ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–7_ июня–2025
47
2181-
3187
VODOROD ISHLAB CHIQARISHDA QUYOSH ENERGIYASIDAN
FOYDALANISHNING AFZALLIKLARI
Xidirov Mirabbos Mirzayor o‘g‘li,
Qarshi davlat texnika universiteti assistenti
Annotatsiya: Mazkur maqolada quyosh energiyasidan foydalangan holda
vodorod ishlab chiqarish texnologiyalarini takomillashgan usullari tahlil qilinadi.
Vodorod – ekologik toza, qayta tiklanuvchi va yuqori energiya sig‘imiga ega yoqilg‘i
turi bo‘lib, uni olishda quyosh energiyasidan foydalanish atrof-muhitga zarar
yetkazmasdan energiya manbayini hosil qilish imkonini beradi. Maqolada
fotoelektrokimyoviy, termo-kimyoviy va elektroliz texnologiyalarining samaradorligi,
ularning energiya tejamkorligi va iqtisodiy samaradorligini oshirish bo‘yicha ilg‘or
yondashuvlar ko‘rib chiqiladi.
Аннотация:
В
данной
статье
рассматриваются
способы
совершенствования технологий производства водорода на основе солнечной
энергии. Водород является экологически чистым, возобновляемым и энергоёмким
видом топлива. Использование солнечной энергии для его получения позволяет
создать устойчивый и безопасный для окружающей среды источник энергии. В
статье проанализированы передовые подходы к повышению эффективности
фотоэлектрохимических, термохимических и электролизных методов с
акцентом на энергосбережение и экономическую целесообразность.
Abstract: This article analyzes methods for improving hydrogen production
technologies based on solar energy. Hydrogen is a clean, renewable, and high-energy-
capacity fuel, and utilizing solar energy for its production offers a sustainable and
environmentally friendly energy source. The paper reviews advanced approaches to
enhance the efficiency of photoelectrochemical, thermochemical, and electrolysis-based
methods, focusing on energy savings and economic viability.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–7_ июня–2025
48
2181-
3187
Kalit so‘zlar: Quyosh energiyasi, vodorod ishlab chiqarish, fotoelektrokimyo,
elektroliz, qayta tiklanuvchi energiya, yashil texnologiyalar.
Ключевые слова: Солнечная энергия, производство водорода,
фотоэлектрохимия, электролиз, возобновляемая энергия, зелёные технологии.
Keywords: Solar energy, hydrogen production, photoelectrochemistry,
electrolysis, renewable energy, green technologies
.
Kirish:
Bugungi kunda global energetika tizimi keskin o‘zgarishlar davrini
boshdan kechirmoqda. An'anaviy yoqilg‘i manbalarining kamayib borayotgani, atrof-
muhit ifloslanishi va iqlim o‘zgarishlari insoniyatni barqaror va toza energiya
manbalariga o‘tishga majbur qilmoqda. Shu nuqtayi nazardan olganda, qayta
tiklanuvchi energiya manbalari, ayniqsa, quyosh energiyasi asosida energiya ishlab
chiqarish so‘nggi yillarda katta e’tibor markaziga aylangan. Quyosh energiyasidan
foydalanishning istiqbolli yo‘nalishlaridan biri bu vodorod gazini ishlab chiqarishdir.
Vodorod — bu ekologik toza, yuqori energiya zichligiga ega va yonish jarayonida atrof-
muhitga zararli moddalarni chiqarmaydigan universal yoqilg‘i sifatida e’tirof etilmoqda.
Uning asosiy afzalliklaridan biri — yoqilg‘i sifatida foydalanilganda faqat suv hosil
bo‘lishidir. Bu esa uni kelajakning "yashil" yoqilg‘isi deb atashga asos bo‘ladi. Ayni
vaqtda sanoatda vodorod asosan tabiiy gazni parchalanishi orqali olinmoqda, bu esa
ko‘plab karbonat angidrid (CO₂) ajralib chiqishiga sabab bo‘ladi. Shu bois quyosh
energiyasidan foydalanib, suvni elektroliz qilish orqali vodorod ishlab chiqarish usullari
katta ilmiy va amaliy qiziqish uyg‘otmoqda. Bunday texnologiyalar yordamida energiya
manbasi sifatida quyosh nurlari ishlatiladi va natijada atmosferaga zararli gazlar
chiqarilmaydi. Bu yondashuv atmosfera barqarorligini saqlash, energetik mustaqillikni
ta'minla va barqaror rivojlanishni qo‘llab-quvvatlash nuqtai nazaridan nihoyatda
muhimdir. Biroq, quyosh energiyasi asosida vodorod ishlab chiqarishda hali hal
qilinmagan bir qator muammolar mavjud. Jumladan, quyosh panellarining
samaradorligi, elektrolizatorlarning energetik foydasi, ishlab chiqarish tannarxi va
energiyani uzatish tizimlari kabi masalalar doimiy takomillashtirishni talab etadi.
Shuning uchun, ushbu ilmiy ishda quyosh energiyasi asosida vodorod ishlab
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–7_ июня–2025
49
2181-
3187
chiqarishning mavjud usullari, ularning samaradorligini oshirish imkoniyatlari va
takomillashtirish yo‘nalishlari chuqur tahlil qilinadi.
Asosiy qism va va natijalar:
Quyosh energiyasining vodorod ishlab chiqarish
jarayonidagi roli va uning samaradorligini oshirishning asosiy yo‘nalishlari turli
texnologiyalarga asoslanadi. Quyosh energiyasi asosida vodorod ishlab chiqarishning
asosiy usullari quyidagilardan iborat:
1.
Fotovoltaik elektroliz
Fotovoltaik elektroliz — bu quyosh nurlarini fotovoltaik (PV) panellar
yordamida elektr energiyasiga aylantirish, so‘ngra bu energiyani suvni elektroliz qilish
jarayonida ishlatish texnologiyasidir. Elektrolizda suvni kislorod va vodorodga ajratish
uchun elektr energiyasi talab qilinadi. Ushbu usul quyosh energiyasidan to‘g‘ridan-
to‘g‘ri foydalanishning eng keng tarqalgan va ilg‘or usullaridan biridir.
Asosiy jarayon:
Quyosh energiyasini PV panellari yordamida elektr energiyasiga aylantirish.
Keyin bu elektr energiyasi suvning elektroliz jarayonida vodorod va kislorod gazlariga
ajralishiga sabab bo‘ladi.
Afzalliklari:
Texnologiyaning yuqori samaradorligi va ilg‘orligi.
Engil, o‘rnatish va ishlatish qulayligi.
Yaxshi ma'lum iqtisodiy va texnik jihatlar: PV panellari va elektrolizatorlarning
ishlab chiqarish jarayonlari asosida texnologiya rentabelligi yaxshi.
Kamchiliklari:
Panellar samaradorligi iqlim sharoitlariga qarab o‘zgarishi mumkin (bulutli
kunlar, quyi issiqlik).
Elektroliz jarayonida energiyaning katta miqdori sarflanadi, bu esa tizimning
umumiy samaradorligini pasaytiradi.
PV panellarning ishlab chiqarish narxi va ularning xizmat muddatiga qarab,
dastlabki investitsiyalar katta bo‘lishi mumkin.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–7_ июня–2025
50
2181-
3187
Yuqori samaradorlikka erishish uchun quyosh panellari va elektrolizatorlar
o‘rtasidagi moslikni maksimal darajaga olib chiqish lozim. Bu borada yangi
materiallar, jumladan, yuqori samarali fotovoltaik materiallar (masalan, perovskitlar)
va yuqori samarali elektrolizator dizaynlari ustida izlanishlar olib borilmoqda.
2. To‘g‘ridan-to‘g‘ri fotokatalitik suv parchalanishi
To‘g‘ridan-to‘g‘ri fotokatalitik suv parchalanishi —
bu usulda quyosh
energiyasi to‘g‘ridan-to‘g‘ri suvni parchalanishiga ta’sir qiladi, ya’ni suv
molekulalarini vodorod va kislorodga ajratish uchun fotokatalizatorlar ishlatiladi. Bu
texnologiya quyosh energiyasini yanada to‘g‘ridan-to‘g‘ri, energetik jihatdan samarali
ravishda ishlatishga imkon beradi.
Asosiy jarayon:
Quyosh nurlari fotokatalizator materiallarida energiyani so‘rib olib, suv
molekulalarini ajratadi.
Bunda fotokatalizatorlar sifatida keng tarqalgan materiallar (masalan, titanniy
oksid, oksidli materiallar) ishlatiladi.
Afzalliklari:
Suvning to‘g‘ridan-to‘g‘ri parchalanishi orqali energetik yo‘qotishlarni
kamaytirish mumkin.
Texnologiya yuqori samaradorlikka ega bo‘lishi mumkin, chunki jarayon
to‘g‘ridan-to‘g‘ri quyosh nurlaridan foydalanadi.
Kamchiliklari:
Yangi fotokatalizator materiallarini topish va ular orqali yuqori samaradorlikka
erishish hali ham muammoli. Katalizatorlar uzoq muddat ishlashda kimyoviy va termal
barqarorlikni saqlashi zarur.
Shuningdek, bu usulning amaliy qo‘llanilishida hali ham texnik cheklovlar
mavjud.
Ushbu usulning rivojlanishida eng katta qiyinchiliklar fotokatalizatorlarning
samaradorligini oshirish, ularning hayotiyligini yaxshilash va aniq ishlab chiqarish
sharoitlarida ishlashini ta’minlash bilan bog‘liq.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–7_ июня–2025
51
2181-
3187
Xulosa:
Quyosh energiyasi asosida vodorod ishlab chiqarish – yashil energetika
yo‘nalishida istiqbolli va ekologik toza texnologiyalardan biri hisoblanadi. Ushbu
maqolada vodorod ishlab chiqarish jarayonida quyosh energiyasidan foydalanishning
asosiy usullari, jumladan fotoelektrokimyoviy, fotokatalitik va termokimyoviy
yondashuvlar tahlil qilindi. Har bir usulning ustunliklari va kamchiliklari ko‘rib
chiqildi hamda ularni takomillashtirish yo‘llari taklif etildi. Ayniqsa, quyosh
panellarining samaradorligini oshirish, ilg‘or materiallardan foydalanish va energiya
uzatish tizimlarini optimallashtirish kabi texnologik yechimlar vodorod ishlab
chiqarish jarayonining iqtisodiy va ekologik samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.
Shuningdek, ilmiy-tadqiqot ishlari, xalqaro hamkorlik va davlat siyosati darajasida
qo‘llab-quvvatlash mazkur sohaning rivojlanishida muhim omillar sifatida belgilandi.
Kelgusida quyosh energiyasi asosida vodorod ishlab chiqarishni ommaviylashtirish,
barqaror energetika tizimiga o'tishda muhim qadam bo‘lib xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Shermuhamedov, Sh. (2020). Yashil energiya: nazariya va amaliyot. Toshkent:
Innovatsion rivojlanish vazirligi nashriyoti.
2. Ahmedov, D. AVTOMOBIL BATAREYALARINI AVTOMATIK NAZORAT
QILISH
LOYIHASINI
ISHLAB
CHIQISH.
https://cyberleninka.ru/article/n/avtomobil-batareyalarini-avtomatik-nazorat-qilish-
loyihasini-ishlab-chiqish
3. Mannobjonov, B. Z., & Azimov, A. M. (2022). NEW INNOVATIONS IN
GREENHOUSE CONTROL SYSTEMS & TECHNOLOGY. Экономика и социум,
(7 (98)), 95-98. https://cyberleninka.ru/article/n/new-innovations-in-greenhouse-
control-systems-technology
4. Mannobjonov, B., & Azimov, A. (2022). NUTRIENTS IN THE ROOT RESIDUES
OF SECONDARY CROPS. Экономика и социум, (6-2 (97)), 126-129.
https://cyberleninka.ru/article/n/nutrients-in-the-root-residues-of-secondary-crops-1
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–7_ июня–2025
52
2181-
3187
5. Mannobjonov, B. Z., & Azimov, A. M. (2022). THE PRODUCE FRESHNESS
MONITORING SYSTEM USING RFID WITH OXYGEN AND CO2 DEVICE.
Экономика и социум, (7 (98)), 92-94. https://cyberleninka.ru/article/n/the-produce-
freshness-monitoring-system-using-rfid-with-oxygen-and-co2-device
6. Исмаилов, А. И., Бахрамов, Ш. К. У., Ахмедов, Д. М. У., & Маннобжонов, Б.
З.
У.
(2021).
АГРЕГАТ
ДЛЯ
ИЗГОТОВЛЕНИЯ
РЕЗИНОВЫХ
УПЛОТНИТЕЛЕЙ
МАСЛЯНЫХ
СИЛОВЫХ
ТРАНСФОРМАТОРОВ.
Universum:
технические
науки,
(12-6
(93)),
26-28.
https://cyberleninka.ru/article/n/agregat-dlya-izgotovleniya-rezinovyh-uplotniteley-
maslyanyh-silovyh-transformatorov
7. Mannobjonov, B. Z., & Azimov, A. M. (2022). NEW INNOVATIONS IN
GREENHOUSE CONTROL SYSTEMS & TECHNOLOGY. Экономика и социум,
(7 (98)), 95-98. https://cyberleninka.ru/article/n/new-innovations-in-greenhouse-
control-systems-technology
8. Zokirjon o‘g‘li, M. B., & Alisher o‘g‘li, A. O. (2023). THE PRODUCE
FRESHNESS MONITORING SYSTEM USING RFID WITH OXYGEN AND CO2
DEVICE.
INTERNATIONAL
JOURNAL
OF
SOCIAL
SCIENCE
&
INTERDISCIPLINARY RESEARCH ISSN: 2277-3630 Impact factor: 8.036, 12(03),
42-46.
https://www.gejournal.net/index.php/IJSSIR/article/download/1630/1532
9. Zokirjon o‘g‘li, M. B., & Alisher o‘g‘li, A. O. (2023). BIOTECH DRIVES THE
WATER PURIFICATION INDUSTRY TOWARDS A CIRCULAR ECONOMY.
Open
Access
Repository,
4(03),
125-129.
https://www.oarepo.org/index.php/oa/article/download/2513/2488
10. Zokirjon o‘g‘li, M. B. (2023). IFLOSLANGAN SUVLARNI BIOTEXNOLOGIK
USUL BILAN TOZALASH. Innovations in Technology and Science Education, 2(7),
1243-1258. https://humoscience.com/index.php/itse/article/download/489/862
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–7_ июня–2025
53
2181-
3187
11. Zokirjon o'g'li, M. B., & Muhammadjon o'g'li, O. O. (2022). MODELLING AND
CONTROL
OF
MECHATRONIC
AND
ROBOTIC
SYSTEMS.
https://academicsresearch.ru/index.php/iscitspe/article/view/726.
