlim o‘zgarishi
fonida sanoat siyosatining yashil iqtisodiyot tamoyillari asosida takomillashtirilishi
muhim masalaga aylanmoqda. O‘zbekiston sanoatida ekologik barqarorlikni
ta’minlashga qaratilgan strategik yondashuvlar hali ham yetarli darajada
tizimlashtirilmagan.
Metodologiya
Ushbu tadqiqotda quyidagi metodlardan foydalanildi:
•
Tahliliy yondashuv
: viloyatlar bo‘yicha sanoat ishlab chiqarishi va
ekologik ko‘rsatkichlar o‘rganildi.
•
Solishtirma tahlil
: yashil iqtisodiy ko‘rsatkichlar va an’anaviy sanoat
siyosati elementlari taqqoslandi.
•
Indikatorli baholash
: sanoatning ekologik samaradorligi, energiya
tejamkorligi va uglerod izlari hisobga olindi.
1
So‘nggi yillarda O‘zbekistonda yashil iqtisodiyot tamoyillarini sanoat siyosatiga
integratsiya qilish bo‘yicha bir qator muhim tashabbuslar amalga oshirilmoqda.
Quyidagilar asosiy yo‘nalishlardir:
Yo‘nalish
Amalga oshirilgan ishlar
Huquqiy baza
2019-yilda “Yashil iqtisodiyotga o‘tish konsepsiyasi” qabul
qilindi. “Ekologik audit to‘g‘risida”gi qonun loyihasi ishlab
chiqildi.
1
Manba:
O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi, Davlat ekologiya qo‘mitasi va BMT
TD (UNDP) hisobotlari.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–7_ июня–2025
77
2181-
3187
Yo‘nalish
Amalga oshirilgan ishlar
Energiya tejamkor
sanoat
2021-yildan buyon 200 dan ortiq sanoat korxonalarida
energiya auditi o‘tkazildi. Energiya tejamkor texnologiyalar
joriy qilinmoqda.
Qayta tiklanuvchi
energiya manbalari
2022-yilda Navoiy va Buxoro viloyatlarida quyosh va shamol
elektr stansiyalari ishga tushirildi. 2023-yilda bu yo‘nalishga
$1 mlrd investitsiya jalb qilindi.
Atrof-muhit
monitoringi
Ekologiya, atrof-muhit va iqlim o‘zgarishi vazirligi
tomonidan 80 dan ortiq sanoat korxonasida CO₂ chiqindilari
monitoringi yo‘lga qo‘yildi.
Xalqaro hamkorlik
BMT, Yevropa Ittifoqi va Osiyo taraqqiyot banki bilan
“yashil sanoat” loyihalari amalga oshirilmoqda.
Yashil energetika sohasiga investitsiyalar hajmi 2020-yilga nisbatan 4 baravar
oshdi.
•
Energiya tejamkor texnologiyalarni joriy etgan korxonalarda o‘rtacha elektr
energiyasi iste’moli 15–20% ga kamaygan.
•
CO₂ chiqindilarining sanoat bo‘yicha nisbiy ulushi 2023-yil yakuniga ko‘ra
2,3% ga kamaygan.
•
Yashil texnologiyalarni joriy qilgan 50 ga yaqin korxona eksport hajmini
oshirgan (bunda ekologik sertifikatlar muhim rol o‘ynagan).
Potensial xavf-xatarlar
Xavf
Tavsif
Moliyaviy barqarorlik
Yashil texnologiyalar qimmat bo‘lib, kichik korxonalar
uchun mablag‘ yetishmovchiligi mavjud.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–7_ июня–2025
78
2181-
3187
Xavf
Tavsif
Texnologik kechikish
Ba’zi korxonalar zamonaviy texnologiyalarni joriy etishda
infrastrukturaviy va texnik to‘siqlarga duch kelmoqda.
Malakali kadrlar
yetishmasligi
Ekologik muvofiqlik va energiya samaradorlikni biladigan
texnik kadrlar soni cheklangan.
Normativ-huquqiy
kamchiliklar
Yashil sanoatni rivojlantirishga oid me’yoriy hujjatlar hali
to‘liq shakllanmagan.
Monitoringning
sustligi
Ekologik ko‘rsatkichlarni doimiy va ishonchli monitoring
qilish tizimi yetarli emas.
Natijalar
Jadval 1. O‘zbekiston viloyatlarida sanoat ishlab chiqarishi va CO₂
chiqindilari (2023-yil)
Viloyat
Sanoat
hajmi
(trln
so‘m)
CO₂
chiqindilari (ming
tonna)
Energiya
samaradorligi
(mlrd
so‘m/1000 GJ)
Toshkent
viloyati
105,8
620
9,3
Navoiy
viloyati
48,2
710
6,5
Andijon
viloyati
16,3
210
11,0
Qashqadaryo
vil.
32,0
580
5,7
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–7_ июня–2025
79
2181-
3187
Viloyat
Sanoat
hajmi
(trln
so‘m)
CO₂
chiqindilari (ming
tonna)
Energiya
samaradorligi
(mlrd
so‘m/1000 GJ)
Namangan
viloyati
12,6
150
10,2
Tahlil: Yuqoridagi jadvalga ko‘ra, yuqori sanoat ishlab chiqarish hajmiga ega
hududlar (masalan, Navoiy va Qashqadaryo viloyatlari) CO₂ chiqindilarining
yuqoriligi bilan ajralib turadi. Aksincha, Andijon va Namangan viloyatlarida nisbatan
yuqori energiya samaradorligi kuzatilmoqda.
Munozara
O‘zbekistonda yashil sanoat siyosatini shakllantirishda quyidagi muhim jihatlar
e’tiborga olinishi zarur:
1.
Ekologik reglamentlar va rag‘batlar tizimi
– Atrof-muhitga zarar
yetkazmaydigan
texnologiyalardan
foydalanuvchi
korxonalarni
soliq
imtiyozlari bilan qo‘llab-quvvatlash.
2.
Yashil investitsiyalarni jalb qilish
– Xalqaro moliyaviy institutlar va xususiy
sektor ishtirokida energiya samarador infratuzilmalarni rivojlantirish.
3.
Sanoat zonalarini ekologik jihatdan baholash
– yangi sanoat zonalari barpo
etilishida “yashil mezonlar” asosida joylashuv va faoliyat tahlilini kiritish.
4.
Yashil texnologiyalarni joriy etish
– qayta tiklanuvchi energiya manbalariga
asoslangan texnologiyalarni ishlab chiqarish va transferini rag‘batlantirish.
Solishtirma tahlillar shuni ko‘rsatmoqdaki, yuqori sanoat ko‘rsatkichlariga ega
hududlar ko‘p hollarda ekologik barqarorlik talablariga mos kelmaydi. Shu sababli,
sanoat siyosatini yashil iqtisodiyot asosida shakllantirish dolzarb vazifa sifatida
namoyon bo‘lmoqda.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–7_ июня–2025
80
2181-
3187
Xulosa
Yashil iqtisodiyotga asoslangan sanoat siyosati O‘zbekistonning iqtisodiy
barqarorligi va ekologik xavfsizligini ta’minlashda hal qiluvchi omilga aylanmoqda.
Hozirgi islohotlar samarali boshlangan bo‘lsa-da, ularni chuqurlashtirish va
tizimlashtirish zarur.
Yashil iqtisodiyot tamoyillari asosida sanoat siyosatini takomillashtirish:
•
sanoatni ekologik barqarorlikka yo‘naltiradi;
•
resurslardan samarali foydalanish imkonini beradi;
•
xalqaro yashil moliya manbalariga chiqishni osonlashtiradi;
•
iqlim o‘zgarishiga moslashuvni tezlashtiradi.
Kelgusida, O‘zbekiston sanoat siyosatini ekologik va innovatsion yondashuvlar
asosida yangilash – barqaror rivojlanish kafolati bo‘lib xizmat qiladi.
Adabiyotlar ro‘yxati
1.
O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi ma’lumotlari, 2023-yil.
2.
BMT Taraqqiyot Dasturi (UNDP), “Green Economy Transition Report:
Uzbekistan”, 2023.
3.
Davlat ekologiya qo‘mitasi hisobotlari, 2022-2023 yillar.
4.
OECD. (2020). Green Growth Indicators.
5.
Zokirov S. “Yashil iqtisodiyot: nazariya va amaliyot”, Toshkent, 2021.
6.
UNEP. “Green Economy and Trade Opportunities”, 2019.
7.
S Otamurodov, M Farmonova - TISU ilmiy tadqiqotlari xabarnomasi, 2023
BARQAROR RIVOJLANISHIDA SANOAT KORXONALARINING O ‘RNI
