ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–7_ июня–2025
41
2181-
3187
TALABALARNING ILMIY-IJODIY KOMPETENSIYASINING
MAZMUNI
Arabbayev Arobidin Xusnidinovich
ADU, Kompyuter injiniringi kafedrasi
katta o’qituvchisi.
Burhonov Javohir Inomjon o’g’li
ADTI, Axborot tizimlari va texnologiyalari
yo’nalishi 2-bosqich talabasi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada zamonaviy oliy ta’lim tizimida talabalarning
ilmiy-ijodiy kompetensiyasi tushunchasi, uning mazmuni, shakllanish omillari va
rivojlanish bosqichlari tahlil qilinadi. Shuningdek, ilmiy-ijodiy kompetensiyaning
tarkibiy qismlari va ularni rivojlantirishda foydalaniladigan metodik yondashuvlar
bayon etilgan.
Kalit so‘zlar:
ilmiy-ijodiy kompetensiya, innovatsion ta’lim, tadqiqot faoliyati,
ijodiy fikrlash, kompetent yondashuv.
Kirish
XXI asrda ta’lim tizimi inson kapitalini rivojlantirishning eng muhim
vositalaridan biri sifatida ko‘rilmoqda. Talabalar bilim olish bilan birga, uni amaliyotda
qo‘llay olish, ijodiy fikrlay olish, mustaqil izlanish olib borish ko‘nikmalariga ega
bo‘lishi zarur. Aynan shu nuqtai nazardan “ilmiy-ijodiy kompetensiya” tushunchasi
zamonaviy ta’limda muhim o‘rin egallaydi.
Ilmiy-ijodiy kompetensiya – bu nafaqat nazariy bilimlar, balki muammoni ko‘ra
olish, tahlil qilish, unga nisbatan ilmiy va ijodiy yondasha olish, innovatsion yechimlar
ishlab chiqish qobiliyatidir. Ushbu maqolada aynan shu kompetensiyaning mazmuni,
shakllanish bosqichlari, pedagogik vositalari va amaliy ahamiyati tahlil qilinadi.
Ilmiy-ijodiy kompetensiyaning mazmuni
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–7_ июня–2025
42
2181-
3187
Ilmiy-ijodiy kompetensiya murakkab, ko‘p qirrali tushuncha bo‘lib, u quyidagi
asosiy tarkibiy qismlardan iborat:
Ilmiy tafakkur talabaning atrofdagi hodisalarni izchil, mantiqiy va tahliliy
jihatdan o‘rganish qobiliyatidir. Bu jarayonda talabalar:
•
muammoni aniqlash;
•
gipoteza ilgari surish;
•
dalil va faktlarga asoslangan xulosalar chiqarishni o‘rganadilar.
Ijodiy yondashuv
Ijodiy yondashuv bu – mavjud bo‘lgan yechimlardan tashqariga chiqish, yangicha
qarashlar va g‘oyalar yaratishdir. Bu talabaning noan’anaviy fikrlashi, fantaziya va
tasavvur doirasini kengaytiradi.
Tadqiqotchilik – bu o‘rganilayotgan sohada ilmiy-tadqiqot olib borish, metodik
yondashuvlar tanlash, ilmiy natijalar asosida xulosalar berish jarayonidir. Bunda
talabalar:
•
metodologiyani tanlash;
•
tajriba o‘tkazish;
•
natijalarni tahlil qilish va yozma hisobotlar tayyorlashni o‘rganadilar.
Fikr va g‘oyalarni boshqalarga aniq yetkazish, ilmiy bahs va munozaralarda
qatnashish, jamoaviy ishga jalb etilish ham ilmiy-ijodiy kompetensiyaning muhim
jihatlaridan biridir.
Ilmiy-ijodiy kompetensiyaning shakllanish bosqichlari
Talabaning ilmiy-ijodiy kompetensiyasi bir zumda yuzaga kelmaydi. U quyidagi
bosqichlarda shakllanadi:
Motivatsion bosqich
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–7_ июня–2025
43
2181-
3187
Bu bosqichda talaba ilmiy izlanishga qiziqadi, o‘z sohasida chuqur bilim olishga
intiladi. Bu motivatsiyani shakllantirishda ustozlarning roli beqiyosdir.
Bilim va ko‘nikmalarni shakllantirish bosqichi
Talaba o‘zlashtirgan nazariy bilimlarni amaliyotda qo‘llash orqali yangi
ko‘nikmalar hosil qiladi. Ushbu bosqichda loyihaviy ishlanmalar, amaliy
mashg‘ulotlar katta ahamiyatga ega.
Mustaqil ijodiy faoliyat bosqichi
Bu bosqichda talaba mustaqil ravishda ilmiy izlanishlar olib boradi, maqolalar
yozadi, konferensiyalarda qatnashadi.
Ilmiy-ijodiy kompetensiyani rivojlantirishda pedagogik yondashuvlar
Zamonaviy ta’lim jarayonida talabalarning ilmiy-ijodiy kompetensiyasini
shakllantirish uchun quyidagi metodik yondashuvlar samarali hisoblanadi:
Problema asosida o‘qitish -talabalar real hayotdagi muammolarni o‘rganish orqali
yangicha qarashlarni ishlab chiqadilar. Bu ularda tanqidiy fikrlash va innovatsion
yondashuvni rivojlantiradi.
Loyihaviy metod-talabalar muayyan mavzu asosida ilmiy loyiha yaratadilar. Bu
jamoaviy ishlash, vaqtni boshqarish, natijaga erishish kabi kompetensiyalarni
rivojlantiradi.
Raqamli texnologiyalarni qo‘llash-zamonaviy dasturlar, ilmiy platformalar,
onlayn kutubxonalar talabalarning ilmiy faoliyatini soddalashtiradi va kengaytiradi.
Ilmiy-ijodiy kompetensiyaning ijtimoiy va iqtisodiy ahamiyati
Ilmiy-ijodiy kompetensiyaga ega bo‘lgan mutaxassislar jamiyat taraqqiyotining
harakatlantiruvchi kuchiga aylanadi. Bunday kadrlarga quyidagilar xos:
•
muammolarga tizimli yondashish;
•
yangilik yaratish va amaliyotga joriy etish;
•
jamoada ishlay olish va yetakchilik qilish.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–7_ июня–2025
44
2181-
3187
Zamonaviy mehnat bozori ham bunday kompetensiyalarga ega bo‘lgan
mutaxassislarga ehtiyoj sezmoqda.
Talabalarning ilmiy-ijodiy kompetensiyasi – bu ta’lim mazmunining
chuqurlashuvi, shaxsiy va kasbiy o‘sish garovi hisoblanadi. Oliy ta’lim muassasalari
bu kompetensiyani shakllantirishda innovatsion yondashuvlar, metodik yangiliklar,
ijtimoiy sheriklik va amaliyot bilan uzviy bog‘liq ishlash orqali yanada samarali
natijalarga erisha oladilar.
Kelajakda raqobatbardosh, ijtimoiy faollikka ega, mustaqil fikrlovchi shaxsni
tayyorlash uchun ilmiy-ijodiy kompetensiyaning mazmunini chuqur o‘rganish va
doimiy rivojlantirish zarurdir.
Agar xohlasangiz, quyidagi bo‘limlarni ham qo‘shib maqolani yanada boyitish
mumkin:
•
Ilmiy-ijodiy kompetensiyaning baholash mezonlari;
•
Mamlakatimizda bu yo‘nalishdagi amaliy tajriba (misollar bilan);
•
Yevropa yoki Osiyo ta’lim tizimidagi taqqoslama yondashuvlar.
Ilmiy-ijodiy kompetensiyani baholash mezonlari
Ilmiy-ijodiy kompetensiyani rivojlantirish jarayonida uni
baholash mezonlari
ni
belgilab olish muhimdir. Baholash mezonlari orqali talabada bu kompetensiyaning
shakllanish darajasi aniqlanadi va u bilan bog‘liq ishlarda individual yondashuv
amalga oshiriladi.
Baholashda sifat ko‘rsatkichlari bilan birga, reyting tizimidan, portfoliodan,
kuzatuv va suhbat metodlaridan foydalanish mumkin.
Amaliy tajriba: Oliy ta’lim muassasalari misolida
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–7_ июня–2025
45
2181-
3187
O‘zbekiston oliy ta’lim tizimida ilmiy-ijodiy kompetensiyani shakllantirish
bo‘yicha ko‘plab amaliy ishlar olib borilmoqda. Quyida ayrim universitetlar misolida
qisqacha ko‘rib chiqamiz.
➢
Toshkent davlat pedagogika universiteti
Bu universitetda talabalar uchun “Ijodiy laboratoriya”, “Yosh tadqiqotchi” kabi
to‘garaklar faoliyat yuritadi. Har bir talaba mustaqil tadqiqot olib borishi, ilmiy maqola
yozishi va uni amaliyotda sinab ko‘rishi mumkin.
➢
Qarshi muhandislik-iqtisodiyot instituti
Texnik yo‘nalishdagi talabalar uchun loyiha asosida ta’lim tashkil etilgan. Har
semestrda talabalar kichik hajmli innovatsion loyihalarni ishlab chiqib, himoya
qiladilar. Bu ularda muammoga yangicha yondashishni o‘rgatadi.
➢
Andijon davlat universiteti
Filologiya va ijtimoiy-gumanitar fanlar bo‘yicha o‘quv dasturlariga ijodiy yozuv,
ilmiy maqola tahlili, interaktiv seminarlar kiritilgan. Bu orqali talabalar matn bilan
ishlash, tahlil qilish, tanqidiy fikrlashni o‘rganadilar.
➢
Finlyandiya: “Samarali o‘qituvchi – faol talaba” modeli
Finlyandiya ta’lim tizimi talabalarning ijodiy fikrlashini rivojlantirishga alohida
e’tibor qaratadi. O‘quv dasturlarining katta qismi mustaqil loyihalarga asoslanadi.
O‘qituvchilar esa rahbarlik va maslahat berish funksiyasini bajaradi.
➢
AQSH: “Capstone project” va ilmiy inkubatorlar
Amerika universitetlarida bitiruvchi kurslar talabalariga "Capstone project" –
yakuniy loyiha tayyorlash majburiy. Bunda talaba o‘z sohasi bo‘yicha amaliy masalani
tahlil qiladi va yechim taklif qiladi. Bundan tashqari, kampuslarda "startup incubators"
orqali talabalar ilmiy g‘oyalarini biznesga aylantiradilar.
➢
Yaponiya: mentorlik va jamoaviy tadqiqotlar
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–7_ июня–2025
46
2181-
3187
Yaponiyada har bir talaba o‘z ilmiy rahbari bilan alohida ishlaydi. Ilmiy faoliyat
jarayonida talabalar kichik jamoalarda birgalikda tadqiqot olib boradilar, bu ularning
muloqot, muvofiqlik va natijaga yo‘naltirish kompetensiyalarini kuchaytiradi.
Xulosa
Ilmiy-ijodiy kompetensiya – bu faqat ta’limda emas, balki jamiyatda faol, ilg‘or
fikrlovchi, o‘z fikrini asoslay oladigan shaxsni shakllantirish vositasidir. Bugungi
kunda bu kompetensiyani rivojlantirish uchun oliy ta’lim tizimi yangilanmoqda,
raqamlashtirilmoqda va amaliyotga yo‘naltirilmoqda.
Yakuniy xulosa qilib aytganda, talabaning ilmiy-ijodiy kompetensiyasini
shakllantirish – bu doimiy jarayon bo‘lib, unda pedagog, talaba, jamiyat va davlat bir
butun tizimda harakat qilishi kerak.
Adabiyotlar ro‘yxati
1.
Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – T.: Ma’naviyat, 2008.
2.
Vygotskiy L.S. Psixologiya va ijod. – M.: Pedagogika, 1987.
3.
Dewey J. How We Think. – New York: D.C. Heath & Co., 1910.
4.
OECD. The Future of Education and Skills: Education 2030. – Paris, 2018.
5.
UNESCO. Developing key competencies for education 2030. – 2020.
